توضیحات:

چکیده:
شیخ علیه‌الرحمه در گلستان رعایت اقتصار را به‌کار داشته است، و در هر رشته حد اعتدال را از کف نگذاشته است. در آوردن عبارات و الفاظ نیز میانه سبک قدیم و سبک تازه را گرفته بسى از قواعد و ترکیبات و استعمالات قدیم که از میان رفته بود باز به‌کار برده، و بسا از چیزها که تازه باب شده بود و در سبک قرن هفتم ترک کرده است، از تکرار و ترادف تن زده و از تحلیلات و دیگر صناعات متکلفانه لفظى متجنّب شده و الفاظ را تا جائى پرورده است که قوالب معانى را سزد و صنایع را تا حدى به‌کار برده است که آداب سخندانى را شاید، از حیپ سجع هم میانه‌روى مى‌کند اسجاع را در مزدوجات مى‌آورد و آن از دو سجع تجاوز نمى‌کند، چون “نانى بجانی” و “آب از جریان و مرغ از طیران باز دارد” و “تلطف کرد و تأسف خورد” و “به عادت مألوف و طریق معروف” و “نزهت ناظران و فسحت حاضران” و گاهى هم که به قرینه‌سازى مى‌پردازد سجع از دو تا سه بیش معمول او نیست و گاهى تا چهار سجع مى‌آورد و غالباً به موازنه‌هاى لطیف و اسجاع متوازى اکتفا مى‌کند و احیاناً به موازنه و سجع نیز توجه ندارد.
در این پژوهش ابتدا تعریفی از سجع به دست می دهیم و سپس به بررسی پرکار و برترین نوع سجع, سجع متوازی و مختصات آن در گلستان سعدی و شرح کمیت و کیفیت آن می پردازد و بر اساس شرایط ایجاد سجع متوازی ( وزن, تعداد حروف و حرف روی) ویژگیهای هر یک از شرایط را در کل کتاب گلستان باز می شمارد.
کلید واژه ها: سجع, سجع متوازی, جناس مضارع و لاحق, جناس تصحیف, کلمات قرینه, حرف روی, وزن.

مقدمه
در کتب معانی بیان تعریف هایی با جمله بندی گوناگون اما با هدفی یکسو ارائه شده است از جمله: « سجع در لغت به معنی بانگ کردن قمری و کبوتر و یا نالیدن شتر است.۱» و در اصطلاح بدیع عبارتند از پایان بندی عبارتهای پیاپی با واژه هایی همگون و هماهنگ اما در معنی متفاوت که در فاصله هایی تکرار می شوند و موسیقی گوش نوازی به سخن می دهند. نثری را که به این شیوه پرداخته گردد، مسجوع و مسجع خوانده اند.۲» مثال :
منت خدای را عزوجل, که طاعتش موجب قربتست و به شکر اندرش مزید نعمت.« ص ۴، گلستان»
سجع سه گون است۳ : الف- متوازی ب- متوازن ج- مطرّف

تعریف سجع متوازی:
چنان است که در آخر دو جمله، کلماتی قرینه آورند که در وزن و عدد حروف و حرف روی (آخرین حرف اصلی یکی باشد)۴ یا کلمات قرینه در وزن و حرف روّی برابر باشند یا با تغییر صامت ( تمام حروف به جز آ- ای- او- اَ- اِ- اُ) نخستین در کلمات یک هجایی حاصل می شود (بقیه واک های هجا تغییر نمی کند): » موّدت اهلِ صفا, چه در روی و چه در قفا« ص ۱۴۷ گلستان؛ و یا تغییر نخستین صامت هجای قافیه در کلمات چند هجایی است.«۶
دانم که ترا در مودّتِ این منظور, علّتی و بنای محبت بر زلّتی نیست. ص ۳۵۲.
و چون هر یک از این کلمات قرینه موازی دیگری است یعنی برابر با او, این سجع را متوازی گفتند.۷
از دید آماری و بسامدی, سجع متوازی رواج بیشتری نسبت به دو نوع دیگر دارد۸ . و خوش آهنگ ترین نوع سجع است۹. و کتاب گرانسنگ گلستان از این نکته مستثنی نیست.

از شروط سجع متوازی, وزن یکسان پایه های سجع متوازی است. در گلستان پایه های سجع متوازی دارای اوزان شانزده گانه زیر هستند که از هر کدام نمونه ای آورده می شود.
۱- در فصل ربیع که صولت برد آرمیده بود ایام دولت ورد رسیده . ص ۲۷ (- -)
۲- پرده ناموس بندگان به گناه فاحش ندرد و وظیفه روزی به خطای منکر نبرد.ص۵ ( UU -)
۳- فراش باد صبا را گفته تا عرش زمردی بگسترد و دایه ابر بهاری را فرموده تا بنات نبات در مهد زمین بپرورد.ص ۶ (U –U -)
۴- سنگ سرا چه دل به الماس آب دیده می سفتم و این بیت ها مناسب حال خود می گفتم. ص ۱۹

نتیجه‌گیری
با این همه که گفتیم به این نتیجه می رسیم که سعدی در این کتاب گرانسنگ و سترگ با شیوه خاصی ابتکاری خود, اساس فصاحتی اعجاب انگیز و اعجاز آمیز را پی می افکند. نثری زیبا و شیرین و ساده و سهلی که با وجود سادگی و سهولت هر نوع صنعت و آرایشی را که سعدی خواسته برتافته است.

منابع تحقیق:
۱- بدایع الافکار فی صنایع الاشعار, میرزا حسین واعظ کاشف سبزواری, ویراسته میر جلال الدین کزتزی, چاپ اول, ۱۳۶۹, تهران, نشر مرکزی.
۲- برسمند سخن, نادر وزین پور, چاپ ششم ۱۳۷۳, تهران, انتشارات فروغی.
۳- درآمدی بر صنایع ادبی در کلام امام علی (ع), کریم زمانی جعفری, چاپ دوم ۱۳۷۱, تهران, انتشارات اطلاعات.
۴- زبان و نگارش فارسی, حسن احمدی, اسماعیل حاکمی, یدالله شکری, سید محمود طباطبایی، چاپ نهم ۱۳۷۴, تهران انتشارات سمت.