فایل ورد کامل تحقیق مقایسه مفهوم جهل و اشتباه و موارد مشابه آن و تقسیمات جهل در فقه امامیه ۶۷ صفحه در word

توجه : به همراه فایل word این محصول فایل پاورپوینت (PowerPoint) و اسلاید های آن به صورت هدیه ارائه خواهد شد

 فایل ورد کامل تحقیق مقایسه مفهوم جهل و اشتباه و موارد مشابه آن و تقسیمات جهل در فقه امامیه ۶۷ صفحه در word دارای ۶۷ صفحه می باشد و دارای تنظیمات در microsoft word می باشد و آماده پرینت یا چاپ است

لطفا نگران مطالب داخل فایل نباشید، مطالب داخل صفحات بسیار عالی و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

فایل ورد فایل ورد کامل تحقیق مقایسه مفهوم جهل و اشتباه و موارد مشابه آن و تقسیمات جهل در فقه امامیه ۶۷ صفحه در word  کاملا فرمت بندی و تنظیم شده در استاندارد دانشگاه  و مراکز دولتی می باشد.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل ورد می باشد و در فایل اصلی فایل ورد کامل تحقیق مقایسه مفهوم جهل و اشتباه و موارد مشابه آن و تقسیمات جهل در فقه امامیه ۶۷ صفحه در word،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن فایل ورد کامل تحقیق مقایسه مفهوم جهل و اشتباه و موارد مشابه آن و تقسیمات جهل در فقه امامیه ۶۷ صفحه در word :

بخشی از فهرست مطالب فایل ورد کامل تحقیق مقایسه مفهوم جهل و اشتباه و موارد مشابه آن و تقسیمات جهل در فقه امامیه ۶۷ صفحه در word

۱ – ۲ – بخش اول    
تاریخچه جهل و اشتباه    
۱ – ۱ – ۲ – گفتار اول – پیشینه تاریخی جهل و اشتباه در حقوق روم    
۲ – ۱ – ۲ – گفتار دوم – پیشینه تاریخی جهل و اشتباه در حقوق فرانسه    
۳ – ۱ – ۲ – گفتار سوم – پیشینه تاریخی جهل و اشتباه در قانون مدنی ایران    
۴ – ۱ – ۲ – گفتار چهارم – تقابل جهل – عقل و جهل – علم و رویکرد تاریخی آن    
۲ – ۲ – بخش دوم    
بررسی واژه جهل و جاهل از دیدگاه قرآن و روایات    
۱ – ۲ – ۲ – گفتار اول – واژه جهل و جاهل در قرآن و روایات    
۲ – ۲ – ۲ – گفتار دوم – کاربرد و مشتقات جهل و پاسخ به یک شبهه    
۳ – ۲ – ۲ – گفتار سوم – زمینه های جهل و نشانه های مربوط به آن    
۴ – ۲ – ۲ – گفتار چهارم – خصوصیات جاهدان    
۵ – ۲ – ۲ – گفتار پنجم – آثار و پیامد های جهل و راه های عملی جهل زدایی    
۳ – ۲ – بخش سوم    
مقایسه مفهوم جهل و اشتباه و موارد مشابه آن    
۱ – ۳ – ۲ – گفتار اول – مقایسه جهل با اشتباه    
۲ – ۳ – ۲ – گفتار دوم – مقایسه اشتباه با غلط    
۳ – ۳ – ۲ – گفتار سوم – مقایسه جهل و اشتباه با شبهه    
۴ – ۳ – ۲ – گفتار چهارم – مقایسه جهل و اشتباه با خطا    
۵ – ۳ – ۲ – گفتار پنجم – مقایسه جهل و اشتباه با سهو    
۶ – ۳ – ۲ – گفتار ششم – مقایسه جهل با غفلت    
۷ – ۳ – ۲ – گفتار هفتم – مقایسه جهل با نیسان    
۴ – ۲ – بخش چهارم    
تقسیمات جهل در فقه امامیه    
۱ – ۴ – ۲ – گفتار اول – تقسیمات جهل به لحظ ماهیتی    
۲ – ۴ – ۲ – گفتار دوم – جهل به لحاظ موقعیت مکلف    
۳ – ۴ – ۲ – گفتار سوم – جهل به لحاظ متعلق آن    
۵ – ۴ – ۲ – گفتار چهارم – تقسیمات جهل در فقه اهل سنت    
۶ – ۴ – ۲ – نتیجه گیری فصل اول و دوم    
منابع عربی    
منابع فارسی    

