پاورپوینت کامل راهکارهای وحدت جهان اسلام از دیدگاه امام خمینی(ره) و سیدجمال الدین ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint

توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل راهکارهای وحدت جهان اسلام از دیدگاه امام خمینی(ره) و سیدجمال الدین ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل راهکارهای وحدت جهان اسلام از دیدگاه امام خمینی(ره) و سیدجمال الدین ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل راهکارهای وحدت جهان اسلام از دیدگاه امام خمینی(ره) و سیدجمال الدین ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint :

۱۵۵

چکیده

همگرایی و وحدت امت اسلام یکی از اصول مسلّم اسلامی است، ولی متأسفانه به دلایلی و
تحت تأثیر عوامل بیرونی و درونی، این اصل اصیل اسلامی که در متون دینی ما بدان
توصیه و تأکید فراوان شده است، در بسیاری اوقات مورد غفلت قرار گرفته و گاهی حتی
خلاف آن عمل شده است. لذا رسیدن به این اصل اسلامی در طول تاریخ یکی از آمال و
آرزوهای دیرین نخبگان و اندیشمندان اسلامی بوده است و فرهیختگان امت اسلام برای
تحقق آن راهکارهای مؤثری ارائه داده اند.

در این نوشتار مهم ترین راهکارهای وحدت اسلامی در گفتار، نوشتار و رفتارهای
وحدت بخش دو اندیشمند مصلح جهان اسلام، امام خمینی (ره) و سیدجمال الدین(ره) مورد کاوش
قرار گرفته و بازخوانی شده است.

واژه های کلیدی: وحدت، مسلمانان، عالمان دینی، امام خمینی (ره)، سیدجمال الدین(ره)،
تقریب، تفرقه.

درآمد

در زمینه همگرایی و وحدت جهان اسلام، عناوین متعددی قابل بحث و تأمل است. عوامل
همگرایی، موانع وحدت و همگرایی، زمینه ها و محورهای وحدت و… از آن جمله اند. از
جمله عناوین مهمی که محل تأمل بیشتر است و کارایی مؤثرتری نیز دارد، راهکارهای
همگرایی است. در این گفتار به طور فشرده دیدگاههای دو وحدت گرای برجسته اسلامی را
در مورد راهکارهای وحدت و همگرایی، بازخوانی می کنیم: سیدجمال الدین بنیانگذار این
حرکت و جریان محسوب می شود و عمر پر برکتی را در این زمینه صرف کرده و نظام اندیشه
خود را در این باب شکل بخشیده است. رهبر فقید انقلاب اسلامی نیز بزرگ ترین انقلاب
اسلامی را در جهان به ثمر نشانده و آن نظام وحدت گرا را با حرکت الهی و اسلامی خود
به منصه ظهور و تحقق رسانده است.

راهکارهای وحدت از دیدگاه سیدجمال الدین

سیدجمال الدین بدون شک از پیشگامان و منادیان همگرایی جهان اسلام، بلکه بنیانگذار
آن محسوب می شود، چنان که رشید رضا در مجله المنار، ذیل عنوان «بحث فی
المؤتمرالاسلامی» می نویسد:

اول صوت سمعناه فی هذا العصر یدعوالمسلمین الی التعارف والاتحاد والتعاون فی الرأی
والسعی علی تدارک ماحل بالمسلمین من الرزایا الاجتماعیه… هو صوت الحکمین جمال
الدین والشیخ محمد عبده رحمهما الله تعالی.[۱]

نخستین فریادی که در این عصر مسلمانان را به شناخت یکدیگر و اتحاد و همکاری در رأی
و کوشش برای جبران آنچه بر مسلمانان عارض شده از گرفتاریهای اجتماعی، دعوت می کرد،
فریاد دو دانشمند مبارز، سیدجمال الدین و شیخ محمد عبده بود، رحمت خدای بزرگ بر آن
دو باد.

