پاورپوینت کامل بازخوانی یک تشبیه; از متن تا بطن آیه ۲۴ یونس ۹۱ اسلاید در PowerPoint

توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل بازخوانی یک تشبیه; از متن تا بطن آیه ۲۴ یونس ۹۱ اسلاید در PowerPoint دارای ۹۱ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل بازخوانی یک تشبیه; از متن تا بطن آیه ۲۴ یونس ۹۱ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل بازخوانی یک تشبیه; از متن تا بطن آیه ۲۴ یونس ۹۱ اسلاید در PowerPoint :

محمد عشایری منفرد

چکیده

در آیه ۲۴ سوره یونس حیات دنیا به منظومه مرکبی تشبیه شده که مورد تحلیل اهالی تفسیر قرار گرفته است، آفریننده تشبیه در این منظومه مرکب نقاط خاصی را بر جسته و در نتیجه بخشی از مراد خود را در آن نهان کرده است؛ از این رو در فرایند فهم این تشبیه، همین نقاط برجسته سرنخ های مناسبی هستند که رمز گشایی از تشبیه، بدون فهم دقیق این نقاط میسر نخواهد شد.

در دانش های زبانی ما نبود فرایندهای منضبطی برای این قبیل رمزگشایی ها رخنه ای است که متن فهمی ما از آنجا آسیب دیده است، این مقاله پس از نگاهی کوتاه به این رخنه علمی به تجزیه نقاط برجسته و معنادار تشبیه مرکبی که در آیه مذکور به کار رفته می پردازد تا از رهگذر آن به دریافتی تازه و عمیق از این تشبیه دست یابد.

کلیدواژه ها: تشبیه فهمی، تجزیه و مقارنه، برجستگی ماء در مشبه به، ولایت

ارباب علم بلاغت با اینکه در چیستی تشبیه و تقسیمات آن مباحث فاخری ارائه کرده اند؛ اما برای تشبیه فهمی، ساز و کار روشنی ارائه نکرده اند. این رخنه علمی علاوه بر آنکه برخی از مفسران ما را درتشبیه فهمی دچار سطحی نگری یا کم فهمی کرد، مانع از همسویی و نزدیکی لازم بین برداشت های آنان نیز شده است. با این حال تجربه های مفیدی که تفسیر هزار و چهارصد ساله قرآن کریم در اختیار مفسران جهان اسلام نهاده کوه باشکوهی است که با تکیه بر آن می توان به کشف و توسعه فرایندهایی پرداخت که مفسران پرتوفیق تر قرآن در تشبیه فهمی خود به صورت ارتکازی از آن بهره می برده اند.

یکی از گونه های تشبیه که فهم آن دشواری خاصی دارد تشبیهی است که دست کم یکی از طرفین آن مرکب باشد، چرا که در این تشبیه ها گاه در یکی از طرفین که ظاهراً بسیط است ترکّبی نامرئی وجود دارد؛ اما از طرف دیگر به وضوح مرکب است، چنان که خداوند انفاق کنندگان را -که ظاهری بسیط دارد- به دانه ای تشبیه می کند که هفت خوشه می رویاند و در هر خوشه صد دانه نهفته است۱! یا نور خداوندی را- که آن هم ظاهری ساده دارد- به چراغدانی تشبیه می کند که در آن چراغی پرفروغ وجود داشته باشد، آن چراغ در حباب شفاف و درخشنده ای چونان یک ستاره فروزان قرار گرفته باشد و با روغنی افروخته شود که از زیتونی پر برکت گرفته شده، روغنی که نه شرقی است و نه غربی و چنان زلال است که چیزی نمانده که حتی بدون تماس با آتش هم شعله ور شود!۲

دشواری فهم این تشبیه ها آن است که خواننده به وضوح می داند که هر یک از این اجزای متعددی که ساختار مشبه به را تشکیل می دهند باید نظیری هم در ساختار مشبه داشته باشند؛ اما آفریننده تشبیه، زبان تشبیه را موجز کرده و اجزای تشکیل دهنده مشبه را در تشبیه بیان نکرده و کشف آن را بر عهده فهمنده تشبیه گذاشته است. از سوی دیگر گاه گوینده تشبیه، برخی از اجزای تشکیل دهنده ساختار مشبه به مرکب را هم ذکر نمی کند که این امر نیز دشواری دیگری را بر سر راه تشبیه فهمی قرار می دهد. در میان سازوکارهای نانوشته ای که مفسران پرتوفیق تر قرآن کریم به صورت ارتکازی در تشبیه فهمی خود از آن بهره می برده اند دو شگرد مهم خودنمایی می کند: یکی توجه به نقاط برجسته شده در ساختار مشبه یا مشبه به مرکب و دیگری تجزیه و مقارنه.

