فایل ورد کامل تحقیق مجموعه اصول، روش‌های تربیتی و نحوه کارآمدی ، در تربیت قرآنی کودکان ۱۹۳ صفحه در word

توجه : به همراه فایل word این محصول فایل پاورپوینت (PowerPoint) و اسلاید های آن به صورت هدیه ارائه خواهد شد

 فایل ورد کامل تحقیق مجموعه اصول، روش‌های تربیتی و نحوه کارآمدی ، در تربیت قرآنی کودکان ۱۹۳ صفحه در word دارای ۱۹۳ صفحه می باشد و دارای تنظیمات در microsoft word می باشد و آماده پرینت یا چاپ است

لطفا نگران مطالب داخل فایل نباشید، مطالب داخل صفحات بسیار عالی و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

فایل ورد فایل ورد کامل تحقیق مجموعه اصول، روش‌های تربیتی و نحوه کارآمدی ، در تربیت قرآنی کودکان ۱۹۳ صفحه در word  کاملا فرمت بندی و تنظیم شده در استاندارد دانشگاه  و مراکز دولتی می باشد.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل ورد می باشد و در فایل اصلی فایل ورد کامل تحقیق مجموعه اصول، روش‌های تربیتی و نحوه کارآمدی ، در تربیت قرآنی کودکان ۱۹۳ صفحه در word،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن فایل ورد کامل تحقیق مجموعه اصول، روش‌های تربیتی و نحوه کارآمدی ، در تربیت قرآنی کودکان ۱۹۳ صفحه در word :

بخشی از فهرست مطالب فایل ورد کامل تحقیق مجموعه اصول، روش‌های تربیتی و نحوه کارآمدی ، در تربیت قرآنی کودکان ۱۹۳ صفحه در word

