پاورپوینت کامل قم در مسیر تاریخ(۳) ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint

توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل قم در مسیر تاریخ(۳) ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل قم در مسیر تاریخ(۳) ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

بخشی از متن پاورپوینت کامل قم در مسیر تاریخ(۳) ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint :

۲۶۳

آمدن حضرت معصومه ( ع ) به قم

یک سال بعد از رفتن حضرت علی بن موسی الرضا(ع) به خراسان، یعنی درسال۲۰۱ ه، حضرت معصومه(ع) خواهر حضرت رضا، برای زیارت برادر از مدینهبه مقصد خراسان حرکت کرد یا به موجب نقلی که چندان اعتبار ندارد،(۱) طبقدعوت برادر رهسپار خراسان شد، یا رفتن او برای اطلاع از حال برادر بود . برادریکه به احتمالی برادر مادری او نیز بود . و این که همراهان آن حضرت چه کسانیبودند و از چه راهی به ساوه رسید، مسایلی از این قبیل، نویسنده این سطور سندیبرای آن نیافته است آنچه مسلّم است این است که چون آن حضرت وارد ساوه شدبیمار و رنجور بود(۲) و می دانست در آن نزدیکی شهری است به نام قم که مردم آناز دوستداران اهل بیت اطهار هستند. از این امر چنین دانسته می‏شود که آوازه تشیّعمردم قم و علاقه و دوستی شدید ایشان نسبت به اهل بیت پیامبر به مدینه همرسیده بود و همین امر انگیزه آمدن سادات علوی به قم، پس از گریختن ازستمگری‏های بنی العبّاس بوده است. در هر حال، پرسید میان من تا قم چند فرسخفاصله است گفتند: ده فرسخ، ممکن است گفته شود ، امروز مسافت از قم به ساوهبیشتر از این است. در پاسخ باید گفت : در آن زمان راه ساوه به قم مستقیم بودهاست و از تا اَوه می‏گذشته که در آن زمان شهرکی بوده و امروز به جای آن دهیکوچک و اطلالی بزرگ است که ظاهراً اثری است از قلعه ای بزرگ و اطلال(آثارباقیمانده‏ای از ساختمان) آن که بر قدمت آن دلالت دارد. راه، از اَوه به حدود تغرودسپس از نزدیکی کوه نمک و از کاروانسرای سنگی می‏گذشته و به قم می‏رسیدهاست. طول این راه که تا چهل پنجاه سال پیش هم مورد استفاده قرار می گرفت،حداکثر، ده فرسنگ بود. در این جا درست معلوم نیست که آیا مردم قم از آمدنحضرت فاطمه معصومه(ع) به ساوه اطلاع یافته و به استقبال آن حضرت رفته‏اند وبا تجلیل و احترام او راه به قم آورده‏اند، یا خود او به طرف قم حرکت کرده است.طبق نوشته کتاب قم، روایت صحیح و درست این است که چون خبر به آل سعدرسید، همه اتفاق کردند که از او درخواست کنند به قم بیاید. از میان ایشان، موسیبن خزرج بن سعداشعری،(۳) تنها هم در آن شب بیرون آمد، و چون به شرفملازمت ستّی (۴) فاطمه رسید، زمام ناق او بگرفت و به جانب شهر بکشید و بهسرای خود فرود آورد(۵).از این نقل معلوم می‏شود که حضرت فاطمه معصومه(ع)به طرف قم حرکت کرده بود و موسی بن خزرج در اثنای راه به وی رسیده بودهاست .

محل سرای موسی بن خزرج و حجره‏ای که حضرت معصومه(ع) در آن بهعبادت می پرداخته اکنون معین و زیارتگاه است: یکی از محله های آباد و قدیمیقم که در شرق خیابان عمار یاسر فعلی(در فاصله میان خیابانهای چهارمردان و آذر)واقع می باشد به نام محل میدان‏میر است(۶) که فاصله آن تا خیابان مزبور کوچه‏ایاست به طول تقریبی یک صد متر در آنجا میدانی است و در جنوب آن در بزرگیاست و داخل آن مانند مدارس طلّاب علوم دینیّه یا همانند تکیه و حسینیه است کهدر ایام عاشورا در آنجا چادر می زنند و عزاداری می کنند. در جنوب آن حجره‏ایاست به نام ستّیّه که توقفگاه و عبادتگاه حضرت معصومه(ع) بوده است همان طورکه قبلاً در این باره سخن گفته شده است محله مزبور به احتمال قوی کمی بیرونشهر قم و اعیان نشین بوده است.