او یکی از نخستین کسانی است که راه چاره نابسامانیهای ممالک و کشورهای اسلامی را در
اتحاد و همبستگی جهان اسلام در برابر استعمارگران می دانست و در این راه به تلاش و
کوشش بسیار دست زد. خود در این باره می فرماید:

فالشرق الشرق، فخصصت جهاز دماغی لتشخیص دائه، وتحری دوائه، فوجدت أقتل ادوائه داء
انقسام اهله، وتشتت آرائهم واختلافهم علی الاتحاد واتحادهم علی الاختلاف، فعملت علی
توحید کلمتهم وتنبیههم الخطر الغربی المحدق بهم.[۲]

سازمان مغز و اندیشه خود را به تشخیص درد اصلی شرق و جست وجوی درمان آن اختصاص
دادم. دریافتم که کشنده ترین درد شرق، جدایی افراد آن از یکدیگر و پراکندگی
اندیشه های آنان و اختلافشان بر سر اتحاد و اتحادشان در اختلاف است. پس در راه وحدت
عقیده و بیدار کردن آنان در برابر خطر غربی که ایشان را فراگرفته دست به عمل زدم.

اکنون ببینیم دستاورد این درمان و تلاش چیست. سید راهکارهای بسیاری ارائه کرد و
گامهای عملی مؤثری نیز برداشت، که در ذیل به مهم ترین آنها اشاره می گردد.

۱. آگاهی بخشی مسلمانان از طریق انتشار نشریات

یکی از دردهای جهان اسلام به نظر سید جمال، از یک طرف درد غفلت و بی خبری خودی است
و از طرف دیگر هوشیاری و توطئه برنامه ریزی شده و هماهنگ استعمارگران و دشمنان
اسلام؛ اما برای اینکه جوامع اسلامی دست از تفرقه و اختلاف بردارند و به همبستگی و
شکوفایی ممالکشان بیندیشند، باید این مسئله به درستی به آنها تفهیم گردد. مطبوعات و
انتشار نشریه به نظر سید یکی از راهکارهای مؤثر در این زمینه بوده است. وی در این
زمینه می نویسد:

هر امتی را باید علی الدوام از برای صیانت اخلاق و حفاظت ملکات و راهنمایی به سوی
سعادت منبهی از غفلت و صائنی از هبوط و سایقی به سوی فضائل و قائدی به جانب
کمالات… باشد.. ـ هیچ چیزی دارای این همه اوصاف نیست ـ مگر جراید و اخبارنامه های
یومیه.[۳]

بنابراین، باید هر ملتی که خواهان وحدت و همگرایی، دوری و پرهیز از تفرقه، هلاکت و
بدبختی است و جویای مدنیت و رفاه اجتماعی می باشد، نویسندگان و فرهیختگان آن جامعه
باید به انتشار نشریات بپردازند و مضرات آنچه را در جامعه مهلک است بیان نمایند و
به روشنگری در جوامع اسلامی بپردازند. از این رو، سید خود به این مهم همت گماشت. در
افغانستان برای اولین بار انتشار نشریه شمس النهار به پیشنهاد سید و به دستور و
اجرای امیر شیرعلی خان تحقق یافت.[۴]

سیدجمال الدین برای بیداری مسلمانان در افغانستان در سال ۱۲۹۰ق/۱۸۷۳م به امیر
شیر علی خان پیشنهاد راه اندازی یک نشریه را داد و امیر نیز موافقت نمود و در همین
سال نشریه ای به نام شمس النهار خواسته سید را جامه عمل پوشاند. برای نخستین بار
مردم افغانستان با خواندن این نشریه با دگرگونیها و پیشرفت و ترقی سایر کشورها آشنا
شدند. گرچه نام مدیر این نشریه در تاریخ ثبت نشده است، اما مطالب آن نشان می دهد که
ادیبی وطن دوست و مصلح بوده که از عقب ماندگی کشور رنج می برده است. البته از
افرادی به نام میرزا عبدالعلی خان و قاضی عبدالقادر به عنوان «مدیر» و مانند آن،
در شمس النهار سخن به میان آمده است.[۵]

رویکرد اصلاحی این نشریه و اندیشه های تجددگرایی آن از افکار سیدجمال الدین نشأت
می گرفت. حتی گفته می شود که سید خود مفکوره آزادی خواهی و اصلاحی خویش را از طریق
نوشتار و انتشار شمس النهار برای مردم ابراز می نمود[۶] و طبق این قول، سید خود
مستقیماً در انتشار افکار تجددگرایی این نشریه نقش داشته است. اما آنچه قابل انکار
و تردید نیست برنامه های اصلاحی است که سید آن را تنظیم نموده و به شیرعلی خان
تسلیم کرده بود. بر اساس نقل کتب تاریخی و مقاله غلام جیرانی در مجله کابل و نیز
مقاله سید قاسم رشتیا، برنامه اصلاحی که سید به امیر شیرعلی خان پیشنهاد نمود عبارت
بود از:

اعلان استقلال سیاسی؛ اصلاح امور دربار؛ تشکیل کابینه وزرا؛ تنظیم سپاه؛ ایجاد
مکتبهای لشکری و کشوری؛ توجه به زبان ملی پشتو؛ تبدیل القاب و عناوین صاحب منصبان
لشکری و کشوری از زبان بیگانه به زبان افغانی؛ تأسیس روزنامه؛ تأسیس شفاخانه،
بیطارخانه(دامپزشکی) و پست خانه؛ احداث مسافرخانه در طول راههای مسافرت؛ احداث شهر
جدید شیر پور( تعمیر شهر عصری)؛ ایجاد کاروان سرا.[۷]

سیدجمال الدین در حیدرآباد هندوستان نیز نشریه ای به نام معلم شفیق با همکاری
محب حسین انتشار داد که مقالات فارسی آن را خود می نوشت و مقالات زبان اردو را بر
عهده مدیران دیگر قرار داده بود.[۸] وی همچنین روزنامه دیگری به نام حبل المتین با
تشویق سیدجلال الدین کاشانی (مؤید الاسلام) تأسیس نمود.[۹] در سال۱۳۰۹ق نیز نشریه
ضیاء الخافقین را به دو زبان عربی و انگلیسی در لندن دایر کرد که با همکاری میرزا
ملکم خان به طور ماهانه منتشر می شد.[۱۰]

در مصر نیز سید و همکاران و مریدان او به انتشار نشریات متعددی پرداختند و بسیاری
از نویسندگان و روزنامه نگاران مصری در تنویر افکار عمومی و بیداری اذهان مردمی
مرید او بودند.[۱۱] « به تشویق او بود که سلیم النقاش و ادیب اسحاق مجله مصر و
روزنامه التجاره و روزنامه مصرالفئات و سلیم عنحوری روزنامه مرآه الشرق را به دو
زبان فرانسه و عربی منتشر کردند.»[۱۲] ماهنامه ابونظاره نیز به تشویق و همکاری
سیدجمال الدین توسط یک مصری به نام جمیس سانوا ایجاد شد و انتشار یافت.[۱۳]

از قدمهای مؤثر سید در این زمینه انتشار نشریه عروه الوثقی است. سید از هند با وعده
پشتیبانی عده ای از مسلمانان روشنفکر آن سامان، عازم اروپا شد و با انتشار مجله
عروه الوثقی، اصول اصلاحی خویش، به ویژه اتحاد اسلامی را، دنبال کرد.[۱۴] هر چند
سید، همزمان با انتشار این مجله، مقالاتی در سایر روزنامه ها می نوشت و همچنین با
سخنرانی و دیدارها و گفت وگوها بر اتحاد اسلامی پای می فشرد، ولی مهم ترین منبع
مربوط به آرمان اتحاد اسلامی و دیدگاهها و پیشنهاداها و ارائه راهکارهای وی درباره
اتحاد، مجله عروه الوثقی است. استاد محیط طباطبایی می نویسد:

این مقالات، در عین حال که آمیخته از روح مذهبی و عرفانی و سیاسی در هم بود، گویی
مواد و اصول طراحی را که سید برای اتحاد اسلام طرح کرده بود، تشریح و تجزیه و تطبیق
می کرد.[۱۵]

گفته می شود انتشار این مجله، گامی بس بزرگ در راه تفاهم و اتحاد مسلمانان بود و
خود نیز از پیامدهای همبستگی مسلمانان به شمار می آمد، زیرا مخارج آن به وسیله
مسلمانان تشکیلات عروه، در مصر، هند و… تأمین می شد.[۱۶] در نخستین مقاله مجله،
سید با اشاره به این همکاریها و تصمیم مشترک مسلمانان خیرخواه، به ویژه مسلمانان
هند و مصر، هدف بزرگ خود را ایجاد رابطه ای محکم و استوار بین مسلمان دردمند و
عدالت خواه می داند.[۱۷] سراسر مقالات عروه الوثقی، مشحون از دعوت به اتحاد جهان
اسلام است و چندین مقاله مستقل نیز به این مهم اختصاص یافته است.[۱۸]