فهرست مطالب
فصل اول: اهمیت و ویژگی‌های دوران کودکی    
۱-۱اهمیت دوران کودکی    
۱-۲-اهمیت شناخت کودک و آشنایی با مراحل رشد و پذیرش دین در کودکان و نوجوانان    
۱-۲-۱-مراحل رشد تفکّر دینی در کودکان و نوجوانان از منظر روان‌شناسی    
۱-۲-۱-۱- دوره تفکّر پیش مذهبی(هفت تا هشت سالگی)     
۱-۲-۱-۲- دوره تفکّر مذهبی ناقص اول(هفت تا نه سالگی)    
۱-۲-۱-۳- دوره تفکّر مذهبی ناقص دوم(۹ تا ۱۱ سالگی)    
۱-۲-۱-۴- دوره اول تفکر مذهبی شخصیتی(۱۱ تا ۱۳ سالگی)    
۱-۲-۱-۵- دوره دوم تفکّر مذهبی شخصیتی(۱۳ سالگی به بعد)    
۱-۲-۲-تطوّر و مراحل رشد کودک از منظر قرآن کریم و روایات    
۱-۲-۲-۱- ویژگی‌های دوران کودکی    
۱-۲-۲-۲- فرآیند کلی پذیرش دینی    
۱-۲-۲-۲-۱- مرحله مشاهده (در ۷ سال اول زندگی، دوران قبل از دبستان)    
۱-۲-۲-۲-۲- مرحله تقلید (در ۷ سال دوم زندگی، یعنی دوران دبستان)    
۱-۲-۲-۲-۳- مرحله بینش(در ۷ سال سوم زندگی، یعنی دوران نوجوانی و جوانی)    
۱-۳-ویژگی‌های روش‌های تربیتی کودکان    
۱-۳-۱-اهمیت انتخاب روش مناسب تربیتی    
۱-۳-۲-استفاده از روش‌های غیر مستقیم    
۱-۴-سنّ شروع تربیت دینی ـ قرآنی    
فصل دوم: مجموعه اصول، روش‌های تربیتی و نحوه کارآمدی هر یک، در تربیت قرآنی    
۲-۱- اصل تمکّن و رعایت تفاوتهای فردی    
۲-۱-۱- آموزش تدریجی    
۲-۱-۲- توجه به فطرت در تربیت قرآنی    
۲-۱-۳- رعایت هم‌زبانی و هم‌سطحی با کودکان    
۲-۱-۴- تکلیف به قدر توانایی    
۲-۱-۵- رعایت مساوات و پرهیز از تبعیض    
۲-۱-۶- استفاده از روش‌های مشاهده‌ای    
۲-۱-۶-۱- مشاهده آفرینش(آفریدگان)    
۲-۱-۶-۱-۱- روش ایفای نقش (نمایش، نمایش‌نامه)    
۲-۱-۶-۱-۱-۱- روش ایفای نقش در قرآن و سیره معصومان :    
۲-۱-۶-۱-۱-۲- چگونگی اجرای نمایش‌هایی با مضامین دینی و قرآنی    
۲-۱-۶-۱-۲- نحوه کارآمدی مشاهده آفرینش در تعلیم آموزه‌های قرآنی(به خصوص توحید و معاد)    
۲-۱-۶-۲- مشاهده عمل    
۲-۱-۶-۲-۱- روش الگویی    
۲-۱-۶-۲-۱-۱- ضرورت اتخاذ شیوه اسوه نمایی (روش الگویی)    
۲-۱-۶-۲-۱-۱-۱- ابعاد نگرش قرآن به ضرورت روش الگویی    
۲-۱-۶-۲-۱-۱-۱-۱- معرفی اسوهها    
۲-۱-۶-۲-۱-۱-۱-۲- ویژگیهای الگوهای قرآنی    
۲-۱-۶-۲-۱-۱-۱-۲- اسوهپذیری و حرکت به سوی اسوهها (توصیه به مؤمنان به تلاش برای اسوه شدن)    
۲-۱-۶-۲-۲- نحوه کارآمدی مشاهده عمل(روش الگویی) در تعلیم آموزه‌های قرآنی    
۲-۱-۶-۲-۳- آسیب روش الگویی: تعارض بین الگوها    
۲-۱-۶-۲-۲- روش عملگرایی (هماهنگی قول و عمل)    
۲-۱-۶-۲-۲-۱- نحوه کارآمدی روش عمل‌گرایی در آموزش تعالیم قرآنی    
۲-۲- اصل سهولت    
۲-۲-۱- روش مدارا و گذشت    
۲-۲-۲- نحوه کارآیی روش مدارا و گذشت در آموزش قرآن    
۲-۳- اصل تکریم    
۲-۳-۱- روش‌های تکریم و احترام کودک    
۲-۳-۲- نحوه کارآیی روش‌های تکریم کودکان    
۲-۳-۲-۱- توجه دادن متربّی به آخرت و امور آن    
۲-۳-۲-۱-۱- راه‌کارهای ایجاد زمینه آشنایی کودکان با جهان آخرت    
۲-۳-۲-۱-۱-۱- خیراندیشی و صالح‌نگری    
۲-۳-۲-۱-۱-۲- فرهنگ سپاس و تقدیر    
۲-۴- اصل مداومت و محافظت بر عمل    
۲-۴-۱- روش تمرین و تکرار    
۲-۴-۱-۱- اثرات روش تمرین و تکرار    
۲-۴-۱-۱-۱- تلقین و القاء مطلب    
۲-۴-۱-۱-۲- تأکید بر اهمیت مطلب    
۲-۴-۱-۱-۳- یادآوری؛ زمینه‌‌سازی برای طرح مباحث جدید    
۲-۴-۱-۲- معایب تکرار و رفع آن    
۲-۴-۲- نحوه کارآیی روش تمرین و تکرار در آموزش تعالیم قرآنی    
۲-۴-۲-۱- استفاده از فرصت‌های آموزشی و ارتباط دادن درس قرآن با زندگی (زیستن قرآنی)    
۲-۴-۲-۲- ضرورت نوآوری و تنوّع در روشهای تربیت قرآنی    
۲-۴-۲-۲-۱- ضرورت خلّاقیّت و نوآوری در تربیت دینی از منظر مبانی دینی    
۲-۴-۲-۲-۱-۱- خلّاقیّت و نوآوری از دیدگاه قرآن    
۲-۴-۳-۲-۱-۲- خلّاقیّت و نوآوری از دیدگاه معصومین:    
۲-۵- اصل تعقّل و تفکّر    
۲-۵-۱- روشهای اکتشافی    
۲-۵-۱-۱- تحریک حس کنجکاوی    
۲-۵-۱-۲- برانگیختن سؤال در ذهن مخاطب    
۲-۵-۱-۳- روش طرح سؤال    
۲-۵-۱-۴- روش مقایسه    
۲-۵-۲- کاربرد روش‌های اکتشافی در تعلیم آموزه‌های قرآن    
۲-۵-۳- پاسخ محوری بودن؛ آسیب سیستم آموزشی کشور    
۲-۶- اصل انگیزش احساسات و عواطف    
۲-۶-۱- عوامل ایجاد انگیزه در فراگیران قرآن    
۲-۶-۱-۱- نقش محبت و برقراری ارتباط صمیمانه    
۲-۶-۱-۱-۱- آثار محبت به کودکان    
۲-۶-۱-۱-۲- شیوه‌های ابراز محبت به کودکان    
۲-۶-۱-۱-۳- چگونگی به‌کارگیری محبت در تربیت قرآنی کودکان    
۲-۶-۱-۲- استفاده از روش‌های هنری در تربیت قرآنی    
۲-۶-۱-۲-۱- استفاده از جلوههای هنری قرآن، احادیث و ادعیه اسلامی    
۲-۶-۱-۲-۱-۱- وزن و آهنگ    
۲-۶-۱-۲-۱-۲- تصویرسازی و خیالانگیزی    
۲-۶-۱-۲-۱-۲-۱- شاخصه‌های تصویرگری مناسب برای کتاب‌های قرآنی کودکان    
۲-۶-۱-۲-۱-۳- تمثیل و تشبیه    
۲-۶-۱-۲-۱-۳-۱- نحوه کارآمدی تمثیل و تشبیه در آموزش قرآن    
۲-۶-۱-۲-۱-۴- قصه‌گویی    
۲-۶-۱-۲-۱-۴-۱- طبقه بندی قصه‌های قرآن کریم برای کودکان    
۲-۶-۱-۲-۱-۴-۲- شیوههای بیان قصههای قرآنی برای کودکان    
۲-۶-۱-۲-۱-۴-۳- نقدی بر داستانهای دینی و قرآنی برای کودکان    
۲-۶-۱-۳- شعر و سرود    
۲-۶-۱-۳-۱- چگونگی استفاده از شعر و سرودهایی با مفاهیم قرآنی    
۲-۶-۱-۴- طرّاحی و نقّاشی    
۲-۶-۱-۴-۱- چگونگی استفاده از طرّاحی و نقّاشی در تعلیم آیات    
۲-۶-۱-۵- روش تشویق    
۲-۶-۱-۵-۲- نحوه تأثیر روش تشویق بر تربیت قرآنی کودکان    
۲-۶-۱-۶- روش بازی‌های تربیتی    
۲-۶-۱-۶-۱- اهمیت و نقش بازی در تربیت کودک    
۲-۶-۱-۶-۲- وظایف والدین در مورد بازی کودکان    
۲-۶-۱-۶-۳- نکاتی درباره بازی کودکان    
۲-۶-۱-۶-۴- بازی‌های رایانه‌ای    
۲-۶-۱-۶-۵- اسباب‌بازی‌ها    
۲-۶-۱-۶-۵-۱- مشکلات تولید اسباب‌بازی در ایران    
۲-۶-۱-۶-۵-۲- نکاتی برای تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان اسباب‌بازی    
۲-۶-۱-۶-۵-۳- نقش بازی‌های قرآنی در انس کودکان با قرآن    
۲-۷- اصل آراستگی    
۲-۷-۱- روش آراستن ظاهر    
۲-۷-۲- روش تزیین کلام    
۲-۷-۳- نحوه تأثیرگذاری روش آراستگی ظاهر و کلام در آموزش قرآن    
فهرست منابع    

