پاورپوینت کامل بایستگی دستیابی به سیره صحیح ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint

توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل بایستگی دستیابی به سیره صحیح ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل بایستگی دستیابی به سیره صحیح ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل بایستگی دستیابی به سیره صحیح ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint :

سیره پیامبر(ص) و امامان(ع) از راههای دریافت معارف اسلامی است. بیان آن بیش ترین تأثیر را در رفتار انسانها می گذارد. مطالعه سیره و تاریخ معصومان جاذبه ای ویژه ای دارد. دریافت پیام آن پایدار و ماندگار و درک آن همگانی است.

سیره ایشان راه زندگی راه سازندگی راه تلاش راه تعامل اجتماعی راه برخورد سیاسی راه مبارزه را نشان می دهد.

سیره روش و الگوئی است برای تحمل و صبر در برابر ناگواریها سختیها بی مهریهای یاران. سیره شیوه مبارزه با کافران منافقان قدرتهای استبدادی و حاکمان ستمگر و گروهای فاسد و جنایتکاران جسور را می آموزد; از این روی دریافت آن باید همراه با قواعدی باشد که درستی آن را تضمین کند و به دور از خرافه و تحریف پیام خود را برساند.

در بررسی مسائل فقهی و استنباط از احادیث دقتهایی در سند و متن آن می شود امّا در نقل سیره و گزارش آن به آنچه گفته شده و در کتابها آمده بسنده می شود. و از آن جا که منابع مهم سیره را کتابهای تاریخی تشکیل می دهند در این گونه موارد دقت و توجه کامل در درستی مطالب نمی شود و در نتیجه اندیشه های ناروا و نادرست به جامعه راه می یابد که گاه با قرآن و مسائل روشن و مسلم فقهی ناسازگاری دارند و دستاویزی برای مخالفان اسلام و دشمنان دین می شوند. گاهی گونه ای ناسازگاری بین آنچه به عنوان سیره نقل می شود و مسائل فقهی رخ می نماید و جامعه اسلامی را دچار اندیشه های ناهماهنگ می کند; از این روی باید دنبال راهها و روشهایی رفت که ما را به سرچشمه زلال سیره رهنمون گردد و از آلودگیها دور سازد. افزون بر این آنچه مایه تأسف است و نیاز به بررسی سیره و تاریخ را بیش تر می کند مبارزه ای است که در آغاز خلافت خلفا با سیره حضرت رسول صورت پذیرفت. خلیفه دوم به گونه رسمی مردم را از نگاشتن حدیث بازداشت و این بازداری تا سال ۱۳۰هـ.ق. ادامه یافت.۱

شیعیان گرچه پای بند به این بازداری نماندند و کتابهای گوناگونی تدوین کردند اما چون بیش ترین افراد جامعه اسلامی به آن پای بند بودند و به نگاشته های شیعه بهای لازم را نمی دادند بخش عمده ای از احادیث و سیره به فراموشی سپرده شد.

با این حال ننگاشتن حدیث جلوی رونق و رواج حدیث را نگرفت; زیرا جامعه اسلامی برای حلّ گرفتاریهای اجتماعی و حقوقی خویش و پاسخ گویی به مسائل جدید نیازمند به سنّت و سیره بود. این نیاز شدید و جلوگیری از نگارش حدیث سبب شد شماری برای به دست آوردن پایگاه اجتماعی اشخاصی را به کار بگیرند و برای ساختن حدیث به آنان پولهای کلانی بدهند. کم کم با طرح تز عدالت صحابه و سنت بودن سخنان و رفتار تمام آنان انبوهی از سخنان بی پایه و اساس و حتی ناسازگار با قرآن و سنت قطعی رسول خدا(ص) در جامعه اسلامی پا گرفت به گونه ای که صاحبان صحاح و سنن و مسندنویسان کتابهای خویش را از بین انبوهی از احادیث نقل شده گزینش و تدوین کردند.

صاحبان پول و زور و گروههای تندرو بیش ترین نقش را در ساختن حدیث داشتند. با توجه به آنچه یاد شد بازشناسی سیره و تاریخ صحیح بایسته است مورد توجه قرار گیرد و راههایی برای آن ارائه گردد ولی پیش از آن نگاهی خواهیم داشت در معنای سنت سیره و حدیث.

سنت

سنت در لغت به معنای راه و روش و سیره آمده است پسندیده یا ناپسند. گروهی هشت معنی برای آن یاد کرده اند۲. گاهی سنت در برابر بدعت می آید.

افزون بر اینها دو معنای اصطلاحی نیز بر آن یاد کرده اند:

تعریف نخست: سنت در بسیاری از موارد بر امور مستحبی اطلاق می شود به اعتبار این که واجب چیزی است که خداوند آن را واجب کرده و مستحب چیزی است که پیامبر آن را انجام داده که بازگشت همه به راه و روش است.۳

در ریاض السالکین سنت به معنای راه و سیره معنی شده پسندیده یا ناپسند.