از مهم ترین راهکارهای سید در جهت روشنگری و آگاهی بخشی مسلمانان، تشویق دوستان،
مریدان و ارادتمندان خود به تألیف، ترجمه و نشر کتب و رسائلی بود که با مطالعه آنها
مردم به بیداری دست یابند.[۱۹] سید علاوه بر انتشار نشریات متعدد با همکاری دوستان
و ارادتمندان، به نشر دیدگاههای خود در سایر مجلات و نشریات اقدام می نمود و از هر
فرصتی در این زمینه استفاده بهینه می کرد. وی در زمان اقامتش در فرانسه با تعدادی
از روزنامه نگاران و مدیران و سردبیران روزنامه های فرانسوی آشنا شد و برای آنها
مقاله می نوشت و آنها نیز ستونی برای نشر آرای وی اختصاص داده بودند که گاهی مقالات
عربی سید را به فرانسه ترجمه می کردند و منتشر می ساختند.[۲۰]

۲. ایجاد حکومت واحد اسلامی

یکی از راهکارهای آرمانی سید، ایجاد حکومت واحد اسلامی بود.[۲۱] وی خواهان جامعه ای
بود که وحدت بر آن حاکم باشد، اختلافات نژادی، زبانی، منطقه ای و فرقه ای بر اخوت
اسلامی فائق نگردد و مردم مسلمان امتی باشند آگاه و عالم به زمان و آشنا به فنون و
صنعت عصر و آزاد از هرگونه قید استعمار و استبداد. نمونه ای که سید برای این نوع
حکومت در نظر داشت، دولت اسلامی در صدر اسلام و حکومت واحد رسول خدا(ص) بود.

بدین منظور سید خلافت عثمانی را که مرکزیت حکومت اسلامی در آن زمان بود می ستود و
بر تقویت بنیه های آن می کوشید. ایشان در یکی از نوشته های خود به سلطان عثمانی
می نویسد:

اگر خدای نخواسته بر دولت علیه عثمانی چشم زخمی برسد، نه مکه را قراری و نه مدینه
منوره وقاری، بلکه نه از اسلام اسمی و نه از دین رسمی خواهد ماند و بعد از آن نه
صوت اذانی خواهند شنید و نه قرآنی خواهند دید، مانند یهود بخارا خار و چون گوسفندان
بی صاحب شکار گرگ ستمکار خواهند شد.[۲۲]

این پیش بینی سید به درستی جامه عمل پوشید و پس از فروپاشی خلافت عثمانی، حتی در
مرکز خلافت با مظاهر، نمادها و ضروریات اسلامی به بهانه تعارض با اصول لائیسم،
مخالفت شد.

۳. اتحاد بر محور قرآن

سید پس از اندکی تلاش در جهت وحدت جهان اسلام و ایجاد الگوی حکومت صدر اسلام، تشخیص
داد که امکان ندارد دولت واحد و حکومت واحدی تشکیل شده و فرمانروای واحدی زمام امور
مسلمانان را به دست بگیرد؛ لذا اندکی از آن ایده آرمانی تنزل کرد و بر ارتباط میان
تمام اعضای جوامع اسلامی بر مبنای قرآن پای فشرد و اعلام کرد:

من نمی گویم که: به همه کشورهای اسلامی یک نفر حکومت کند، زیرا این کار بسیار مشکل
است، ولی امیدوارم که حاکم و سلطان همه ملتهای مسلمان, تنها قرآن باشد و عامل وحدت
و یگانگی آنها دین آنها. با این وحدت هر پادشاهی می تواند در کشورش برای حفظ حقوق
دیگر کشورهای اسلامی کوشش کند، زیرا حیات او به حیات آن دیگری و بقایش به بقای ملت
دیگر مسلمان بسته است.[۲۳]

این راهکار به نظر سید دست یافتنی و امکان پذیر بود. وی در مقاله «اتحاد ایران و
افغان» وضعیت امارتهای آلمان را مثال می زند که پس از تفرقه و تشتت، متحد شدند و
از آن وضعیت نابهنجار نجات یافتند؛ لذا دولتهای مسلمان نیز می توانند به اتحاد و
همبستگی نائل شوند و نابسامانیهای ممالکشان را بهبود بخشند.[۲۴]

وحدت بر محور قرآن جز مبنا و محور اتحاد اسلامی است، اما از این لحاظ که پیشنهاد
این عامل به عنوان محور و مبنای وحدت، در واقع ارائه یک راهکار برای تحقق اتحاد و
انسجام اسلامی است، می توان این عامل را در مجموعه راهکارها گنجاند.