الف) توجه به معناداری نقاط برجسته مشبه و مشبه به

نخستین شگردی که در فهم و تحلیل تشبیه مورد توجه قرار می گیرد این است که مفسر به نقاطی از مشبه یا مشبه به مرکب که گوینده تشبیه آفرین آنها را برجسته کرده است توجه ویژه ای می کند و از جنبه معناشناختی و نشانه بودن آنها برای معانی خاصی غفلت نمی کند.

مثلاً در تشبیه بسیار زیبای وَالَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمالُهُمْ کَسَرابٍ بِقِیعَهٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْ‏آنُ ماءً حَتَّی إِذا جاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً وَ وَجَدَ اللَّهَ‏عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَ اللَّهُ سَرِیعُ الْحِسابِ (النور:۳۹) خداوند اعمال کافران را به سرابی در بیابانی تشبیه کرده است که شخص تشنه آن را آب می پندارد؛ اما وقتی به سوی آن می آید چیزی در آنجا نمی یابد بلکه خدا را در محل سراب می بیند و خدا هم به حساب او رسیدگی می کند. علامه طباطبائی رحمه الله در فهم و تحلیل این تشبیه به نقاط برجسته ساختار مشبه به توجه شایانی کرده است. وی در واکاوی اجزای این مشبه به حتی به جایگاه واژه “ظمئان” (تشنه) و جاء که برجستگی چندان چشمگیری هم ندارند توجه کرده و از خود پرسیده است با اینکه تشنه و سیراب هر دو سراب را آب می پندارند، چرا قرآن در این تشبیه فقط بر روی ظمئان، حساب باز کرده است؟۳ و با این که کلمه های دیگری مثل بلغ و إنتهی و… نیز بر معنایی همسو با معنای آمدن دلالت می کنند، چرا خداوند از واژه “جاء” استفاده کرده است؟!۴ این پرسش ها و پرسش های مشابهی که جناب علامه رحمه الله و دیگر مفسران قرآن در نقاط برجسته تشبیه های قرآنی نهاده اند از فاخرترین مصادیق استنطاق قرآن است که در تعالیم امام علی علیه السلام به آن سفارش شده است (ذلک القرآن فاستنطقوه)۵

ب) تجزیه و مقارنه تشبیه های مرکب

شگرد دیگری که پس از کشف نقاط برجسته طرفین تشبیه باید مورد توجه قرار گیرد شگردی است که در این نوشتار “تجزیه و مقارنه” نام گرفته است، این شگرد اگر چه در آثار ادبی مورد توجه قرار نگرفته، برخی از ارباب تفسیر به صورت خواسته و برخی دیگر ناخواسته از آن بهره برده اند. مفسر در این روش چون به یافتن شباهت های کلی در بین مشبه و مشبه به قناعت نمی کند، ابتدا طرف مرکب را تجربه کرده و سپس اجزای تشکیل دهنده مشبه را با اجزای تشکیل دهنده مشبه به مقایسه کرده و از طریق قرینه کردن هر جزء از اجزای مشبه با جزء مناسبی از اجزای مشبه به شباهت هر یک از اجزای تشکیل دهنده آنها به یکدیگر را نیز درمی یابد.

فهمنده تشبیه وقتی نتواند اجزای مهم و کلیدی طرفین تشبیه (به ویژه مشبه به) را تشخیص دهد و نقش آنها را در شباهت طرفین به یکدیگر پیدا کند به فهم دقیقی از آن تشبیه دست نخواهد یافت.

به عنوان مثال در آیه هفده بقره آمده است: مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی‏اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ در این آیه منافق به کسی تشبیه شده است که آتشی را می افروزد؛ اما به محض روشن شدن محیط اطراف، خداوند نور آتش را از بین می برد. در این تشبیه ظاهراً مشبه فقط منافق است؛ ولی فهمنده تشبیه از طریق تجزیه و مقارنه در می یابد که چنین نیست، بلکه اجزای دیگری هم وجود دارند که به یکدیگر تشبیه شده اند:

فایده تجزیه و مقارنه:

“تجزیه و مقارنه” – علاوه بر اینکه برای هر تشبیهی فواید خاصی دارد که بومی همان تشبیه است- دست کم دو فایده فراگیر برای همه تشبیه ها دارد که عبارتند از:

۱. کمک به کشف اجزای محذوف: معمولاً در تشبیه های تمثیل، بخشی از اجزای تشکیل دهنده مشبه یا مشبه به ذکر نمی شود. چنین مقارنه ای می تواند قرینه بسیار گویایی برای پیدا کردن آن اجزای محذوف باشد، چنان که در مقارنه فوق بسیاری از اوصاف و احوال منافقین که در تشبیه موثر است؛ اما در آیه ذکر نشده به وسیله همین تجزیه و مقارنه کشف می شود.