در عرف شرع سنت بر کار مستحبی اطلاق می شود و احادیثی که از پیامبر وخاندان وی صادر گردد و این دو گونه است:

۱. سنن هدی: منظور کارهایی است که پیامبر بر انجام آن توجه و عنایت داشت گرچه گاهی ترک می شده و این در امور عبادی بوده است.

۲. سنتهای زاید: کارهایی که پیامبر(ص) به گونه معمول و عادی انجام می داده است. سنتهای هدایتی دستورها و کارهایی که انجام آن سبب کامل شدن دین می گردد و ترک آن کراهت و زشتی به دنبال دارد.

سنتهای زائد سنتهایی که عمل به آنها نیکوست و در ترک آنها کراهت و زشتی نیست مانند: سنت لباس پیامبر(ص) ایستادن نشستن خواب خوردن آشامیدن و موارد دیگر.۴

سنت در این جا همان روش و عمل غیر واجب است و در روایات بر ایجاد سنتهای حسنه تأکید شده است.

گروهی این نظر را تعریف فقهی از سنت دانسته اند و در این جا سنت به معنای استحباب است و در برابر دیگر احکام پنج گانه تکلیفیه است.

گویا علامه طباطبائی کتاب خویش را به نام (سنن النبی) بر این معنی بنیان نهاده و در آن کارها و دستورهایی را از پیامبر نقل کرده که گونه ای استمرار در آن گزارش شده است۵.

تعریف دوم: اصولیان و فقیهان سنت را قول فعل تقریر پیامبر۶ یا امام۷ دانسته اند. گروهی این سه را مقید به غیر عادی کرده اند; یعنی سخنان و کارهای معمولی معصوم سنت نام نمی گیرد.

شماری از علمای اهل سنت سنت را به گفته ها و کارهای خلفاء راشدین نیز سریان داده اند و گروهی پا فراتر نهاده و آن را به گفته ها و کارهای تمام صحابه گسترش داده اند مانند: کرخی قاضی ابوزید سرخسی فخرالاسلام ابن نجیم۸ و از علمای معاصر خضری در کتاب اصول الفقه.۹

اهل سنت در عمل نیز به این عقیده پای بندند; زیرا گفته ها و کارهای صحابه را در کتابهای روایی و سنن خویش نقل کرده و به آنها استناد جسته اند. اما از دیدگاه علمای شیعه سنت تنها گفته کار و امضای پیامبر و امام معصوم را در بر می گیرد. بر اساس تعریفی که از سنت ارائه شد آن را به سه قسم تقسیم کرده اند:

* سنت قولی.

* سنت فعلی و عملی.

* سنت تقریری.

سنت فعلی در واقع همان سیره عملی است و بازگشت بخش عمده سنت تقریری نیز به سیره و عملی است که معصوم آن را پذیرفته است. آنچه از سنت حکایت می کند حدیث یا خبر نامیده می شود. بنابراین سیره سنت عملی پیامبر و امام و تقریرات عملی آنان را در بر می گیرد.

یادآوری: گروهی در تعریف سنت آن را مقید به غیر قرآن کرده و گفته اند: سنت عبارت از قول عمل و تقریر پیامبر و امام است که در قرآن نیامده باشد;۱۰ زیرا آنچه در قرآن آمده کلام خداوند است و بیان گر سیره عملی پیامبر. گویا کسانی که سنت را مقید به این قید نکرده اند این معنی را مورد توجه قرار داده اند گرچه از نظر لغوی و یا به معنای نخست سنت بر آنجه در قرآن درباره پیامبر آمده اطلاق می شود; اما در واقع همان سیره پیامبر است.

طبیعی است آنچه قرآن از پیامبران پیشین و یا انسانهای وارسته و افراد نقل کرده و رد نکرده برای ما حجت و درخور استناد است.

سیره

سیره از ماده سیر و سیر به معنای رفتن است سیره را به معنای راه و روش دانسته اند آن گونه که گفته می شود: در میان مردم با سیره و روش نیکو یا زشت رفتار کرد و جمع آن سِیر است.۱۱

بیش تر کتابهای لغت سیره را به معنای روش و راه دانسته اند:

(سیر اصلی است که دلالت بر گذشت و جریان دارد از سار یسیر سیراً و سیر به معنای سیر در روز و شب است. سیره روش در چیزی و به معنای سنت است; زیرا حرکت می کند و جریان می یابد…)۱۲

بنابراین در معنای سیره گونه ای دوام و استمرار نهفته است. معنای دیگری که برای سیره یاد کرده اند هیأت و حالت است.