گویا در این سخن اختلافی نباشد که حضرت فاطم معصومه(ع) مدت هفده روزدر آن محل توقف داشته و پس از آن رحلت فرموده است. بنابر نوشت کتاب قم،بعد از غسل دادن و کفن کردن و نمازگزاردن بر جسد مطهر او، موسی بن خزرج آنحضرت را در زمینی در بابلان(درباره بابلان پیشتر سخن رفته است) که به او تعلقداشت همانجا که امروز(نیمه دوم قرن چهارم) روض مقّدسه اوست، دفن کرد و برسر تربت او از بوریاها سایه ای ساخته بودند تا آن گاه که زینب دختر محمدبن علیالرضا علیهم‏السلام(امام جواد)این قبّه(قبه ای که در قرن چهارم وجود داشته) بر سرتربت او بنا نهاد. سپس نویسنده کتاب قم، چنین ادامه داده است که: روایت کرد مراحسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه از محمدبن حسن بن احمدبن الولید واو از راویان دیگری که چون فاطمه را وفات رسیده بعد از غسل و تکفین او را بهمقبره بابلان بردند و در کنار سرد ابی که از برای او ترتیب داده بودند گذاشتند آلسعد(اشعری) با یکدیگر اختلاف کردند در باب این که چه کسی سزاوار است درسرداب رود و فاطمه را بر زمین بگذارد و به خاک سپارد در این امر هماهنگ شدندکه خادمی به غایت پیر قادر نام را حاضر کنند تا فاطمه را به خاک سپارد، در اینگفتگو بودند که از جانب ریگستان(گویا مقصود رودخانه است) دو سوار که جلودهان خود را بسته بودند بدان جا آمدند، چون به جناز فاطمه رسیدند، از اسبپیاده شدند و بر او نماز گزاردند و در سرداب رفتند و جسد مطهر او را دفن کردند آنگاه از سرداب بیرون آمدند و رفتند و برای هیچ کس معلوم نشد که آن دو سوار کهبودند؟ و محرابی که فاطمه(ع) در آن نماز گزارده است در خانه‏ای(مقصود اطاقاست) از سرای موسی بن خزرج تاکنون(نیمه دوم قرن چهارم) آشکار است(۷).