بخشی از منابع و مراجع فایل ورد کامل تحقیق مقایسه مفهوم جهل و اشتباه و موارد مشابه آن و تقسیمات جهل در فقه امامیه ۶۷ صفحه در word

قرآن

نهج البلاغه

نهج الفصاحه

حراج ، شفیق ، دراسه فی تطور الحقوق ، [ بی چا ] ، انتشارات المطبعه الجدیده ، دمشق ، ۱۳۹۶ ق

بحر العلوم ، محمد ، عیوب الاراده فی الشریعه الاسلامیه ، [ بی چا ] ، انتشارات دارالزهراء ، بیروت ،۱۹۸۰ م

برازی ، محمد حسن ، محاضرات فی القانون الرومانیه ، [ بی چا ] ، انتشارات الجامعه السوریه ، [ بی جا ] ، ۱۹۳۵ م

ابن اثیر ، مبارک بن محمد ، النهایه فی غریب الحدیث والاثر ، محقق : محمود صناحی ، طاهر احمد زاوی ، [ بی چا ] ، انتشارات موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان ، قم ، ۱۳۶۷ ش

کلینی ، محمد بن یعقوب بن اسحاق ، اصول کافی ، مترجم : جواد مصطوفیو ، [ بی چا ] ، انتشارات کتابفروشی علمیه اسلامیه ، تهران ، ۱۳۶۹ ش

همو ، الفروع من الکافی ، چاپ دوم ، انتشارات داراکتب الاسلامیه ، تهران ، ۱۳۶۷ ش

محمدی ری شهری ، محمد ، حکمت نامه پیامبر اعظم ، مترجم : گروه مترجمان ، [ بی چا ] ، انتشارات در الحدیث ، قم ، ۱۳۸۷ ش

همو ، خردگرایی در قرآن و حدیث ، مترجم : مهدی مهریزی ، [ بی چا ] ، انتشارات موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث ، قم ، ۱۳۸۷ ش

مظفر ، محمد رضا ، اصول فقه ، تحقیق : علی شیروانی ، [ بی چا ] ، انتشارات دارالعلم ، قم ، ۱۳۷۸ ش

——————– ، [ بی چا ] ، انتشارات اسماعیلیلان ، قم ، [ بی تا ]

همو ، المنطق ، چاپ هشتم ، انتشارات اسماعیلیان ، قم ، ۱۳۷۸ ش

همو ، تلخیص المنطق ، المخلص : اکبر ترابی ، [ بی چا ] ، انتشارات دارالعلم ، قم ، ۱۴۳۰ ق

حرعاملی ، محمد بن حسن ، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه ، محقق : موسسه آل البیت ( ع ) لاحیاء التراث ، [ بی چا ] ، انتشارات موسسه آل البیت ( ع ) لاحیاء التراث ، قم ، [ بی تا ]

۱ – ۲ – بخش اول

تاریخچه جهل و اشتباه

۱ – ۱ – ۲ – گفتار اول – پیشینه تاریخی جهل و اشتباه در حقوق روم

قبل از این که اشاره مختصری به سابقه تاریخی جهل و اشتباه در حقوق روم داشته باشیم ، ذکر این نکته لازم است که در جریان حاکمیت قصد ظاهری و یا باطنی ، آثار جهل و اشتباه چهره متفاوتی پیدا می کند ، یعنی اگر حاکمیت با اراده ظاهری باشد به این معنا است که به مجرد اعلام اراده ظاهری با تشریفات خاص عقد الزام آور باشد و همین ظاهر بسته شدن عقد با تشریفات مختصری بیش از نیت و قصد درونی اهمیت یابد ، تأثیر جهل و اشتباه و به طور کلی تأثیر عیوب اراده بر اعمال حقوقی بسیار محدود خواهد شد