(سیره حالتی است که انسان و غیر انسان به گونه غریزی یادریافتی بر آن است و گفته می شود سیره نیکو سیره زشت و سخن خدا که می فرماید: (سنعیدها سیرتها الاولی) یعنی حالت چوبی که عصا [ی موسی] داشت.)۱۳

در مجمع البحرین۱۴ و لسان العرب۱۵ سیره به معنای روش و رفتار و حالت و حیات معنی شده است. طبرسی در مجمع البیان در ذیل آیه شریفه سیره و راه را مانند هم دانسته و معنای آن را به حرکت چیزی در جهتی خاص گرفته است و (سیرتها الاولی) یعنی بازگشت اژدها به حالت نخستین که همان عصاست.۱۶

برابر این بیان سیره به معنای حرکت یا رفتاری است که جهت خاص را پی می گیرد:

(سیره اسم از سار است. سنت راه مذهب هیأت و سیره به یک معنی اند.)۱۷

در واقع سیره برای بناء نوع است و دلالت بر گونه ویژه از سیر دارد; یعنی گونه هیأت حالت جریان و چگونگی نوعی۱۸.

منظور از نوع تکرار عمل نیست بلکه شیوه و روش است که در آن دوام باشد. از آن جا که امکان دارد بر خورد با یک حادثه بیش از یک مرتبه رخ ندهد به شیوه آن برخورد سیره اطلاق می شود.

سیره در روایات و در اصطلاح

سیره در روایات با آنچه در اصطلاح یاد شده سازگاری و هماهنگی دارد. در مجموع می توان سه معنی برای سیره در اصطلاح یاد کرد که با آنچه که در روایات آمده سازگاری دارند یا دست کم در روایات به این معناها نیز اشاره شده است.

۱. روش عملی

در بحث از سنت اشاره شد که بخشی از سنت فعل یا عمل معصوم است که می توان از آن به عنوان سیره یاد کرد. در روایات بسیار سیره به معنای عمل و رفتار آمده و شیوه برخوردی که معصوم با دیگران داشته است.

امیرالمؤمنین(ع) رهبر جامعه اسلامی را سفارش می کند به خودسازی و راهنمایی و ادب دیگران با سیره و منش:

(ولْیکنْ تَأدیبه بسیرتِهِ قبل تأدیبه بلسانه.)۱۹

و [حاکم] باید آموزش به کردار پیش از آموزش به گفتار باشد منظور حضرت تمامی گفتارها و رفتارهاست; زیرا رهبر اسلامی باید در تمام زمینه ها الگوی دیگران باشد.

در رفتار انسان هدفمند مانند فردمعصوم گونه ای هماهنگی و همسویی وجود دارد که از مجموع آن می توان به سبکی ویژه دست یافت. این که در روایات به فرمانروایان سفارش می شود برابر کتاب خدا و سیره پیامبر(ص) رفتار کنند; یعنی رفتار و کردار و گفتار آنان با آنچه حضرت انجام داده ناسازگاری نداشته باشند.

امام حسن مجتبی(ع) به معاویه می فرماید:

(أمّا الخلیفه من سار بسیره رسول الله وعمل بطاعه الله.)۲۰

یا می فرماید:

(إنّما الخلیفه من سار بکتاب اللّه و سنه رسول اللّه ولیس الخلیفه من سار بالجور و عطّل السنه واتخذ الدنیا أباً وأمّا.)۲۱

خلیفه کسی است که برابر کتاب خدا و سنت پیامبر رفتار کند و کسی که رفتارش ستمکارانه باشد و سنت را تعطیل کند و دنیا را پدر و مادر خود بگیرد شایسته فرمانروایی نیست.

بنابراین رفتار پیامبر در تمام زمینه ها حجت است (ولکم فی رسول اللّه اسوه حسنه) چون شخصیتی هدفمند است.

امام حسین(ع) یکی از انگیزه های قیام خویش را عمل به سیره رسول خدا و علی(ع) می داند.۲۲

سیره به این معنی در صدر اسلام بین مسلمانان رائج بوده است. در شورای شش نفره برگزیده از سوی عمربن خطاب عبدالرحمن بن عوف که براساس حکم عمر حقّ گزینش با او بود به علی(ع) پیشنهاد می کند:

(من با تو بیعت می کنم که برابر کتاب خدا و سنّت پیامبر(ص) و سیره ابوبکر و عمر عمل کنی.)

علی(ع) دو شرط نخست را می پذیرد و درباره شرط اخیر می فرماید: برابر صلاحدید خود عمل خواهد کرد نه سیره و روش دو خلیفه پیشین.۲۳

این گفت وگو نشان می دهد که سیره در مورد کارهای دیگران نیز به کار می رفته است. منتهی علی(ع) سیره آنان را قبول نداشته و شرط ابن عوف را نمی پذیرد.

سیره در روایات افزون بر رفتار و عمل شخصی پیامبر در نوع و سبک کردار و رفتار وی با امت نیز به کار رفته است.

امیرالمؤمنین(ع) درباره رسول خدا(ص) می فرماید:

(سیرته القصد و سنته الرُشد.)۲۴

سیره پیامبر میانه روی و سنت و راهنمایی و هدایت است.

در روایتی دیگر آمده است:

(إنَّ رسول اللّه(ص) سار فی أمته باللین.)۲۵

رسول خدا(ص) در میان امت خود با نرمش و مدارا رفتار کرد.

از آنچه یاد شد می توان به این نتیجه رسید که روش عملی رهبران جامعه دوگونه است:

الف. روش و سیره فردی.