بخشی از منابع و مراجع فایل ورد کامل تحقیق مجموعه اصول، روش‌های تربیتی و نحوه کارآمدی ، در تربیت قرآنی کودکان ۱۹۳ صفحه در word

قرآن کریم

ابن ابی الدنیا، عبدالله بن محمد، العیال (۲ج)، عربستان سعودی، دار ابن‌القیم للتوزیع و النشر، چاپ اول، ۱۴۱۰ق

ابن ابی الدنیا، کتاب العیال، دمشق، دار ابن‌القیم، چاپ اول، بی‌تا

ابن ابی جمهور، محمد بن زین الدین‏، عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیه (۴ج)، قم، دار سید الشهداء للنشر، چاپ اول، ۱۴۰۵ ق

مطهری، محمد رضا، راهنمای انتخاب اسباب بازی، تهران، البرز، چاپ اول، ۱۳۸۲ش

مطهری، مرتضی، بیست گفتار، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۵۹ش

ــــــــــــــــ، تعلیم و تربیت در اسلام، تهران، انتشارات صدرا، چاپ پنجاه و هفتم، ۱۳۸۶ش

ــــــــــــــــ، انسان در قرآن، تهران، انتشارات صدرا، چاپ سی و دوم، ۱۳۸۸ ش

ــــــــــــــــ، تعلیم و تربیت در اسلام، تهران، صدرا، چاپ پنجاه و هفتم، ۱۳۸۶ش

ــــــــــــــــ، داستان راستان، تهران، انتشار، ۱۳۴۳ش

ــــــــــــــــ، سیری در سیره نبوی، تهران، انتشارات صدرا، چاپ چهل و ششم، ۱۳۸۷ش

ــــــــــــــــ، فطرت، تهران، انجمن اسلامی دانشجویان مدرسه عالی ساختمان، چاپ اول، ۱۳۶۱ش

مظاهری، حسین، ویژگی‌های معلم خوب، قم، نشر اخلاق، چاپ یازدهم، ۱۳۸۸ش

مظفر نجفى، محمد حسن‏، دلائل الصدق لنهج الحق‏(۶ج)، قم‏، موسسه آل البیت‏، چاپ اول‏، ۱۴۲۲ ق