اما اگر در نظام حقوقی قصد باطنی حکومت کند ، به دلیل گستردگی تحلیل های روانی و ملاک قرار گرفتن معیارهای شخصی ، دامنه عیوب اراده در زمینه جهل و اشتباه و اکراه و حتی تدلیس و غبن بسیار گسترده خواهد بود

با تأمل در این مقدمه ، پیشینه تاریخی حقوق روم نشان می دهد که آداب و احکام اجرای قرار دادها به شکل امروزی نبوده است ، بلکه به دلیل محدود بودن تعداد معاملات ، به ظاهر و تشریفات آن ها اهمیت فوق العاده ای قایل بودنند ، یعنی به اراده ظاهری متعاملین توجه می شد و بر اراده باطنی افراد اثری مترتب نمی کرد. [۱]

بر همین اساس ، اشتباه در معاملات چندان جدی گرفته نمی شد. [۲] تا زمانی که اشخاص قواعد شکلی معاملات را رعایت می کردنند ملزم به انجام تعهدات خود بودند و ادعای یکی از عناصر جهل و اشتباه یا تدلیس مورد قبول واقع نمی شد. [۳] در حقوق روم هم اساس معاملات را رضا نمی دانستند ، بلکه ملاک ، اجرای تشریفات ظاهری معاملات بود. [۴]

در حالی که نهاد حقوقی جهل و اشتباه عمده مبتنی بر اصل رضایی بودن معاملات است نه بینش شکلی و تشریفاتی. از این رو در حقوق اولیه روم مسئله اشتباه جایگاهی نداشته است

در قرن دوم بعد از میلاد با توجه به باطن متعاقدین و حسن نیت در آن ها ، اشتباه به صورت محدود مورد پذیرش قرار گرفت ، ولی اشتباه هایی که از روی بی مباداتی و تسامح خود شخص پدید می آمد مانند اشتباه حقوقی و جهل به قانون ، مورد پذیرش قرار نمی گرفت. [۵]

در ادامه با آغاز امپراطوری بزرگ ژستینن [۶] عقود رضایی و حاکمیت اراده باطنی به شکل جدی مطرح شد و تا حدودی مورد قبول قرار گرفت و نظریه اشتباه هم مطرح گردید

حقوق دانان در همین دوره یعنی اواسط قرون وسطا مواردی برای اشتباه ، مانند اشتباه در موضوع معامله ، ماهیت عقد و ; در نظر گرفتند

در آغاز امپراطوری بزرگ ، ضمانت عیوب ، در قرارداد بیع درج می شد ، ولی در زمان امپراطوری کوچک به تمام کالاها توسعه پیدا کرد و این روند به تدریح باعث روی آوردن به تضمین سلامت اراده بود

نکته قابل توجه در این مرحله ، تأثیرات عمیق مباحث فلسفی یونان در بخشی از مباحث مطرح در مسئله تأثیر جهل و اشتباه در موضوع معامله و ماهیت عقد و هویت مورد معامله بود

از این بررسی مختصر تاریخی حقوق روم استفاده می شود که مسئله تأثیر جهل و اشتباه بر اراده مراحل مختلفی را طی کرده است که آغاز آن با پرداختن به بینش شکلی و تشریفاتی سپری شد تا به مرحله بطلان برخی معاملات به واسطه جهل و اشتباه پرداختند و در عین حال از مجموع این دوره ها بر می آید که این ها سه نوع جهل و اشتباه را موجب بطلان عقد می دانستند