دربار زمان تولد و وفات حضرت معصومه(ع) و مدت عمر آن حضرت

دربار زمان تولد و وفات فاطم معصومه(ع) آن چه مسلم است این است که زمانتولد آن حضرت پیش از سال یکصدوهفتادونه هجری بوده است زیرا بنابر نوشتهشیخ کلینی(محمدبن یعقوب) در شوّال سال یکصدوهفتادونه هارون الرشید هنگامبازگشت از عمره، ابوالحسن موسی بن جعفر(علیهماالسلام) پدر حضرت معصومه(ع) را از مدینه به بغداد برد و در آن جا در ماه رجب سال ۱۸۳ در زندان سِنْدی بنشاهک از دنیا رحلت فرمود(۸) و وفات حضرت معصومه(ع) طبق نوشته کتاب قمدر سال ۱۰۲ هجری اتفاق افتاد(۹)بنابراین مدت عمر آن حضرت از بیست و سهسال کمتر است و به موجب نقلی که حاج میرزا ابوطالب مشهور به بیوکآقاالحسینی التبرّیزی، از کتاب نزه الابرارفی نسب اولاد الائم الاطهار رسید موسیالموسی البرزنجی الشّافعی المدنی کرده است، حضرت معصومه(ع) در روزدوشنبه اول ماه ذیقعده از سال یکصدوهفتادوسه تولد یافته است(۱۰)به موجب ایننقل مدت عمر آن حضرت در حدود۲۹ سال بوده است و اما در مورد تاریخ وفاتحضرت فاطمه معصومه(ع) تا این سال‏های اخیر آن چه تفحص شد، سند قابلقبولی یافته نشد. حتی مرحوم حاج سیدمحمدباقرمتولیباشی آستانه مقدسه و پدرحاج سید ابوالفضل تولیت که چند سال پیش وفات یافت، جایزه کلانی برای کسیکه در این باره سندی پیدا کند، قرار داد. بسیار تفحص شد لیکن نتیجه ای بدستنیامد جز این که آقای شیخ جواد مجتهد جزوه ای در این زمینه به چاپ رسانید وماحصل آن، این بود که در سفر حج پس از انجام مناسک و تشرف به مدینه طیّبه درکتابخانه ای احتمالاً کتابخانه عارف حکمت که امروز از کتابخانه های معروف کشورسعودی است، کتابی دید که ورقه های اول آن کنده شده بوده و در نتیجه نه نامکتاب معلوم بوده و نه نام نویسنده در آن کتاب نوشته شده بوده است که تاریخوفات حضرت معصومه در غّره ذی العقده الحرام سنه ثلاث و ثمانین و مأه بعدالهجره النبویه بوده است و نویسنده این سطور جزوه مزبور را در نزد پدر خود دیدهو با این که هنوز در خواندن و نوشتن تسلط نداشته قسمتی از آن را به خاطر دارد وهمین قدر می داند که چون مستند و قابل قبول نبوده جایزه ای نصیب نویسنده آننشد. اما در چند سال اخیر که تحقیق و بررسی های علمی و تاریخی وسعتبسیاری یافته، و کتاب نزهه الابرار که پیشتر به آن اشاره شده است، و شایدکتاب‏های دیگر در این زمینه به دست آمده تاریخ وفات حضرت معصومه(ع) روزدهم ماه ربیع الثانی سال ۲۰۱ هجری معین شده است . بنابراین تاریخ ورود آنحضرت به قم بیست و سوم ربیع الاول بوده و پس از هفده روز در دهم ربیع الثانیوفات یافته است. نویسنده این سطور خود به هیچیک از آنها دسترسی پیدا نکردهاست.

چند مطلب درباره حضرت فاطمه معصومه(ع)

نخست این که دربار فضائل حضرت معصومه(ع) روایات متعددی از ائمهاطهار(ع) نقل شده که در این جا تنها به ذکر یک روایت از علامه مجلسی به عنواننمونه بسنده می شود: در بعضی از کتب زیارات از علی بن ابراهیم از پدرش از سعداز حضرت علی ابن موسی الرضا(ع) روایت شده که فرمود ای سعد(معلوم است کهسعد از اشعری‏های قم بوده است) ما در شهر قم قبری داریم سعد پرسید آیامقصود قبر فاطمه بنت موسی است؟ امام فرمود آری، هر کس با شناختن حق اووی را زیارت کند بهشت بر آن کس واجب است. آن گاه زیارتنامه ای از قول امامعلی ابن موسی الرضا(ع) برای فاطم معصومه(ع) ذکر شده است(۱۱) این زیارتنامهاکنون نیز معمول است و در مقابل مرقد حضرت معصومه(ع) نیز خوانده می شود.