مظلومی، رجبعلی، گامی دیگر در تربیت اسلامی، تهران، انتشارات رشد، چاپ اول، ۱۳۶۱ش

معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، تهران، فرهنگ نما، چاپ اول، ۱۳۸۷ش

مغنیه، محمد جواد، ‌تفسیر الکاشف، تهران، دارالکتب الإسلامیه، چاپ اول، ۱۴۲۴ ق

ــــــــــــــــــ، فی ظلال نهج البلاغه: محاوله لفهم جدید، بیروت، دارالعلم، چاپ اول، ۱۹۷۲ م

مفید، محمد بن محمد، الإختصاص‏، به تحقیق غفارى، على اکبر و محرمى زرندى، محمود، قم‏، الموتمر العالمى لالفیه الشیخ المفید، چاپ اول‏، ۱۴۱۳ ق‏

مک کومبز، باربارا و جیمز پاپ، پرورش انگیزه در دانش آموزان، ترجمه ابراهیم قوام، تهران، رشد، چاپ اول، ۱۳۸۲ش

مکارم شیرازی، ناصر، مقاله «اهداف تربیتی پیامبران الهی»، مجموعه مقالات ذکر، دفتر هشتم، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۳ش

ــــــــــــــــــــ، الأمثل فى تفسیر کتاب الله المنزل، قم، مدرسه امام على بن ابى طالب، چاپ اول، ۱۴۲۱ ق

 فصل اول: اهمیت و ویژگی‌های دوران کودکی

در این فصل، به تناسب اهمیت دوران کودکی، بحث‌هایی پیرامون اهمیت شناخت کودک، مراحل رشد و پذیرش دینی در کودکان و نوجوانان از منظر روان‌شناسی و آیات قرآن کریم، اهمیت انتخاب روش مناسب تربیتی، اهمیت استفاده از روش­های غیر مستقیم ارائه می‌گردد و در آخر، با توجه به مجموع آن‌چه بیان شد، سنّ مناسب شروع تربیت دینی ـ قرآنی بیان می‌شود

۱-۱اهمیت دوران کودکی

دانشمندان به خوبی دریافته‌اند که زیر بنای زندگی در دوران کودکی پی‌ریزی می‌شود و سعادت و شقاوت ادوار مختلف زندگی، یعنی دوران‌های جوانی و پیری، در گرو طرز تربیت دوران کودکی است. با این‌که شخصیت انسان به عوامل گوناگونی بستگی دارد که هر کدام از آن‌ها در سرنوشت انسان، تأثیر بسزایی دارند، با این وجود، تربیت‌های دوران کودکی در نظر دانشمندان، حائز اهمیت خاصی است و آن را «زیربنای زندگی» می‌نامند[۱]

به همین جهت است که همه مکاتب، مذاهب و ممالک، به تربیت آدمی در دوران کودکی به دلایل متعدد، اهمیت ویژه‌ای می‌دهند. اسلام نیز به فرزندان و تربیت در دوران کودکی تأکید فراوان داشته، آن را از جمله وظایف والدین و در شمار حقوق فرزندان می‌داند تا آن‌جا که قرآن ‌کریم بیان می‌کند که، از جمله ویژگى‌های مؤمنان راستین (عبادالرحمن)، آن است که توجه خاصى به تربیت فرزند و خانواده خویش دارند و براى خود در برابر آن‌ها مسئولیت فوق العاده‏اى قائلند[۲]: *(وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَ ذُرِّیَّتِنَا قُرَّهَ أَعْیُنٍ;؛ و کسانى که مى‏گویند: پروردگارا! از همسران و فرزندانمان مایه روشنى چشم ما قرار ده; ) فرقان/

مراد بندگان رحمان، از این‌که در دعاى خود، در خواست مى‏کنند که همسران و ذریه‏هایشان، قره عین ایشان باشد، این است که: موفق به طاعت خدا و اجتناب از معصیت او شوند و در نتیجه، از عمل صالح آنان، چشم ایشان، روشن گردد و این دعا مى‏رساند که بندگان رحمان، غیر از این، دیگر حاجتى ندارند. و نیز مى‏رساند که بندگان رحمان اهل حقند و پیروى هواى نفس نمى‏کنند (زیرا هر همسر و هر ذریه‏اى را دوست نمى‏دارند، بلکه آن همسر و ذریه را دوست مى‏دارند که بنده خدا باشند).[۳]

نیز از منظر قرآن کریم، اهمیت فرزند تا بدان‌جاست که خداوند در سوره بلد بدان سوگند می‌خورد و می‌فرماید: *(وَ وَالِدٍ وَ مَا وَلَد؛ و قسم به پدر و فرزندش [ابراهیم خلیل و فرزندش اسماعیل ذبیح‏])* بلد/