ب. روش و سیره اجتماعی.

منظور از روش فردی کارهایی است که به دیگران ارتباط پیدا نمی کند مانند: خوراک لباس مسکن و… روشن است که رهبرجامعه اسلامی در این زمینه ها نیز الگوی دیگران است و چه بسا وظیفه های ویژه ای برای وی باشد.

به فرموده علی(ع):

(بر رهبران عدل واجب است که سطح زندگی خود را بسان پائین ترین افراد جامعه قرار دهند تا نیازمندان از فقر خویش ناراحت نگردند.)۲۶

ثقه الاسلام کلینی در اصول کافی بابی را در این باره گشوده با عنوان: (سیرهالامام فی نفسه وفی المطعم والملبس إذا ولی الأمر)۲۷ و در آن گفت گوی سفیان ثوری را با امام صادق(ع) نقل کرده است که به حضرت خرده می گیرد:

چرا لباس نو پوشیده اید در حالی که پیامبر لباس زبر و پشمین می پوشید؟

حضرت پاسخ می دهد: پوشیدن چنان لباسی سبب شهرت می گردد و درست نیست و آنچه پوشیده لباس رایج و معمول جامعه اسلامی است.

و منظور از سیره اجتماعی روش برخورد با دیگران در مسائل گوناگون اجتماعی سیاسی و اقتصادی است.

سیره در سخنان امیرالمؤمنین(ع) در موارد بسیار به معنای راه و روش برخورد اجتماعی به کار رفته است:

۱. (من ساءت سیرته سَرَّت مَنیتَهُ.)۲۸

هر که سیرت و راه او بد باشد مرگ او مردم را شادمان گرداند.

۲. (حسن السیره عنوان حسن السّریره.)۲۹

نیکویی سیرت و راه عنوان نیک باطنی است.

۳. (حُسن السیره جمال القدره و حصن الاِمْرَهِ.)۳۰

نیکویی سیرت و راه زیبایی قدرت و سبب حفظ فرمانروایی است.

در تمام این موارد سیره اجتماعی فرد مورد توجه و عنایت حضرت است.

۲. روش و احکام جهاد

در میان فقیهان و لغویان و در پاره ای روایات سیره در روش جنگی رسول خدا(ص) (مغازی) به کار رفته و کتاب سِیر در کتابهای حدیثی و فقهی هم معنای با کتاب جهاد است. بخاری در کتاب صحیح بحثهای جهاد را زیر عنوان: (کتاب الجهاد والسِیر) یاد کرده است. کرمانی در شرح خود بر صحیح بخاری می نویسد:

(سِیر به کسر جمع سیره به معنای راه است. گفته می شود: از سار یسیر است و جهاد را از آن جهت به سیره ترجمه کرده اند که احکام یاد شده در آن از سیره پیامیر درجنگهایش گرفته شده است.)۳۱

بیهقی در کتاب سنن مسائل جهاد را زیر عنوان (کتاب السِیرَ)۳۲ آورده است.

در میان فقیهان شیعه شیخ طوسی در خلاف عنوان (کتاب الجهاد و سیره الامام) را برای مسائل جهاد برگزیده است.

ابن ادریس در سرائر از عنوان (کتاب الجهاد و سیره الامام)۳۷ برای مسائل جهاد استفاده کرده است.

درکتابهای لغت نیز این نکته به روشنی بیان شده که کتاب السیر همان کتاب جهاد است.

فیومی در مصباح المنیر می نویسد: (سیره درزبان فقهاء غلبه دارد بر جنگها.)۳۸

طریحی در مجمع البحرین می نویسد:

(کتاب السیر جمع سیره به معنای راه و روش است; زیرا احکامی که در آن وجود دارد از روش رسول خدا(ص) درجنگها گرفته شده است.)۳۹

شاید نخستین کاربرد شایع سیره درجنگها باشد; زیرا جنگ با سیر و حرکت آغاز می شود.

در اقرب الموارد در این باره می نویسد:

(سیره سلطان روش برخورد او با رعیت است… و اصل آن حالت سیره است جز این که در زبان شرع بر کارهای جنگ و آنچه به آن بستگی دارد چیرگی یافته آن گونه که (مناسک) بر کارها و اعمال حج چیرگی یافته است. به جنگها از آن رو سیره گفته اند که با حرکت و سیر آغاز می شوند و مراد از (کتاب السِیر) روش برخورد امام با مجاهدان و کافران است. و سیره انسان چگونگی رفتار وی در میان مردم است….)۴۰

در روایات شیعه روایاتی وجود دارد که در آنها سیره به روش پیامبر(ص) در جنگها گفته شده است. در روایتی امام سجاد(ع) برخورد علی(ع) با باقیمانده سپاه جمل را بسان برخورد و سیره پیامبر در روز فتح مکه می داند:

(سار فیهم واللّه بسیره رسول اللّه(ص) یوم الفتح.)۴۱

درباره روش برخورد امام زمان(عج) با باقیمانده سپاه سفیانی نقل شده که حضرت آن گونه برخورد خواهد کرد که علی(ع) با مردم بصره برخورد کرد:

(سیر بهم کما سار علی یوم البصره.)۴۲

یادآوری: گروهی بر این باورند که محمد بن مسلم شهاب زهری (م:۱۲۴) نخستین کسی است که سیره را در (مغازی) و جنگها به کار گرفته است.۴۳

این سخن ادعایی بیش نیست; زیرا در روایتی که از امام سجاد(ع) درباره جنگ جمل یاد شد سیره در معنای جنگ به کار رفته بود و امام سجاد در سال ۹۵ درگذشته و استاد زهری به شمار می آید و امام(ع) در نامه ای وی را از همکاری با دستگاه خلافت اموی نهی می کند.۴۴

امام سجاد(ع) درباره مرزداران می فرماید:

(وَعَلِّمْهُ السِیر والسُنَن.)

او را علم جهاد و سنت بیاموز.

سید علی خان شیرازی در ریاض السالکین در شرح این جمله می نویسد:

(منظور از (سِیر) در این جمله احکام جهاد است و از این جمله استفاده می شود که چیره شدن اسم سِیر بر احکام جهاد اصطلاح قدیمی است که در صدر اول بوده و فقیهان زمانی که سِیر را به گونه مطلق بیان کنند منظور جنگ است.)۴۵

آن گاه به سخن فیومی در مصباح المنیر و دیدگاه رافعی اشاره می کند. بنابراین نمی توان زهری را نخستین کسی دانست که (سِیر) را در احکام جهاد به کار گرفته بلکه پیش از وی دیگران از جمله امام سجاد(ع) از این اصطلاح استفاده کرده است. دور نیست که وی این نکته را از امام سجاد(ع) گرفته باشد و امکان دارد این اصطلاح در آن برهه رایج بوده است.

یادآوری: حاجی خلیفه در کشف الظنون در زیر عنوان (علم المغازی والسیر) می نویسد:

(گفته می شود نخستین کسی که کتاب درباره مغازی نگاشته عروه بن زبیر است.)۴۶

سید حسن صدر این نظر را مردود می داند.۴۷

فؤاد سزگین می نویسد:

(این سخن [نخستین نگارنده مغازی عروه بن زبیر باشد] منبع معتبری ندارد بلکه وی تنها به نقل سیره بسنده می کرده و این امکان دارد که از یادداشتهای خود نقل قول می کرده است۴۸.

همو در شرح حال ابان بن عثمان۴۹ به نقل از دائره المعارف اسلامیه می نویسد:

(المغازی وی از قدیمی ترین کتابهایی است که درباره جنگها و سیره پیامبر نگاشته شده است.)۵۰

زِرِکلی نیز وی را نخستین کسی می داند که سیره نبوی را نگاشته است.

(ابان کتاب خود را در سال ۸۲هـ.ق. نگاشت و آن را تقدیم سلیمان بن عبدالملک کرد و سلیمان دستور داد کتاب را از بین ببرند.)۵۱

بنابراین کتاب وی نقشی در گسترش سیره نبوی نداشته است.

به باور سید حسن صدر نخستین کسی که درباره جنگها کتاب نگاشته عبیدالله بن ابی رافع کاتب علی(ع) بوده است. کتاب ابن ابی رافع (تسمیه من شهد من الصحابه مع امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع)… الجمل و صفین و النهروان) نام داشت.۵۲

گزارشی از این کتاب در شرح الاخبار قاضی نعمان مصری آمده۵۳ و ابن اثیر در اسدالغابه از آن بهره برده است.۵۴

با توجه به این که ابان بن عثمان در هنگام جنگ جمل شانزده سال داشته۵۵ عبیداللّه را می توان نخستین نویسنده در باب جنگها دانست گرچه امکان دارد نخستین نویسنده در باب مغازی نبوی ابان باشد.

۳. نگارش شرح حال بزرگان

معنای دیگر سیره بیان شرح حال بزرگان است. این معنی از دو معنای پیشین گسترده تر است و اکنون رواج دارد.

حاجی خلیفه درباره علم سیره می نویسد:

(علم سِیر در برگیرنده چند فن و بخش است: اسماء پیامبر ویژگیها فضائل جنگها تولد و بعثت آن حضرت.)۵۶

سیره ابن هشام سیره حلبی سیره ابن کثیر و… در بردارنده سرگذشت و رفتار پیامبرند. چون هدف از این گونه سیره نگاریها پیروی و الگوگیری است دیدگاههای عقیدتی افراد نیز ارائه می شود.

سیره یعنی تاریخ زندگانی افراد از زوایای گوناگون. سیره تفاوتی با تاریخ ندارد جز این که تاریخ مربوط به سرگذشت تمام ملتها و قومهاست سیره مربوط به سرگذشت انسانهای برجسته و فرهیخته; از این روی در تعریف سیره نوشته اند:

(تدوین تفاصیل حیاه أحد المشاهیر و اعماله.)۵۷

[سیره] نگارش شرح زندگانی و رفتار یکی از بزرگان است.