دیگر این که فاطمه معصومه(ع) از جمله روایت کنندگان حدیث است و چندحدیث که آن حضرت در راه روایت آن بوده نقل شده که به ذکر یکی از آنها دربارهغدیرخم، به نقل از کتاب گرانقدر الغدیر ” علامه امینی”(۱۲) مبادرت می ورزد:شمس الدیقه ابوالخیرجزری(در نسبت به جزیره) دمشقی شافعی(۱۳) و در کتابخود اسنی المطالب فی مناقب علی ابن ابیطالب(ع)» گفته است: لطیفترین طریقهای که در این حدیث(یعنی حدیث غدیر) و شگفتی انگیزترین آن چیزی است کهشیخ، خاتم الحفّاظ ابوبکرمحمدبن عبدالله بن المحّب المقدّسی در مقابل من برایمحدیث کرد که گفت: خبر داد به ما بانوی دانشمند، ام محمد زینب دختر محمدبنعبدالرحیم مقدسی از ابوالمظفر محمدبن فتیان بن المثنّی خبر داد به ما ابوموسیمحمدبن ابی بکر حافظ ، خبر داد به ما پسر عمه پدر من قاضی ابوالقاسمعبدالواحدبن محمدبن عبدالواحد مدنی با خواندن من آن حدیث را در نزد او خبرداد مرا ظفربن داعی علوی در استرآباد(۱۵) خبر داد مرا پدرم ابواحمدبن مطّرفالمطرّفی و آن دو تن گفتند: خبر داد به ما ابوسعید ادریسی به عنوان اجازه درباره آنچه از تاریخ استرآباد به دست آورده، خبر داد به من محمدبن محمد بن الحسنابوالعباسی رشیدی از فرزندان هارون الرشید در سمرقند و ما این حدیث جز ازگفت او ننوشتیم: خبر داد به ما ابوالحسن محمدبن جعفر حُلوانی، خبر داد به ماعلی بن محمدبن جعفراهوازی، برده آزاده شد(هارون) الرشید، خبر داد به مابکربن احمدقصوی، خبر دادند به ما فاطمه و زینب و ام‏کلثوم دختران موسی بنجعفر(ع) که آنها گفتند: خبر داد به ما فاطمه دختر جعفربن محمد الصادق، خبر دادبه من فاطمه دختر محمدبن علی(ع)(الباقر) خبر داد به من فاطمه دختر علی ابنالحسین(ع) خبر دادند به من فاطمه و سکینه دختران حسین(ع) از ام کلثوم دخترفاطمه دختر پیغمبر(ص) از فاطمه(ع) دختر پیغمبر(ص) که فرمود: آیا گفته رسولخدا را فراموش کردید که در روز غدیر خم ، فرمود: مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلّیٌِ مَوْلاهْ . هرکس من مولا و سرور او هستم، علی نیز مولا و سرور اوست و گفته آن حضرت که بهعلی(ع) فرمود: اَنْتَ مِنّی بِمَنْزلَه هارُوْنَ مِنْ مُوْسی عَلَیْهِمَاالسّلامْ. تو نسبت به من بهمنزله هارون هستی نسبت به موسی که بر هر دو درود باد . . . (۱۶).

مطلب دیگر این که حضرت فاطمه معصومه(ع) فرزند بلافصل حضرت موسیبن جعفر(ع) و خواهر حضرت علی بن موسی الرضا(ع) و عمه حضرت جواد(ع) ومورد عنایت چندتن از ائمه اطهار قرار داشته و علامه مجلسی در مجلد مزار از کتابعظیم بحارالانوار در مورد زیارت اولاد ائمّه از فاطمه معصومه ( ع ) شروع کرده وپنج حدیث از امام صادق(ع) و امام رضا(ع) درباره زیارت آن حضرت نقل کردهاست(۱۷) و حضرت معصومه (ع) از این جهات در میان امامزادگان همانندی ندارد .