صرف نظر از اقوالی که پیرامون این‌که منظور از والد و ولد، چه کسانی هستند، گفته شده، علت نکره آوردن کلمه” والد “، تعظیم و بزرگداشت آن پدر است. هم‌چنین به جای آن‌که بگوید:” و والد و من ولد- و پدرى و فرزندى که پدید آورد”، فرموده است:” وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ- و پدرى و آنچه پدید آورد”، تا بدین‌صورت فرزندش را نیز مدح نماید.[۴]

هم‌چنین معصومان :، در روایات متعددی بر ضرورت و اهمیت تربیت در این دوران، تأکید کرده‌اند. چنان‌چه حضرت علی ۷ می‌فرماید: «مَا نَحَلَ وَالِدٌ وَلَداً نُحْلًا أَفْضَلَ مِنْ أَدَبٍ حَسَن‏؛ هیچ پدری، هدیه‌ای بهتر از تربیت نیکو به فرزندش نداده است».[۵]

در برخی از روایات، به برخی علل اهمیت آن، تصریح یا اشاره شده است. حضرت علی۷در نامه‌ای خطاب به فرزندش امام حسن ۷، علت را این‌گونه بیان می‌کند: «قَلْبُ‏ الْحَدَثِ‏ کَالْأَرْضِ الْخَالِیَهِ مَا أُلْقِیَ فِیهَا مِنْ شَیْ‏ءٍ قَبِلَتْهُ فَبَادَرْتُکَ بِالْأَدَبِ قَبْلَ أَنْ یَقْسُوَ قَلْبُکَ وَ یَشْتَغِلَ لُبُّکَ لِتَسْتَقْبِلَ بِجِدِّ رَأْیِکَ مِنَ الْأَمْرِ مَا قَدْ کَفَاکَ أَهْلُ التَّجَارِبِ بُغْیَتَهُ وَ تَجْرِبَتَه‏؛ قلب کودک، مانند زمین خالی است که هر بذری در آن بکارند، می‌روید، از این‌رو تربیت تو را در کودکی و پیش از آن‌که قلبت سخت و دهانت مشغول شود، آغاز کردم تا با رأی قاطع، روی به کار آری و از آنچه اهل تجربه در پی آن بودند و آزمودند، بهره برداری و رنج طلب از تو برداشته شود و نیازت به آزمون نیفتد».[۶]

نخستین و مهم‌ترین دلیل اهمیت تربیت در دوران کودکی این است که قلب کودک که باید «عرش الرحمان» شود، در این دوران، خالی است و هنوز به سیاهی و پلیدی گناهان نیالوده است. بنابراین می‌توان هرگونه صفات اخلاقی و معارف قرآنی را در کودک پروراند. دومین دلیل این است که در دوران کودکی، هنوز ذهن کودک با آموزش‌های بی‌فایده و مسایل معیشتی و دنیوی مثل خانواده و فرزندان و جمع مال، مشغول نشده است. البته منظور امام در تشبیه قلب کودک به زمین خالی، خالی بودن مطلق نیست؛ چرا که نقش وراثت و عوامل پیشین از نظر اسلام قابل چشم‌پوشی نیست. بلکه مقصود، استعداد رویاندن و رویش است.[۷]

هم‌چنین روحیه الگوپذیری و تقلید در دوره کودکی و نوجوانی، قوی‌تر از دوران دیگر عمر انسان است. بنابراین در دوران کودکی، می‌توان به راحتی از این ویژگی برای تربیت بهره جست. دلیل دیگر اهمیت تربیت در دوران کودکی و نوجوانی، این است که فرزند در اختیار والدین است و هنوز استقلال رأی و نظر ندارد و برای والدین، امکان تربیت او بیشتر فراهم است.[۸] امام صادق ۷ می‌فرماید: «فرزندت را شش سال آزاد بگذار و پس از آن، شش سال به او قرآن و سواد بیاموز و سپس هفت سال دیگر، به تربیت او بپرداز، اگر تربیت پذیرفت چه خوب و گرنه دست از تربیت او بردار».[۹]

۱-۲-اهمیت شناخت کودک و آشنایی با مراحل رشد و پذیرش دین در کودکان و نوجوانان

نخستین مرحله پرورش کودک، آگاهی از خصوصیات جسمی و روحی و شرایط مفید و زمینه‌های مضر کودک است، ولی متأسّفانه نوع مربّیان، مخصوصاً پدران و مادران، فاقد این شرط اساسی تربیت هستند