یک ) اشتباه در نوع عقد : [۷]  مثل این که کسی به دیگری پول قرض می دهد و او به گمان هبه آن را بپذیرد و یا اگر شخصی مالی را به ودیعه نزد دیگری بگذارد و کسی که مال نزد او قرار می گیرد ، گمان می کند که مال تبرعاً به او داده شده است

در حقوق روم این نحو اشتباه موجب بطلان عقد شناخته می شد. [۸]

دو ) اشتباه در موضوع عقد : [۹] اشتباه و جهل نسبت به موضوع عقد به معنای هویت موضوع یا معنای وسیع آن به این شکل که اشتباه در ترکیب مادی و جنس کالایی که مورد معامله قرارگرفته باشد ، موجب بطلان معامله است. [۱۰]

سه ) اشتباه در شخص طرف : [۱۱]  مراد از آن عبارت از این است که کسی به اشتباه با شخص معامله کند که مورد نظر او نبوده است ، خواه این شخصیت ، علت عمده عقد یا در زمره جهات فرعی باشد. [۱۲]

۲ – ۱ – ۲ – گفتار دوم – پیشینه تاریخی جهل و اشتباه در حقوق فرانسه

در حقوق فرانسه هم ، حقوق دانان اصول مربوط به جهل و اشتباه در حقوق روم را دنبال کرده و به نقض و ابرام آن پرداختند و در این میان « پوتیه » نقش عمده ای را ایفا کرد ، به این شکل که سابقه تاریخی فرانسه از حقوق روم شروع شده و به ویژه از قرن دوازدهم به بعد که به ارزش اعمال و تعهدات انسان و نیز به جهت و سبب معامله توجه جدی مبذول شد ، همین توجه باعث جایگزینی سبب و جهت به جای جنبه های شکلی معاملات می شد

با دوری گزیدن از فرمالیسم به تدریج اشتباه به عنوان عیب اراده مطرح شد ، ولی جبران خسارت بر اساس غبن یا تدلیس بود. اصل رضایی بودن معاملات ، در نتیجه طرح مسائل عمده و اساسی نظریه جهل و اشتباه ، از قرن هفدهم و هجدهم مطرح گردید و در این برهه از تاریخ در تکامل تئوریهای مربوط به اشتباه ، حقوق دانان فرانسوی از جمله پوتیه نقش اصلی را ایفا نمودنند. وی که جهل و اشتباه را بزرگ ترین عیب قرارداد می دانست ، اشتباه در جواهر اشیاء را از حقوق روم اخذ نموده ، ولی آن را توسعه داد و حتی اشتباه در اوصاف را موجب بطلان دانست به عبارت دیگر پوتیه هنگام توجیه اشتباه در ذات موضوع معامله ، از نظر رومیان قدیم دور شده و اعلام داشت که اشتباه در صورتی مربوط به خود معامله است که راجع به وصفی در موضوع معامله باشد که متعاملین اساساً در نظر داشته اند و این وصف ، ذات موضوع معامله را تشکیل می دهد . [۱۳] یعنی پوتیه ماده و جنس را شیوه رومیان در برابر اوصاف قرار نداد. [۱۴]

پوتیه در مورد اشتباه در شخص طرف معامله ، میان کسی که شخصیت او علت عمده است و کسی که این گونه نیست فرق گذاشته و اولی را موجب بطلان دانست. او اشتباه دیگری زا نیز بر حقوق روم افزود که باید آن را اشتباه در « علت یا جهت تعهد » نامید. [۱۵]

با توجه در این پیشینه تاریخی و تأمل در آن ، حقوق دانان مشهور فرانسوی تأثیر و جایگاه جهل و اشتباه در قرارداد را در سه گروه مطرح کرده اند. [۱۶]

یک ) اشتباه مانع تراضی : [۱۷] در موردی است که بین دو طرف عقد سوء تفاهم رخ دهد و هر کدام مقصود دیگری را به غلط می فهمد ، چنین اشتباهی رضا را از بین می برد و مانع انعقاد عقد می شود و در نتیجه عقد را باطل می کند و آن در سه مورد است