قبه(گنبد) روی قبر فاطمه معصومه(ع) و بناهای اطراف آن

صاحب تاریخ قم در یک جا می‏گوید که پس از دفن فاطمه معصومه(ع) بر سرتربت او بوریاها سایه ساخته بودند تا آن گاه که زینب دختر محمدبن علی‏الرضاعلیهم السلام این قبّه(یعنی قبه ای که بر روی قبر مطهر او در نیمه دوم قرن چهارم درزمان تألیف کتاب قم وجود داشته است.) بر سر تربت او بنا نهاد.(۱۸)و در جایدیگر گفته است که پس از وفات فاطمه(ع) ام‏محمد دختر موسی رضائیه(ظاهراموسی مبرقع) وفات یافت. او را در جنب قبر فاطمه(ع) دفن کردند و پس از اوخواهر او میمونه ابنه الرضا و او را هم آنجا دفن کردند و قبه بر سر تربت ایشانبنهادند، متصّل به قبه فاطمه علیهاالسلام و در این دو قبه شش قبر است: قبّ اولقبر ستّی فاطمه بنت موسی بن جعفر علیهم السلام و قبرام محمد بنت موسیخواهر محمدبن موسی علیهم السلام و قبرام اسحاق جاریه محمدبن موسی. در قبهثانیه قبر ام حبیب جاریه ابی علی محمدبن احمد بن الرضاعلیهم السلام و ابنکنیزک مادر ام کلثوم و دختر محمد بوده است. و قبر ام‏القاسم دختر علی کوکبی وقبر میمونه دختر موسی خواهر محمدبن موسی علیهم‏السلام و این در که در برابررودخانه است از قبّ فاطمه دختر موسی بن جعفر(ع) بس کوچک و کوتاه بودهاست و ابوالحسین احمدبن بحراصفهانی عامل بلده قم در سنه خمسین وثلاثمأه(۳۵۰) آن را فراخ و بزرگ گردانید، هم در طول هم در عرض و این دو در کهالیوم(یعنی نیمه دوم قرن چهارم) بر آن قائمند بر آن آویخته گردانید(۱۹).

شیخ عبدالجلیل رازی قزوینی در ضمن شرح آثار خیری که از رجال معروفشیعه باقی مانده چنین گفته است : و امیرابوالفضل عراقی در عهد سلطان طغرلکبیر(نیمه دوم قرن پنجم) مقّرب و محترم بود. باروی شهر ری او کرد و باروی قم اونهاد و مسجد جامع عتیق قم و مناره‏ها او ( ظ – همان مناره هایی است که اکنون درحدود میدان کهنه دیده می شود) و مشهد و قبه(گنبد) ستّی فاطمه بنت موسی بنجعفر علیهماالسلام او کرد با اوقاف و مدرسه(۲۰)

دربار خصوصیات این مشهد، مطلبی نوشته شده است.

مطلب دیگری که در این زمینه، ذکر آن مناسب به نظر می رسد این است که باتوجه به وسعت شهر قم و گشترش این شهر از سمت شرق به غرب و به طرف مزارحضرت فاطمه معصومه(ع) جای شگفتی است که در دور مغول و حتی در اوایلصفویه مشهد متبرک آن حضرت در بیرون شهر قرارداشته است.

خواجه رشیدالدین فضل الله از رجال دانشمند دوره مغول در کتاب ارزشمندجامع التواریخ معروف به جامع رشیدی چنین آورده است که: خواجه شمس الدینصاحب دیوان از حدود جاجرم به جّمازه(شتران تندرو) نشست و از راه بیابان بهاصفهان آمد چون متوجه شد که توطئه ای برای او در کار است به اسم زیارت ازشهر(اصفهان) بیرون رفت و بر اسبان گزیده سوار شد و متوجه قم گردید و چون آنجا رسید در مشهد شریف که بیرون شهر است فرود آمد و در آن مزار متبرک معتکفشد…(۲۱).

در ادامه سخن دربار قبّ روی قبر حضرت معصومه(ع) و بناهای اطراف آن بایدمتذکر شد که«در سال ۹۶۴ (اوایل صفویه) تاجلوبیگم خواهر شاه طهماسبعمارت رفیعه روضه مقدسه سمیّه سیده النساء فی العالمین، معصومه(ع) کهمعماران همّت آن علیا حضرت در خط قم به اتمام رسانیده‏اند و قریب به هزارتومان(که در آن زمان پول هنگفتی بوده است) املاک نفیس وقف آن مزارع موهبتآثار فرموده‏اند».(۲۲)

توضیحی دربار مسجد محمدیّه

در این جا مناسب به نظر می رسد که دربار مسجد محمدیّه در سه راه موز قم وقبری که در جنب آن قرار دارد و این که متعلق به کیست توضیحی داده شود: درکتاب خلاصه التواریخ در ضمن وقایع سال ۶۷۹ چنین آمده است : در شب شنبهیازدهم ربیع الثانی سن مذکوره(۹۷۶) غفران پناه میرمحمد مهدی رضوی قمی ازاعاظم سادات و علمای زمان و به کثرت فضائل و کمالات، وحید دوران بود درقزوین رحلت نمود نعشش را به دارالمومنین قم نقل کرده و در منزل وی که در جوارحضرت سمیّه سیده نسائالعالمین سلام علیها واقع است و آن را وقف نموده و بهبقع محمدیه موسوم ساخته ، دفن کردند(۲۳).