انسان‌ها دارای قوانین یا مکانیسم فعل و انفعال‌های اختصاصی هستند، اگر بخواهیم با آنها کار کنیم، ما باید مکانیسم و قوانین حاکم بر رفتار آنها را بشناسیم. بنابراین وقتی سخن از تربیت انسان به میان می‌آید، در درجه نخست، مربّی باید خصوصیات کودک و مکانیسم آفرینش او را بشناسد.[۱۰]

لذا در عصر کنونی، از قرن ۱۸ به بعد، دو جریان مهم لزوم توجه به کودک، کشف و شناخت مراحل مختلف رشد او و خصوصیات جسمی و فکری کودکان و نیز اتّخاذ تدابیر تربیتی متناسب با آن مراحل، اهمیت پیدا کرد.[۱۱]

نکته قابل توجه این‌که، شناسایی کودک نباید در انحصار روحیات و استعدادهای کودک دور بزند، بلکه یک مربّی خوب، می‌کوشد که خصوصیات زمانی را نیز در نظر بگیرد. بسیاری از والدین، بدون این‌که خصوصیات زمانی را در نظر بگیرند، می‌کوشند فرزندشان رفتاری همانند آنان داشته باشد. با این‌که با کمترین آشنایی به خصوصیات اجتماعی و زمانی، می‌توان پذیرفت که دیگر در زمان حاضر نمی‌توان به روش گذشته، فرزندان را تربیت کرد.[۱۲]

چنان‌که حضرت علی ۷ می‌فرماید: «لا تقسرو اولادکم علی آدابکم فانهم مخلوقون لزمانٍ غیر زمانکم؛ فرزندان خود را مجبور نکنید آداب و عادت شما را فرا بگیرند، چون آنان برای زمانی غیر از زمان شما آفریده شده اند».[۱۳]

بنابراین اگر بخواهیم در رفتار و نگرش کودک نسبت به دین و قرآن، تغییرات زیادی به وجود آوریم، ناگزیر از شناخت کودک هستیم و شناخت کودک نیز، در گرو آشنایی با مراحل رشد و پذیرش دینی در کودکان است. در ذیل، این مراحل را از منظر روان‌شناسی و آیات قرآن کریم دنبال می‌کنیم

۱-۲-۱-مراحل رشد تفکّر دینی در کودکان و نوجوانان از منظر روان‌شناسی

یکی از مباحثی که برای شناخت عمیق مخاطبان تعلیم و تربیت دینی و دوری از تعامل ناآگاهانه به آنان به ویژه در سنین پایین‌تر ضرورت دارد، رشد تفکر دینی است. در این زمینه، کارهای متعددی صورت پذیرفته است که از جمله آثار کلاسیک، می‌توان به تحقیق سال ۱۹۲۹م ژان پیاژه با عنوان «چگونگی تفکّر کودکان درباره طبیعت» و تحقیق سال ۱۹۳۰م در مسئله «جاندارپنداری» و نظریه هارمز اشاره داشت. یکی دیگر از کسانی که به موضوع رشد و تکامل تفکّر دینی توجه کرد، رونالد گلدمن بود که بر اساس تحقیقات وسیع میدانی خود، دو کتاب در این زمینه تألیف کرد. در اینجا به بیان مراحل رشد درک دینی بر پایه نظریه گلدمن- که تحقیقات او در روان‌شناسی دینی، تأثیرات مهمی را در عالم تعلیم و تربیت بر جای نهاده است- می‌پردازیم. شایان ذکر است که بر اساس شیوه‌های تحقیقی او، پژوهشی گسترده در ایران صورت پذیرفت و نتایج مشابهی به دست آمد که ما را در توجه بیشتر به نظریه او علاقه مند ساخته است.[۱۴]

برای آشنایی اجمالی با این مراحل، به اختصار به هر یک اشاره می‌شود:[۱۵]

۱-۲-۱-۱- دوره تفکّر پیش مذهبی(هفت تا هشت سالگی) [۱۶]

در این دوره، دو ویژگی عمده خود محور بودن و تک کانونی نبودن در تفکّر خردسالان مشاهده می شود. این دو ویژگی، در فهم داستان‌ها و معارف دینی نیز تسرّی می‌یابد و درک آن‌ها را با نواقص و محدودیت‌های فراوانی مواجه می‌کند

تفکّر مذهبی در این مرحله، ماهیتی سحری و افسانه‌ای دارد. از این‌ روی، برخورد کودک با داستان‌ها و معارف دینی، همگون با تصوّری است که از افسانه‌ها و داستان‌های خیالی دارد. نمونه زیر که حاصل گفت‌و‌گوی یک پژوهشگر با یک کودک پنج ساله درباره مفهوم خداست، می‌تواند این ویژگی را به خوبی روشن کند. کودک می‌پندارد خدا در هواست و از آن‌جا، در بعضی وقت‌ها با دست‌هایش، باران و آب را به زمین می‌ریزد. خداوند با نورش که مانند خورشید است، ما را می‌بیند و در شب‌ها با نور شب، ما را می‌نگرد