کتابهای گوناگونی به عنوان سیره در شرح حال افراد نگاشته شده است: سیرالملوک سیرالملوک یا سیاستنامه خواجه نظام الملک طوسی سیرالاقطاب سیر الانبیاء والائمه سیره ابن طولون سیره النبی سیره ابی بکر سیره الاسکندر

سیره الانبیاء سیره الصدیقه الکبری سیره القائم و…۵۸

دائره المعارف اسلامیه که توسط مستشرقان نگاشته شده سیره را به همین معنی دانسته است.۵۹

حاجی خلیفه نیز علم سیره را به این معنی گرفته و نخستین کسی را که در این باره کتاب نگاشته محمد بن اسحق (م:۱۵۱). می داند.۶۰

سید حسن صدر این نظر حاجی خلیفه را تایید می کند ابن اسحاق را نخستین سیره نگار می داند.۶۱

تفاوت سیره و سنت

ما اگر سیره را به معنای سوم بگیریم آن گونه که امروز مشهور است سیره گسترده تر از سنت خواهد بود گرچه سمت و سوی بحثهای اصلی آن جنبه تاریخی دارد. اما اگر سیره را به معنای رفتار و عمل نوعی بدانیم یعنی معنای نخست می توان گفت: بین سیره و سنت عموم وخصوص من وجه است; زیرا در سنت عملی با هم هماهنگی دارند و سیره برخی از گفتار پیامبر را در بر نمی گیرد و از سوی دیگر گزارشهایی که در قرآن درباره رفتار پیامبر آمده است سنت نامیده نمی شوند گویا در این موضوع اختلافی نیست.

شاطبی درباره سنت می نویسد:

(یطلق لفظ السنه علی ما جاء منقولاً عن النبی(ص) علی الخصوص مما لم ینص علیه فی الکتاب العزیز بل انما نص علیه من جهته علیه الصلاه والسلام کان بیاناً لما فی الکتاب أولاً.)۶۲

بر آنچه از پیامبر نقل شده و در قرآن نیامده حال در شرح آیات باشد یا جدای از آنها سنت گفته می شود.

البته اهل سنت از جمله شاطبی سنت را گفتار و کردار خلفا و یا تمامی صحابه گسترش می دهند و شیعه سنت را به گفتار و کردار پیامبر(ص) یا امامان اطلاق می کند.

ناگفته نماند بسیاری از رفتار مسلمانان برگرفته از سنت قولی پیامبر است و در پاره ای روایات که به این گونه مسائل اشاره شده از تعبیر (جرت السنه) استفاده گردیده;۶۳ یعنی در موردی پیامبر دستور داد که این گونه عمل شود و به مرور جزو سیره مسلمانان گردید.

شهید مطهری در آغاز سیره نبوی سیره را به معنای نوع و سبک رفتار گرفته۶۴; اما گزارشهایی که در این کتاب آمده گسترده تر است و در سیری در سیره ائمه اطهار که نام کتاب توسط شورای نظارت بر نشر آثار استاد انتخاب شده است معنای۶۵ گسترده سیره مورد نظر بوده است.

(هَدْی) نیز به معنای سیره است. وقتی گفته می شود (ما احسن هدیه) یعنی چه نیکوست سیره وی۶۶.

در روایات به پیروی از هَدْی و سیره رسول خدا(ص) سفارش شده است.

علی(ع) می فرماید:

(فاقتدوا بهدی رسول اللّه(ص) فانّه افضل الهدی واستنّوا بسنّه فانها اشرف السنن.)۶۷

اقتدا کنید به سیره رسول خدا(ص) چون برترین سیره است و به سنتش عمل کنید چون شریف ترین سنتهاست. بنابراین می توان سیره وهدی پیامبر را روش و رفتار حضرت دانست و سنت را گفتار وی.

گونه های سیره

فقیهان و اصولیان در کتابهای فقهی و اصولی خود که به سیره استنادمی جویند سه گونه سیره یاد کرده اند:

۱. سیره معصوم: منظور از سیره معصوم رفتار اوست که به آن سنت عملی یا فعل معصوم می گویند. به نظر شیعه شامل رفتار پیامبر(ص) و دیگر معصومان می گردد. بازگشت تقریر و امضای رفتار برخی افراد نیز که برابر شرایط ثابت می شود به این نوع سیره است.

۲. سیره مسلمانان: سیره مسلمانان که به آن (مسیره متشرعه) (سیره شرعیه) و (سیره اسلامیه) نیزمی گویند کارهایی است که مردم مسلمان از گذشته تاکنون انجام داده اند یا از آنها دوری گزیده اند.

محمد حسین مظفر می نویسد:

(استمرار عاده الناس وتبانیهم العملی علی فعل شئ او ترک شئ.)۶۸

استمرار عادت مردم و موافقت آنان بر انجام یا ترک کاری است.