۲. تأثیر بر فهم تشبیه: این تجزیه و مقارنه، تأثیر عظیمی نیز در فهم و تحلیل معنای تشبیه دارد، مثلاً وقتی در همین مقارنه فوق جمع بودن منافقین درمشبه با مفرد بودن “الذی” در مشبه به تقابل پیدا می کند، این تقابل در ذهن مفسر برجسته می شود و در نتیجه او ناچار می شود که به رمزگشایی از معنای آن بپردازد.۶

صاحب این قلم با اینکه در تفاسیر قرآن، شگردهای پیدا و پنهان دیگری را هم برای تشبیه فهمی یافته است؛ اما در دیباچه این مقاله یادآوری همین دو شگرد را برای بررسی آیه کافی می داند.

بررسی آیه ۲۴ یونس

إِنَّما مَثَلُ الْحَیاهِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ‏الْأَرْضِ مِمَّا یَأْکُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ حَتَّی إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ‏قادِرُونَ عَلَیْها أَتاها أَمْرُنا لَیْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الآیاتِ‏لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ (یونس: ۲۴)

قرآن در این آیه، حیات دنیا را به آبی تشبیه کرده است که ابتدا خداوند آن را از آسمان فرو فرستاد و سپس آن آب با سبزه های زمینی که خوراک چهارپایان و انسان است در آمیخت تا بدان جای که زمین به آن آراسته شد و زمینیان فریب خورده، چنین پنداشتند که خود می توانند بر آن مسلط گردند؛ اما درست در همان زمان امر الهی به سراغ آن سبزه زار آمد و چنان خشک و خار و خسش کرد که گویا اصلاً از آغاز وجود نداشته است.

برای بررسی تشبیه فوق ابتدا با توجه به “معناداری نقاط برجسته در تشبیه” نگاهی به ساختار مشبه به می اندازیم. مفسر وقتی به مشبه به نگاه می کند درمی یابد که خداوند نقطه های زیر را در ساختار آن برجسته کرده است:

الف) الهی بودن نعمت های دنیوی:

قرآن با اسناد دادن انزال آب به خداوند (انزلناه) اشاره می کند که آفریننده زیبایی های زمین و سبزه زاران جذاب آن خود خداوند است.

ب) بی ارتباطی جنبه فریبندگی دنیا به خداوند:

“اخذ زینت” در زبان عربی به معنای “خودآرایی با زیور” است چنانکه در کریمه یا بَنِی آدَمَ‏خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ۷ نیز اخذ زینت به همین معنا به کار رفته است؛ پس تعبیر «اخذت الارض زخرفها» تصویر استعاری بسیار هنرمندانه ای است که زمین را چنان چون عروسی زیبا جلوه می دهد.۸ قرآن با اسناد دادن این زیبایی و دلربایی و جلوه گری به خود زمین اَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ اشاره می کند که اگر چه زیبایی زمین فریب دهنده است؛ اما این فریبندگی به خداوند اسناد ندارد؛ چرا که خداوند فقط آب را می فرستد؛ ولی جلوه گری و دلربائی را زمین انجام می دهد.

ج) نتیجه بخش بودن دلربایی دنیا:

جمله ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ‏قادِرُونَ عَلَیْها نشانه آن است که این جلوه گری فریبنده به فرجام می رسد و زمینیان فریفته آن می شوند.

د) انحصار فریفتگان در اهل دنیا:

ممکن است انسان در دنیا زندگی کند و از مواهب آن بهره مند هم بشود؛ اما با این حال دنیازده و اهل دنیا قلمداد نشود چنانکه جناب خواجه می گوید:

آشنایان ره عشق در این بحر عمیق غرقه گشتند و نگشتند به آب آلوده۹

کلمه “اهل” که در مشبه به به کار رفته کلمه معناداری است. در زبان عربی هر کس به محض ارتباط برقرار کردن با چیزی اهل آن چیز نامیده نمی شود. لغت پژوهان عرب در معنای واژه اهل، گونه ای از اختصاص و شدت پیوستگی و انس گرفتن را شرط کرده اند.۱۰ بنابر این فریبندگی زمین همه ساکنان زمین را نفریفته است بلکه فقط اهل الأرض یعنی کسانی که به دنیا و جذابیت های آن اختصاص زیادی داشته و با آن انس فراوانی گرفته اند را فریفته است.