طبق این نقل مسجد محمدیه امروزی و بقع جنب آن در جای خان مرحوممیرمحمد مهدی رضوی است و قبری که در بقع جنب مسجد دیده می شود، بهخود آن سید شریف تعلق دارد.

گوشه‏ای از وضع شهر قم و حرم حضرت معصومه(ع) در عصر صفویه ازنظر

شاردن جهانگرد و فیلسوف فرانسوی

درباره وضع اجتماعی شهر قم، همچنین خصوصیات و تشکیلات حرم حضرتمعصومه(ع) در زمان صفویه، نویسنده این سطور مطالب قانع کننده‏ای در منابعایرانی نیافت. جهانگردان خارجی به خصوص اروپائیان تا حدی به این گونه مطالبپرداخته‏اند، لیکن به علت نداشتن اطلاع کافی و دقت نکردن در درستی آن چهمی‏نویسند مرتکب اشتباهات زننده‏ای شده‏اند که در کتاب تاریخ مذهبی قم، بهنمونه هایی از آن اشتباهات اشاره شده است. در این میان سفرنامه مفصل و دهمجلّدی شوالیه ژان شاردن، جهانگرد فیلسوف فرانسوی ،(۱۷۱۳-۱۶۴۳) از اعتبارخاصی برخوردار است و به گونه(۶) که مترجم دانشمند فارسی آن متذکر شده، ویبه زبانهای فارسی و ترکی آشنابوده، مخصوصا” در زبان محاوره ای فارسی تسلطفوق العاده ای داشته است. و سالیان دراز در میان ایرانیان می زیسته و با طبقاتمختلف جامعه از درباری و بازرگان و کارگر و دهقان، تماس مستقیم و ممتدی داشتهاست از این گذشته او یکی از مشاهیر بزرگ فلاسف جهان در عصر جدید است بنابرنوشته مترجم فارسی تألیفات شاردن، درباره ایران کمال شهرت را دارد وگنجینهپرجهایی است از اطلاعات بسیار مفید که بسیاری از آنها را در هیچ کجای دیگرنمی‏توان به دست آورد.

خلاصه‏ای از آن چه که وی دربار شهر قم در عصر صفویه(زمان شاه سلیمان)نوشته و وصفی که از حرم مطهر حضرت معصومه(ع) کرده است از پی می‏آید:

تعریف و توصیف قم

قم شهری بزرگ است که در دشت وسیعی در طول یک رودخانه و در مقابل کوهبلندی که نیم ساعت راه با آن فاصله دارد واقع شده است .

هیأت این شهر مربع مستطیل است که از طرف مشرق به سوی مغرب گستردهشده است به طوری که مردم محل می گویند این شهر دارای پانزده هزار باب خانهباغچه است. والعهده علی الراوی ، زیرا من شخصا” به شمار آنها اقدام نکرده‏ام .اکناف و اطراف قم را باغ‏ها و بساتین احاطه کرده است به علاوه باغ‏های بزرگی نیزدر آن طرف رودخانه دیده می شود. در یکی از باغ‏های مصفّای این حدود مقبرهرستم خان از سلسله سلاطین گرجستان مشاهده می شود. این پادشاه برای رسیدنبه سلطنت آن سامان به آیین اسلام گروید(دربار رستم خان و محل دفن او، در تاریخمذهبی قم، شرح داده شده است) این باغ باشکوه از گردشگاه‏های عادی اهالی قمبه شمار می‏رود(گویا مقصود باغ گنبدسبز، بیرون دروازه کاشان است که مقبره هایخاندان صفی در آن واقع است.)