الف ) اشتباه در ماهیت عقد

ب ) اشتباه در شخص عاقد که شخصیت او عمده باشد ( پوتیه )

ج ) اشتباه در علت تعهد ( پوتیه )

دو ) اشتباه به عنوان عیب اراده : [۱۸] این اشتباه که موجب بطلان نسبی است نه بطلان مطلق ، یعنی دو طرف در نوع عقد و موضوع معامله و جهت تعهد به توافق رسیده اند ، ولی رضای آن ها ناشی از پندار نادرستی است که از واقعیت داشته اند ، مانند اشتباه در خود موضوع معامله یا در شخص طرف عقد که در ماده ۲۰۰ ق . م . ایران هم آمده است و ماده ۱۱۱۰ ق . م . فرانسه آن را مطرح کرده است

سه ) اشتباه بی اثر : [۱۹] این نوع اشتباه به قصد و رضا مطلقا ً لطمه ای وارد نمی کند ، در نتیجه نه قرارداد را باطل می کند و نه غیر نافذ

به عنوان مثال می توان به این موارد به عنوان اشتباه های غیر موثر اشاره کرد به مانند : اشتباه در اوصاف غیر اساسی ، اشتباه در طرف عقدی که شخصیت او عمده نباشد ، اشتباه در انگیزه ها و دواعی شخص در انعقاد معامله ، اشتباه در محاسبه و موارد دیگر ;

۳ – ۱ – ۲ – گفتار سوم – پیشینه تاریخی جهل و اشتباه در قانون مدنی ایران

با بررسی سابقه تاریخی و انواع جهل و اشتباه در حقوق روم و فرانسه و صور مختلف آن به عنوان سردمداران نظام حقوقی کلاسیک غرب ، چشم انداز روشنی از بحث تأثیر جهل و اشتباه در اعمال حقوقی به دست می آید و زمینه را برای بررسی تاریخی آن در قانون مدنی ایران را مساعد می کند. قانون گذاران ایرانی بر اساس فقه جعفری و به پیروی از آرای مشهور فقها به تنظیم مواد قانون مدنی ایران پرداخته اند ، پس منبع اصلی مجموعه قوانین مدنی ایران را فقه امامیه تشکیل می دهد ، ولی در بعضی موارد گاه با توجه و گاه دیگر بدون توجه ، به اصول حقوق غرب متمایل شده اند ، مخصوصاً در قسمت تعهدات که با تغییراتی مواد قانون مدنی فرانسه را ترجمه نموده اند و از جمله آن مواد قانون مدنی مربوط به مسئله جهل و اشتباه است ، که آن را با الهام از قانون مدنی فرانسه تنظیم نموده اند کهالبته در این اقتباس ، اصول کلی فقه اسلامی کاملاً لحاظ شده است

همین دوگانگی باعث برداشت های مختلف از مواد مزبور به نظریه اشتباه هم شده است ، ولی در عین حال قانون مدنی ایران با توجه به آرای فقهای امامیه ، راه مستقلی را طی نموده و این که آثار و احکام تئوری اشتباه در قانون مدنی ایران و فرانسه اختلاف اساسی و کلی دارند ، بنابراین برای رسیدن به درک صحیح از مواد ۱۹۹ تا ۲۰۱ ق . م . ایران که مواد عمده در باب مسئله جهل و اشتباه هستند ، مراجعه به سرچشمه های اصلی آن ضروری است

با تأمل و تدبر در این مقدمه بنابراین می توان گفت : جایگاه و تأثیر جهل و اشتباه در قانون مدنی ایران را نیز می توان به سه دسته تقسیم کرد : [۲۰]

یک ) جهل و اشتباه موجب بطلان یا عدم نفوذ

دو ) اشتباه و جهل موجب خیار فسخ

سه ) اشتباه های بی تأثیر « تفصیل این سه قسم در فصول آینده خواهد آمد »