۴. بازگشت به اسلام راستین

به نظر سید، آنچه عیب است از مسلمانی ماست نه از اسلام. علل اساسی تفرقه مسلمانان و
انحطاط آنان، دوری از اسلام راستین و قرآن کریم است. وی بر این باور بود که
مسلمانان سده های نخستین، به سبب اعتقاد و عمل به اسلام اصیل، که احکام آن دقیق و
اصول آن نیرومند و قواعد آن محکم و دستورهایش همه رموز زندگی فردی و اجتماعی را
شامل بود، با هم وحدت داشتند و کشورهای اسلامی در راه نیرومندی و عظمت گام بر
می داشتند. فاصله از اسلام و تعالیم حیاتبخش آن، باعث تفرقه آنان شد. از این روی،
اگر مسلمانان خواهان مجد و عظمت گذشته اند، باید به اسلام راستین بازگردند و قرآن
را کتاب زندگی بدانند، نه کتاب مقدس و قابل احترام و بی ارتباط با زندگی.[۲۵]

اگر ارتباط و پیوند مسلمانان و کشورهای اسلامی قطع شده و در نتیجه از همکاری و
تعاون یکدیگر در مصائب و مشکلات بی بهره مانده اند، به سبب دوری آنان از اسلام است.
بالاتر، اگر مسلمانان در یک کشور، بلکه یک شهر، با هم رابطه نزدیکی ندارند، به سبب
فاصله از اسلام است.[۲۶]

۵. همبستگی و ارتباط عالمان دینی و متفکران اسلامی

به نظر سید، یکی از راهکارهای مهم و تأثیرگذار وحدت، ارتباط و همبستگی عالمان دینی
و متفکران اسلامی است. سید موفقیت طرح اتحاد جهان اسلام را در لحظه ای عملی و
دست یافتنی می دید که عالمان مذاهب اسلامی، به تفاهم برسند و به احساس مشترکی دست
یابند.[۲۷] سید در این زمینه طرحهایی ارائه نمود که عبارت اند از:

۱ـ۵. سازمان دهی درجات علمی و وظایف عالمان

سیدجمال الدین، تشکل سازی، سازماندهی و تعیین مسئولیت عالمان دینی و درجات علمی
آنان را در ایجاد ارتباط و اتحاد میان مسلمانان مفید و لازم می شمرد: «ایجاد
استحکام و ارتباط میان مسلمانان، مستلزم این است که درجات علمی علمای اسلام و وظایف
هر کدام از آنها معیّن شود تا همواره آماده انجام وظیفه باشند.»[۲۸]

با توجه به نیازهای امروزی و تعیین سطوح و درجات علمی و نیز اظهار نظرهای
غیرمسئولانه برخی از عالم نماها و ایجاد تفرقه و اختلاف از ناحیه آنان، به نظر
می رسد این طرح یکی از راهکارهای اساسی و راهبردی باشد. تعیین مدارج علمی و وظایف
علما دست کم دو امتیاز دارد: اولاً، با تعیین سطوح و درجات علمی، هم روحانی و هم
عامی می داند به چه کسی مراجعه شود و چه فردی پاسخگوی کدام مسائل و چه نوع اموری
است؛ ثانیاً، هر عالم نمایی نمی تواند فتوا صادر کند و با شایعات و ترهات ذهنی و به
ظاهر دینی، به تفرقه و اختلاف دامن بزند.

۲ـ۵. ایجاد مرکزیت دینی و گفتمانی

به نظر سید، علما باید برای ایجاد یک مرکزیت دینی تلاش کنند تا در این مرکز تبادل
نظر و گفت وگوی عالمان دینی انجام شود، تا به وحدت نظر برسند. سید از رؤسا و
زمامداران کشورهای اسلامی و طرفداران حق می خواهد که به عنوان وظیفه و تکلیف، از
این تجمع حمایت کنند و آن مرکز نیز از کار ها و اقداماتی که به جمع آنان وحدت و
یگانگی می بخشد غفلت نکند.[۲۹] مبلغان و سخنوران نیز به جای اینکه به نقاط دور دست
بروند، با کسانی که نزدیک تر هستند ملاقات و مذاکره کنند.[۳۰]