۱-۲-۱-۲- دوره تفکّر مذهبی ناقص اول(هفت تا نه سالگی) [۱۷]

پیش از این‌که کودکان از محدودیت‌های تفکّر شهودی رهایی یابند، یک دوره واسط پدیدار می‌شود. در این دوره، کودکان تلاش می‌کنند از محدودیت‌های تفکر شهودی خارج شوند و به مراتبی از تفکّر عملیاتی عینی برسند؛ اما هنوز ناموفقند و دچار اشتباه‌هایی آشکار می‌شوند. آنان بهتر می‌توانند با پیوند واقعیت‌ها به یکدیگر، تجربیاتشان را دسته‌بندی کنند و تعمیم دهند. در این دوره، خودمحوری کودک بسیار کاهش می‌یابد. هم‌چنین، تفکّر عینی کودک، این مزیّت را دارد که درکش از مفاهیم مذهبی، کمتر رنگ خیال دارد

نشانه دیگر این تفکّر، آن است که مفاهیم مذهبی را که غالباً انتزاعی و کنایی هستند، به همان معنای تحت‌اللفظی و تجسّم یافته معنا کند. برای مثال، اگر ترجمه عبارت «یدالله فوق ایدیهم» یا «اهدنا الصراط المستقیم» برای او بیان شود، تصوّرش از دست خدا و نیز از راه مستقیم، همان معنای تحت‌اللفظی و عینی است

وقتی از کودک درباره چگونگی شکافته شدن آب در داستان حضرت موسی۷و عبور بنی اسرائیل از آن سؤال شد، او پاسخ داد: خدا این کار را انجام داد. او در وسط آب بود و به وسیله بازوها و پاهای خود، آب‌ها را فشار داد و آن‌ها را از هم باز کرد. پرسیده شد: آیا بنی‌اسرائیل موقع عبور کردن از آب‌ها، خدا را دیدند؟ او پاسخ داد: نه، خدا زیر آب‌ها و سنگ‌ها بود. اما آن‌گاه که پرسیده شد: اگر او زیر آب‌ها بود پس چگونه آب را شکافته نگاه داشت؟ وی گفت: نمی‌دانم. این نمونه، نشان می‌دهد که کودک در تفکّر دینی خود، محدود به تفکّر عینی است. به ناچار، باید برای توجیه شکافته شدن آب، دست و پایی را تصوّر کند که به وسیله آن‌ها، آب‌ها کنار روند و عبور از آنها میسّر شود. این مسأله، در نتیجه درگیری و محدودیت او با ملموسات و عینیاتی است که همه روزه با آنها سر و کار دارد

۱-۲-۱-۳- دوره تفکّر مذهبی ناقص دوم(۹ تا ۱۱ سالگی)[۱۸]

این دوره را می‌توان دوره تفکّر مذهبی عینی نامید که با تفکّر عملیاتی عینی مشخص می‌شود. از این روی، کوشش‌های کودکان برای درک و تفسیر مفاهیم مذهبی، به واسطه طبیعت عینی تفکّرشان، دچار مشکل می‌شود و برخلاف دوره پیش، منطق استقرایی و قیاسی موفّقی به کار می‌رود، ولی به مسائل عینی، تجارب مشهود و اطلاعات محسوس، محدود می‌شود. رشد تفکّر عملیاتی، شتاب حرکت صعودی کودکان را از خیال پردازی به سطوح بالاتر تفکّر بیشتر می‌کند و تفکّر نظام‌دار در ارتباط دادن دو یا چند موضوع، امکان‌پذیر می‌شود. پاسخ کودک به نحوه شکافته شدن آب در داستان حضرت موسی:، نشان می‌دهد که او در این سنین، از طریق توجیه‌های فیزیکی به دنبال دست‌یابی به واقعیت‌هاست. او معتقد است خدا با بازوهایش آب را کنار زد و به دلیل این‌که دست‌های خدا نامرئی هستند، آن‌ها را نمی‌توان دید. وقتی که بنی‌اسرائیل گذشتند، او دست‌هایش را کنار کشید و آب‌ها روی هم ریختند

با مقایسه نمونه بالا با نمونه مشابه آن در دوره قبل، می‌توان بیش‌تر به این موفقیت در منظم کردن تفکّر، پی برد. هر دو در استفاده از توجیه‌های مادی و عینی مشترکند، اما او با نامرئی ساختن دست‌ها، در حقیقت، مشکلی را که کودک در دوره قبل، از عهده پاسخ‌گویی به آن برنیامده بود، برطرف کرد