۴ – ۱ – ۲ – گفتار چهارم – تقابل جهل – عقل و جهل – علم و رویکرد تاریخی آن

در کتاب حکمت نامه پیامبر اعشم به طور کلی برای جهل مذموم ، چهار معنا متصور است

اول : همه گونه نادانی

دوم : نادانی نسبت به علوم و معارف مفید و سازنده

سوم : نادانی نسبت به ضروری ترین معارف مورد نیاز انسان

چهارم : نیرویی در مقابل عقل و خرد [۲۱]

و هم چنین این که واژه عقل و خرد در زبان عرب به معنای نگه داشتن ، بازداشتن و حبس کردن است[۲۲] و همین عقل در سخن اندیشمندان و حکیمان ، معانی بسیار زیادی دارد. [۲۳]

و با جست و جو در احادیث ، سه معنا برایش به دست می آید

یک ) نیرویی که بدان خوبی ها و بدی ها و تفاوت های و زمینه های آن ها ، شناخته می شوند و این ، معیار تکلیف شرعی است

دو ) ملکه ای که به انتخاب خوبی ها و پرهیز از بدی ها فرا می خواند

سه ) تعقل و دانستن ، که در برابر جهل ( نادانی ) قرار می گیرد و بیش ترین استعمال عقل در احادیث ، معنای دوم و سوم است. [۲۴]

بعد از بررسی این دو لغت ، سوال مهمی که در این جا مطرح است این است که آیا جهل در مقابل عقل قرار گرفته است یا در مقابل علم قرار گرفته است ؟

در جواب باید گفت : در اکثر کتاب های لغت کلمه جهل نقطه مقابل عقل قرار گرفته است و هم چنین این که از دو تقابل « جهل – علم » و « جهل –  عقل » در بین مردم تقابل اول بیش تر از تقابل دوم متعارف و مأنوس است

اما در کتب روایی ، تقابل دوم « جهل –  عقل » بیش تر از تقابل اول استعمال و کاربرد دارد ، به عبارتی عنوان علم و جهل را نخواهید یافت این به این خاطر است که اسلام « جهل » به مفهوم چهارم را – که امری وجودی و در برابر عقل است – خطرناک تر از جهل به مفهوم دوم و سوم – که امری عدمی و در برابر « علم » است می داند. [۲۵]

به دلیل همین شیوع استعمال عقل در مقابل جهل در روایات ، باب اول از کتاب های روایی معتبر امامیه مثل اصول کافی ، به « عقل و جهل » نامگذاری شده است

مثل حدیثی از امام صادق ( ع ) که در این کتاب آمده است و این معنا را به خوبی بیان می کند که به حدیث جنود عقل و جهل شناخته شده است ، وقتی که سماعه می فرماید

« خدمت حضرت صادق ( ع ) بودم و جمعی از دوستانش هم حضور داشتند که ذکر عقل و جهل به میان آمد ، حضرت فرمود : عقل و لشکرش و جهل و لشکرش را بشناسید ، خدای ” عزوجل ” عقل را با نور خویش و از طرف راست عرش آفرید ، پس بدو فرمود : پس رو ، او پس رفت سپس فرمود : پیش آی ، پیش آمد. خدای تبارک و تعالی فرمود : تو را با عظمت آفریدم و به تمام آفریدگانم شرافت بخشیدم

پس جهل را تاریک و از دریای شور و تلخ آفرید به او فرمود : پس رو ، پس رفت ، فرمود : پیش آی ، پیش نیامد فرمود : گردن کشی کردی ، و او را از رحمت خود دور ساخت. [۲۶] »

نتیجه این که از دو تقابل مذکور ، تقاضای اصلی میان عقل و جهل است و تقابل علم و جهل ، ناشی از تطورات مفهومی است که پس از عصر پیامبر ( ص ) رخ داده است

« به نظر مرحوم مظفر انتقال فلسفه یونانی به جامعه مسلمانان ، موجب ظهور مفاهیم جدیدی برای برخی از واژه ها شده است که از جمله آن ها همین واژه جهل است. [۲۷] »