دو دیوار عالی در لبه رودخانه به طول شهر و به درازای خود شهر وجود دارد. ودر منتهی الیه شرقی رودخانه، پل بسیار باشکوهی بنا شده است(ظاهرا همین پلعلیخانی است که از آثار دور صفویه است و در دوره قاجاریه تعمیر و ترمیم شدهاست) همچنین بازارهای بزرگ و خوبی وجود دارد که خرید و فروش عمده و خرددر آنها انجام می گیرد.

ولی با وجود این، قم موقعیت عمده تجاری ندارد صادرات مهم شهر عبارتاست از: میوه جات تر و خشک به خصوص انار و صابون بسیار، تیغه های شمشیر وظروف سفال سفید و لعابدار. عالی‏ترین صابون و بهترین تیغه شمشیر، در سرتاسرایران، مخصوص صنعتگران شهر قم است. کوزه های قم به خصوص از این جهتجالب توجه و مورد نظر طالبین است که در ایام تابستان آب آشامیدنی در اینظروف به سرعت اعجاز آوری، خنک و مطبوع و خوردنی می‏شود و این در نتیجهتخلخل و ترشح مداوم آنها است.

کسانی که طالب آب مطبوع و خنک هستند، از یک کوزه حداکثر بیش از پنج تاشش روز استفاده نمی کنند. معمولاً برای رفع رایحه گِل ابتدا کوزه را با گلابمی‏شویند آن گاه آن را از آب پر می سازند و پارچه سفیدی به دورش می پیچند و درهوای آزاد آویزان می کنند، یک ربع آبِ کوزه در شش ساعت اولیه به بیرون تراوشمی کند . بعد از چند روز خُلل وِ فُرَج کوزه مسدود می شود و فاقد صلاحیتمی‏گردد و باید کوزه تازه‏ای گرفت .

آب انبار

برای تهیه آب آشامیدنی در قم، مردم از منابع تحت الارضی که با چهل یا پنجاهپلّ بزرگ به اعماق زمین هدایت می شود استفاده می کنند. آب این منابع ، بسیارمطبوع و فوق العاده خنک می باشد و عبارت از چشمه هایی است که در همانمحل از زمین بیرون می آید و به وسیله شیری باز و بسته می شود. منابع آبهایمذکور در گرمای شدید و سوزان تابستان قم و حوالی آن، نعمت عظیمی و موهبتگرانبهایی شمرده می شود(۲۴) (شاردن نمی‏دانسته که چشمه‏ای در کار نیست، بلکهآبی است که در زمستان مخزن آب انبار را با آن پر کرده اند).

بارگاه حضرت معصومه(ع)

شاردن تصویری از صحن‏های حضرت معصومه ارائه کرده که در سیاحتنام او بهچاپ رسیده و خود در این باره چنین توضیح داده است: همان طور که در تصویردیده می‏شود مسجد مزبور(مقصود صحن و سرا است) دارای چهار حیاط است.محوط نخستین همچوباغی است که از گل و درخت پوشیده شده است و به شکلمربع مستطیل می باشد . خیابان وسطی سنگفرش شده و با طارمَی و نرده از باغچهو گلستان مجزا گشته است و در منطقه مرتفع، آجر فرش به ارتفاع سه پا در دو طرفخیابان مشاهده می شود که در طول حیاط امتداد یافته است. بر سطح هر یک از اینمناطق بیست باب اطاق دیده می شود که هر یک دارای طاقی به وسعت نه پایمربع و یک بخاری و یک ایوان است در قسمت ورودی این محوطه، در جانبچپ، سرداب عمیقی دیده می شود.

همچنین جوی آب زلالی از حوضی که در مدخل محوطه است خارج می شودو به حوض دیگری که در منتهی الیه حیاط واقع است روان می گردد.