سیره متشرعه را نوعی اجماع می دانند و آن را به دو قسم حجت و غیرحجت تقسیم کرده اند:

۱. سیره ای که در عصر معصوم جاری بوده و موافقت معصوم را همراه داشته حجت است.

۲. سیره ای که ثابت نشده در عصر معصوم بوده و یا پس از معصوم پدید آمده حجت نیست; زیرا دلیلی بر امضای آن از سوی شرع وجود ندارد.۶۹

شیخ انصاری در مکاسب در بحث معاطاه بخش عمده سیره مسلمانان را از نوع دوم می داند۷۰ که از مسامحه و بی مبالاتی در دین در مسائل عبادی و معاملی به وجود آمده و کم کم به صورت یک سیره و سنت اسلامی رخ نموده است.

البته بحث درباره سیره مسلمانان و چگونگی ایجاد آن و سخن از حجت بودن و نبودن آن نیاز به مقاله ای مستقل دارد; زیرا برابر تعریف محمد حسین مظفر سخن از عادت مستمر مسلمانان است و بحث عادت و عرف و مقدار حجت بودن آن و بحث از (ترک چیزی) آیا عنوان سیره را می یابد یا نه؟ جای درنگ دارد بویژه اینکه امکان دارد در موارد گوناگون منشاء سیره مسلمانان آیه یا روایتی باشد.

۳. سیره عقلا: سیره عقلا یا بنای عقلا کاری است که همه انسانها انجام می دهند مسلمان و غیرمسلمان. مراجعه به پزشک در هنگام بیماری و رجوع به اهل خبره یک امر عقلائی است و طبیعی است که هر انسان باعقلی در هر کاری به متخصص آن مراجعه کند و از تواناییهای وی بهره برد. آن جا که بین سیره شرعیه و خردمندان هماهنگی باشد از آن به عنوان سیره عقلا یاد می شود و اگر مسلمانان از جهت اسلامی در انجام کاری هماهنگ باشند سیره مسلمانان خوانده می شود. در تفاوت سیره عقلا و مسلمانان گفته اند:

(اگر سیره ای برای مسلمانان در زمان معصوم ثابت شد کاشف از حجت بودن وموافقت معصوم با آن است; امّا در سیره عقلا نیاز به دلیل دیگری است که نشانه امضاء شارع باشد گرچه طرد نکردن نیز دلیل بر امضا خواهد بود.)۷۱

منابع سیره

بهترین و دقیق ترین منبع برای سیره نبوی قرآن کریم است. قرآن کریم بخشی از سیره و رفتار رسول خدا(ص) را درجنگها و برخوردها بیان کرده است. آنچه از سیره دیگران نیز در قرآن نقل شده و نقد نگردیده برای ما حجت است.

کتابهای حدیثی مغازی و تاریخی که از قرن سوم به بعد تدوین شده اند از مهم ترین منابع سیره پیامبر و امامان(ع) بشمارند; ولی برای دستیابی به سیره صحیح باید با دقت و ژرف اندیشی و همه سو نگری به این آثار نگریست. و نمی توان هر نقلی را پذیرفت و بر هر منبعی مهر تأیید نهاد و یا به آسانی آن را رد کرد. فاصله زمانی نگارش این آثار با زمان پیامبر(ص) گوناگونی منابع زیاد بودن احادیث ساختگی و… ضرورت نیاز به دقت و ژرف اندیشی را می نماد.

نیاز به بررسی و دستیابی به سیره صحیح منحصر به سیره معصوم نیست. اگر بخواهیم سیره مسلمانان را به دست آوریم و از روش اسوه های اسلامی بهره ببریم نیاز به این گونه بررسی داریم. بنابراین پیش از طرح و ارائه هرگونه سیره نیاز به ارائه روشهایی داریم که ما را در این هدف به کار آید و از آن جا که حدیث حکایت گر سیره است درنگ در معنای آن پیش از بیان روشها مفید می نماید.

حدیث (بیان گر سیره)

آنچه سنت و سیره را بیان می کند حدیث نامیده می شود. حدیث یعنی تازه و جدید در برابر قدیم ومرادف با کلام. کلام را حدیث گویند از آن جهت که کم کم پدید می آید.۷۳

در معنای اصطلاحی حدیث اختلاف است گروهی آن را مخصوص سنت معصوم دانسته اند که در برابر آن خبر قرار دارد که حکایت از روش غیرمعصوم دارد. اما آنچه با معنای لغوی حدیث ساز می آید معنایی فراگیر است همان گونه که خبر نیز این فراگیری را می رساند. از بحثهایی که در علم اصول فقه بر محور خبر واحد و خبر متواتر وجود دارد فراگیری و گستردگی معنای خبر استفاده می شود و در اسناد روایات نیز تعبیر به (حدثنا) و (اخبرنا) هم در سنت معصوم و هم غیرمعصوم به کار رفته و این بیان گر هم معنی بودن حدیث وخبر است. آنان که حدیث را ویژه معصوم دانسته اند در تعریف آن آورده اند:

(قول المعصوم او حکایه قوله او فعله او تقریره.)۷۴

حدیث سخن معصوم یاحکایت سخن عمل و یا تقریر اوست.