به نظر می رسد ، کلام مرحوم مظفر متین و صحیح است ، شاهد متانت و صحت کلام ایشان ، این است که اگر بخواهیم جهل را فقط به معنای نادانی و در مقابل علم بگیریم در فهم متون دینی که واژه های جهل و علم در آن ها به کار رفته دچار مشکل خواهیم شد ، مثلاً در روایتی آمده « کفی بالعالم جهلاً ان ینا فی علمه عمله » [۲۸]

[۱] – موسوی ، سید محمد صادق ، مبانی نظری جهل و اشتباه و آثار آن بر اعمال حقوقی ، ص

[۲] – بحر العلوم ، محمد ، عیوب الاراده فی الشریعه الاسلامیه ، ص

[۳] – حراج ، شفیق ، دراسه فی تطور الحقوق ، ص

[۴] – لم یعتبر اهل الروم اساس المعاملات الرضا بل الملاک عندهم کان الشکلیات الظاهریه / برازی ، محمد حسن ، محاضرات فی القانون الرومانیه ، ج ۲ ، ص

[۵] – Eduwin comcheage . midtake in contract

[۶] – justinian

[۷] – Error in nego cio

[۸] – صفایی ، سید حسین ، حقوق مدنی و حقوق تطبیقی ، ص

[۹] – Error in corpore

[۱۰] – الحنفاوی ، عبدالمجید ، نظریه الغلط فی القانون الرومانیه ، صص ۱۲۶ –

[۱۱] – Error in personal

[۱۲] – همان

[۱۳] – صفایی ، سید حسین ، حقوق مدنی و حقوق تطبیقی ، ص

[۱۴] – کاتوزیان ، ناصر ، قواعد عمومی قراردادها ، ج ۱ ، ص

[۱۵] – همان ، ص

[۱۶] – همان ، ص

[۱۷] – Erreur – Ebstacle

[۱۸]  – Erreurvicedu consetement

[۱۹] – Erreur in differente

[۲۰] – موسوی ، سید محمد صادق ، مبانی نظری جهل و اشتباه و آثار آن بر اعمال حقوقی ، صص ۱۱۱ –

[۲۱] – محمدی ری شهری ، محمد ، حکمت نامه پیامبر اعظم ، ج ۱ ، ص

[۲۲] – ابن اثیر ، مبارک بن محمد ، النهایه فی غریب الحدیث و الاشر ، ج ۳ ، ص

[۲۳] – مجلسی ، محمد بن باقر بن محمد تقی ، بحار الانوار ، ج ۱ ، صص ۹۹ –

[۲۴] – أقول : العقل یطلق فی کلام العلما و الحکماء علی معان کثیره و بالتتبع یعلم أنه یطلق فی الأحادیث علی ثلاثه معان احدها قوه ادراک الغیر و الشر و التمییر بینهما و معرفه أسباب ألامور و نحو ذلک و هذا هو مناط التکلیف و ثانیها حاله و ملکه تدعو الی اختیار الحیر و المنافع و اجتناب الشر و المصار و ثالثها التعقل بمعنی العلم و لذا یقابل بالجهل لا بالجنون و أحادیث هذا الباب و غیره أکثرها محمول علی المعنی الثانی و الثالث و لله أعلم . / حرعاملی ، تفصیل وسائل الشیعه الی التحصیل مسائل الشریعه ، ج ۱۵ ، ص

[۲۵] – محمدی ری شهری ، محمد ، خردگرایی در قرآن و حدیث ، ص

[۲۶] – کلینی ، محمد بن یعقوب بن اسحاق ، ج ۱ ، ص

[۲۷] – مظفر ، محمد رضا ، اصول فقه ، ج ۲ ، صص ۷۳ –

[۲۸] – آمدی ، عبدالواحد بن محمد ، غرر الحکم و در الکلام ، ص