۱-۲-۱-۴- دوره اول تفکر مذهبی شخصیتی(۱۱ تا ۱۳ سالگی)[۱۹]

ویژگی این دوره که واسطه تفکّر عملیاتی عینی و تفکّر صوری است، حرکت از تفکّر عینی به سوی تفکّر انتزاعی بیشتر است. در این مرحله، با رشد فعالیت‌های عقلی، استقرا و قیاس منطقیِ پیشرفته‌تری به کار برده می‌شود که نشان از حرکت به سوی تفکّر انتزاعی بیشتری را دارد. اما این حرکت، هم‌چنان توسط عناصر عینی مختل می‌شود و به نظر می‌رسد که کودک، هنوز توانایی کنار گذاردن این عناصر را ندارد

با مقایسه این نمونه با نمونه‌های گذشته که چگونگی پاسخ به شکافته شدن آب در داستان حضرت موسی۷را روشن می‌سازد، می‌توان به نکات بالا پی برد: خداوند به امواج گفت که تقسیم شوند و آن‌ها اطاعت کردند. پرسیده شد: آیا امواج زنده بودند؟ پاسخ داد: خیر. سؤال شد: پس چطور شنیدند و فرمان خدا را اطاعت کردند؟ پاسخ داد: خدا هر کاری را، می‌تواند انجام دهد

این مسأله، نشان می‌دهد که کودک از توجیه‌های عینی و مادی گذشته است که اعتقاد داشت خدا برای انجام کارها از نیروی جسمانی خود کمک می‌گیرد. اما تفکّر او کاملاً هم انتزاعی و مجرّد از عینیات نیست؛ زیرا هنوز ارتباط خدا با مخلوقاتش را از گفتن و شنیدن توجیه می‌کند

[۱]. سبحانی، جعفر، مربّی نمونه (تفسیر سوره لقمان)، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ ششم، ۱۳۷۹ش.، ص ۱۰۵-۱۰۶

[۲]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، پیشین، ج ۱۵، ص ۱۶۷

[۳]. طباطبایی، محمد حسین، پیشین، ج۱۵، ص ۲۴۵

[۴]. همان، ج۰‏۲، ص ۲۹۰

.[۵] نورى، حسین بن محمد تقى، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ‏(۲۸ج)، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، چاپ اول، ۱۴۰۸ ق‏.، ج ۱۵، ص ۱۶۵، ح ۱۷۸۷۲

[۶]. شریف الرضى، محمد بن حسین‏، پیشین، ص ۳۹۳

.[۷] حسینی زاده، سیدعلی، سیره تربیتی پیامبر۹و اهل بیت:، جلد اول: تربیت فرزند، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ هشتم، ۱۳۸۵ش.، ص ۳۵-۳۶

[۸]. همان، ص ۳۶

.[۹] طبرسى، فضل بن حسن، مکارم الأخلاق‏، قم‏، شریف رضى‏، چاپ چهارم، ‏۱۴۱۲ ق / ۱۳۷۰ ش.‏، ص ۲۲۲

[۱۰]. سبحانی، جعفر، پیشین، ص ۱۸-۱۹

.[۱۱] تقی پور زهیر، علی، مبانی و اصول آموزش و پرورش، تهران، مؤسسه انتشارات آگاه، بی‌جا، ج ۱، ص ۷۶، ص ۱۴۰؛ رشید پور، مجید، آشنایی با تعلیم و تربیت اسلامی با تأکید بر روش‌ها، تهران، انتشارات انجمن اولیاء و مربیان، ج ۸، ۱۳۸۴ش.، ص ۷۳

[۱۲]. رشیدپور، مجید، پیشین، ص ۷۵

[۱۳]. ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبه الله‏، پیشین، ج ۲۰، ص ۲۶۷

[۱۴]. خادمی، عزت، درک کودکان دبستانی از مفاهیم دینی، فصلنامه تعلیم و تربیت، شماره ۲۷ و ۲۸، سال ۱۳۷۰ش.، ص ۹۵-۹۸ برای اطلاعات بیش‌تر ر. ک. به: نادری، عزت‌الله و سیف نراقی، مریم، چگونگی پاسخ‌گویی کودکان ۳ تا ۱۳ سال تهرانی به سؤالاتی درباره مفهوم خدا، مجموعه مقالات سمپوزیوم جایگاه تربیت در دوره ابتدایی، تهران، وزارت آموزش و پرورش، ۱۳۶۹

[۱۵]. Goldman, Ronald, Religious Thinking from Childhood to Adolescence, Rutledge & Regan Poul, London, 1965 chapter 5-

Pre-Religious Thogut Stage  .[۱۶]

Sub-Religious Thogut Stage I.  .[۱۷]

Sub – Religious Thogut Stage II.   [۱۸]

[۱۹].  Persona Religious Thogut StageI