مامقانی چهار قول درباره حدیث و خبر بیان کرده است. ولی از کلام شهید ثانی و شیخ بهائی استفاده می شود که حدیث معنای گسترده ای دارد.

شیخ بهائی در تعریف حدیث می نویسد:

(الحدیث یرادف الکلام لغه سمّی به لانّه یحدث شیئا فشیئاً وفی الاصطلاح: کلام خاص عن النبی او الامام او الصحابی او التابعی و من یحذو وحذوه یحکی قولهم او فعلهم او تقریرهم. وبعض المحدّثین لایطلق اسم الحدیث الاّ علی ما کان عن المعصوم.)۷۵

حدیث در لغت هم معنای کلام است. به این علت حدیث نامیده شده که کم کم پدیدار می شود. و در اصطلاح سخن ویژه ای است از پیامبر یا امام یا صحابی یا تابعی و آن که پیرو اینان است. این سخن قول عمل و یا تقریر آنان را بیان می کند.

گروهی از محدثان حدیث را جز بر آنچه از معصوم نقل شده به کار نمی برند.

شهید ثانی در درایه حدیث را هم معنای خبر می داند و این معنی را مشهورتر می شمارد:

(حدیث اعم از آن است که سخن پیامبر(ص) و امام(ع) صحابی و تابعی و دیگران از عالمان و صالحان و مانند آن باشد و عمل و تقریر آنان هم به همین معناست و این مشهورتر در بکار بردن و هماهنگ تر با معنای لغوی حدیث است.)۷۶

شیوه های دستیابی به سیره درست

۱. ارزیابی منابع: کسی که می خواهد سیره پیامبر(ص) امامان و بزرگان را نقل کند و از این راه به شناساندن آنان بپردازد و مردم را به الگوگیری از آنان فرابخواند با تکرار نخستین مرحله منبع و کتابی را که مدرک سخن خود قرار می دهد به گونه دقیق و همه سویه ارزیابی کند و به هر نوشته ای اعتماد پیدا نکند; زیرا:

نخست آن که: شاید نوشته ساخته نویسنده باشد و یا از منابع معتبر نقل نکرده است; از این روی باید به نویسنده اعتماد داشت و او در امانت ثقه بودن راست گویی و درستی امتحان داده باشد.

دو دیگر: شاید منبع و یا منابع را از راه درست دریافت نکرده باشد. چه بسیارند کتابهایی که در طول تاریخ مورد دستبرد نااهلان قرار گرفته اند و اندیشه های ناروایی وارد آنها شده است که باید دقت داشت منبع مورد استفاده از این آفت به دور مانده باشد.

سه دیگر: چه بسا نویسنده به خاطر علاقه و گرایش به گروه و فرقه و فکری برداشتهای هماهنگ با دیدگاه و فکر خود وارد کتاب کرده باشد; از این روی بررسی اندیشه و تنظیم کننده صاحب منبع می تواند ما را در گزینش درست کتاب و منبع یاری کند.

علمای پیشین همیشه در پی راههایی برای دسترسی به منابع درست بودند و با توجه به صحیح بودن کتاب و دقت نویسنده کتاب را منبع خود قرار می دادند.

اجازه نقل حدیث و یا مطالب کتاب بر این پایه استوار بود. علما حتی به ارزیابی نسخه ها توجه ویژه داشته اند. اشتباههای نسخه مورد تحقیق را گوشزد می کرده اند ولی در لفظ و محتوا تغییری ایجاد نمی کرده اند.

علامه مجلسی با این که بهترین نسخه های خطی را در اختیار داشته است در معرفی قرب الاسناد حمیری می نویسد:

(من به نسخه ای از آن دست یافتم که شیخ محمد بن ادریس نگاشته بود و در آن به خط وی آمده بود:

الاصل الذی نقله منه کان فیه لحن صریح و کلام مضطرب فصورته علی ما وجدته خوفاً من التغییر والتبدیل فالناظر فیه یعهد العذر قد بینت عذری فیه.)۷۷

اصلی که از آن نقل کرده ام لغزشهای روشن داشت و سخن مضطرب. من برابر آنچه یافتم نگاشتم به خاطر ترسی که از تغییر و تبدیل داشتم. از این روی ناظر در آن عذر را می پذیرد. من عذر خود را بیان کردم.

ما امروز با کتابهایی بر می خوریم که روایات آن درهیچ اصلی دیده نشده و نقل نگردیده است.۷۸

علامه مجلسی در آغاز بحارالانوار در مرحله نخست به معرفی و ارزیابی منابع خود می پردازد و پس از انتساب کتابها به نویسندگان آنها درمواردی که به منبع نامطمئنی می رسد و یا منبعی که چندان درخور توجه نیست به روشنی آن را بیان می کند و محتوای آن را نیز مورد ارزیابی قرار می دهد. از جمله درباره کتابهای (مشارق الانوار) و (الالفین) حافظ رجب برسی می نویسد:

(ولا ا