ده بیت که با آب طلا در سردر مدخل نگاشته شده است، مقبره را معرفیمی‏کند.(شاردن مضمون بیتها را ذکر کرده و ماده تاریخ آن را مُشتاق دَرْک دانسته کهبه حساب ابجدی حرف آن۱۰۶۵ هجری می شود) حیاط دوّم مثل اولّی زیبا ومصّفا نیست اما محوطه سومین عمارتهای دور شکوبه ای به آن احاطه کرده ودارای مهتابی و ایوان است و چشمه آبی درست نظیر محوطه اولی، ساختمان راتکمیل کرده است. در وسط حیاط حوض بزرگ پر آبی دیده می شود. و چهاردرخت بزرگ در چهار گوشه آن کاشته شده است که با شاخه و برگ خود آسمانحوض را می پوشانند. با یک پله‏کان مرمرین دوازده پله‏ای، از این محوطه به حیاطچهارمی وارد می شوند. سردرب مرتفع این حیاط بسیار عالی و پرشکوه است. دردو طرف حیاط چهارم حجره هایی مشاهده می شود که مثل سه محوطه دیگردارای مهتابی و ایوان است. این منازل و حجره‏ها به طلّاب علوم دینیّه و متولیّان وفضلای حوزه مقدّسه اختصاص دارد و مخارج زندگی آنها از عایدات این آستانمبارک تأمین می گردد(۲۵).

عمارت‏های آستان حضرت معصومه(ع) در مقابل قرار دارد و عبارت از سهبارگاه با عظمتی است که در کنار یکدیگر قرار دارد. مدخل بارگاه وسطی فوق العادهمعظّم و باشکوه است. سر درب آن از سنگ مرمرِ شفّافِ عقیق مانند بنا شده است.سطح خارجی بالای سردرب که نیمه گنبد عظیمی می باشد با کاشی‏های بسیارزیبایی پوشیده شده و سطح داخلی آن کاملاً زرّین و لاجوردی است. خود درب کهبه ارتفاع دوازده پا و پهنای شش پا می‏باشد، از مرمر بلورین تعبیه گشته است.سطوح تخته های درب، باصفحات سیمین، مستور و با تزئینات طلایی و قلمکاریو صیقلی خاتم‏کاری فوق‏العاده نفیسی به وجود آمده است . بارگاه هشت ضلعیاست و گنبد مرتفعی، آسمان آن را پوشانیده است. قسمت سفلای بارگاه به اندازهشش پا با صفحات عظیم سنگهای سماق موّاج منقش به ازهار(گلها) زرّین و رنگینکه از فرط تلالو، چشم بینندگان را خیره می سازد، پوشیده شده است، قسمتعلیای آن با صفحات زرّین و لاجوردی فوق العاده درخشانی که عبارات وکلماتمذهبی و دینی بر روی آن‏ها نوشته شده، مستور گشته است. متن سطح داخلی گنبدنیز بعینه همین‏طور است. این گنبد بسیار عظیم و بی نهایت، عالی است. در بالایگنبد، رأس مناره‏ای افراشته شده است که بر سر آن هلالی تعبیه شده و در تصویرمربوط ملاحظه می شود… در وسط بارگاه مقبر مبارک جناب فاطمه علیهاالسلامواقع شده است…. درازای این مزار مبارک، هشت پا، پهنایش پنج و بلندی آن، ششاست و با کاشی‏های بسیار عالی پوشیده شده و با روپوشی زربفت مستور گشتهاست. در اطراف مزار نرد سیمین توپری به ارتفاع شش پا تعبیه شده که فاصله آن باخود مقبره نیم پا می باشد. و در گوشه های آن چهار سیب بزرگ طلا نصب گشتهاست.

این محفظه را برای آن تعبیه کرده اند که از تماس و اصطکاک دست و دهانزائران با مزار مقدّس حائلی باشد تابدین طریق از هر گونه فرسودگی مصون گردد وچون موءمنین خاک مقبره نیز مقدس نمی‏شمارند پرده های مخملی مابین نرده و مزارتعبیه شده که مانع دیدن خود مقبره است، و فقط با مساعدت متولیّان و خدام و باتقدیم پول، ممکن است آن را مشاهده کرد.

کف بارگاه با فرش‏ها