هـ) ابهام در زمان مجازات و چیستی آن:

ارباب ادب۱۱ یکی از کاربردهای حرف «او» را ابهام آفرینی برای مخاطبان می دانند؛ اتفاقاً در تعبیر «لَیْلاً أَوْ نَهارا برخی از مفسران۱۲ نیز کلمه او را به معنای ابهام آفرینی دانسته اند، از سوی دیگر در کلمه امرنا امری از سوی خدا است؛ اما با ابهامی که واژه امر دارد مشخص نمی شود که دقیقاً چه چیزی را خداوند می خواهد به سراغ زمینیان خودفریب بفرستد؛ بنابراین، آیه می خواهد بیان کند که بعداً از سوی خداوند امر ناشناخته ای (امرُنا) در زمان ناشناخته ای لَیْلاً أَوْ نَهاراً به این فریفتگان شبیخون می زند و همه آنچه که بدان دل داده اند به یغما می برد.

و) ناپایداری دنیا:

در عبارت إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ‏قادِرُونَ عَلَیْها أَتاها أَمْرُنا لَیْلاً أَوْ نَهاراً جمله أَتاها أَمْرُنا جواب إذا است؛ بنابراین، معنای جمله این است که امر خداوند درست در زمانی به ستیز این فریفتگان خیره سر می آید که تازه زمین زیبا و فریبا شده و فریفتگان فریفته شده اند و خیره شدگان درست در زمانی مغلوب امر الهی می شوند که هنوز هیچ بهره ای از آن زیبایی خیره گر و فریبا نبرده اند.

اقتضای شگرد تجزیه و مقارنه آن است که همان وضعیتی که بر ساختار مشبه به حاکم است بر ساختار مشبه نیز حاکم باشد، واضح است که خداوند متعال می خواهد همین وضعیت را حاکم بر حیات دنیا نیز نشان بدهد. یعنی حیات دنیا را هم اگر چه خداوند خودش می آفریند؛ ولی در ادامه این دنیا است که جلوه آغاز می کند و اهل جهان را فریب می دهد و درست در زمانی که اهل دنیا هنوز بهره قانع کننده ای از دنیا نبرده اند امر الهی در شرایطی که اصلاً انتظارش را ندارند به سراغشان میآاید و بین آنها و آنچه که بدان دل داده اند جدایی می افکند.

غرض متکلم از این تشبیه را می توان به این شکل خلاصه کرد:

۱. غرض گوینده ارائه تصویری هنرمندانه از فریبندگی دنیا و شیفتگی غافلانه مردم در برابر آن و سرعت زوال آن۱۳، آن هم درست در آغاز دلبستگی شیفتگان است.

۲. غرض دیگر گوینده تلاش برای کاستن از شیفتگی و وابستگی به دنیای ناپایدار است؛ چندانکه آنان را از این دلبستگی بیهوده برهاند.

خداوند در این تشبیه، حیات دنیا را به یک دستگاه واره مرکب و پیچیده تشبیه کرده است که اجزای برجسته و معنادار آن تا حدودی بررسی و منجر به برداشت دو نکته فوق از این تشبیه گردید؛ چنین برداشتی از آیه در روایات فریقین نیز اشاره شده است؛۱۴ ولی چند نکته برجسته و معنادار دیگر در مشبه به وجود دارد که هر چند در تشبیه به صورت چشمگیری برجسته شده اند؛ اما در تفاسیر فریقین به صورت جدی از معنای آنها رمزگشایی نشده است، در ادامه این نوشتار ابتدا دو نکته برجسته که اتفاقاً تا حدودی مورد توجه برخی از ارباب تفسیر نیز قرار گرفته بررسی و سپس برای معنا کردن تشبیه نکات دیگری که تاکنون مورد بی توجهی قرار گرفته اند نیز بررسی خواهد شد.

الف) برجستگی دوباره ماء در مشبه به

قرآن کریم در این مشبه به نقش آب را از دو جهت برجسته کرده است:

۱. قرآن کریم د