به نظر ایشان، اول باید یک مرکزیت ایجاد شود، ارتباط و همگرایی بین دانشمندان حاصل
گردد و بعد از اینکه هسته اولیه شکل گرفت و بنیانهای وحدت ثبات یافت، می توان آن
را گسترش داد. به نظر وی، حوزه های علمیه و مساجد بهترین مراکز برای ایجاد تفاهم و
گفت وگوهای علمی و دینی اند. ایشان درباره بایستگی نقش این مراکز به عنوان حلقه های
پیوند دهنده اجتماعات مردم می گوید:

هر کدام از اینها مکانی برای ظهور روح زندگی واحد در میان جامعه مسلمانان باشد و هر
کدام از این محلها، مانند حلقه زنجیری باشد که هر گاه یکی از آن حلقه ها تکان
بخورد، حلقه های اطراف آن هم به صدا در آیند.[۳۱]

۶. ایجاد تشکیلات

کارهای مهم اجتماعی بدون برنامه ریزی، سیاستگذاری کلان و تشکیلات به سامان نمی رسد.
سید این نکته را به خوبی دریافته بود، لذا برای پیشبرد اهداف خود اقدام به تشکیل
«جمعیت سرّی عروه» می نماید. مجله رسمی و علنی عروه الوثقی در واقع ارگان نشریاتی
این جمعیت سرّی بود. در باره این جمعیت و سرّی بودن آن، احمد امین می نویسد: «و
کان وراء هذه المجله جمعیه سریه منبثه فی جمیع الاقطار الاسلامیه، اختیر اعضاؤ ها
من بین المسلمین المثقفین المتحمسین لدینهم، و وضع لها یمینٌ یقسمها من یدخل فیها و
یتعهد.»۲۰

این جمعیت ابتدا در دوران اقامت چهار ساله سید در هندوستان (حیدرآباد و کلکته)
ایجاد گردید و به تدریج و با همت و پشتکاری وی، شعبه هایی از آن در دیگر کشورها، از
جمله مصر تونس و دیگر نقاط شمال آفریقا و فرانسه نیز دایر شد.[۳۲] درباره نحوه
تأسیس، فعالیتهای سرّی و شعب مختلف این جمعیت، در نامه ای که شیخ محمد عبده از تونس
به پاریس می فرستد، می خوانیم:

با آنکه هفده روز است در تونس هستم نامه شما به تأخیر افتاده است. من در اینجا به
علما و امرای تونس بر خوردم و آنها را شناختم و شما را به ایشان شناساندم و گفتم:
عروه نام جریده ای نیست، بلکه نام جمعیتی است که سید، در حیدر آباد هند تاسیس کرده
و شعبی در دیگر ممالک دارد؛ اما هیچ شعبه، شعبه دیگر را نمی شناسد و فقط رئیس از
آنها آگاه است اینکه ما می خواهیم یک شعبه در اینجا تأسیس کنیم، پذیرفتند. من
امروز کوشش می کنم که این جمعیت را تشکیل دهم، بیشتر اعضا از دانشمندان اند. یکی
از آنها شیخ ورستانی است و یکی شیخ ابوحاجب. من به زودی نام هم قسم آنان را به شما
اطلاع می دهم. دوست دارم که کسی از نام آنها مطلع نشود. به آنها گفتم که کسی بر
نام ایشان جز شما و من و خدا مطلع نخواهد شد.[۳۳]

روشن است که این جمعیت، تشکیلاتی سرّی بود و در سراسر کشورهای اسلامی شعبی دایر
نموده بود. فعالیتها نیز به نحوی انجام می گرفتند که شعبه ای از شعبه دیگر اطلاع
نداشت. اعضای این جمعیت غالباً از میان افراد تحصیل کرده مسلمان، دردمند و به شدت
علاقه مند به مکتب اسلام انتخاب شده بودند. برای عضویت در این جمعیت، قسم
(سوگند) نامه ای تنظیم شده بود و هر کس در این جمعیت وارد می شد، چنین سوگند یاد
می نمود:

تعهد می کنم در حد توان، در راه زنده ساختن اخوت اسلامی تلاش کنم و آن را همانند
وظیفه پدر و فرزند، نسبت به یکدیگر، انجام دهم. و هیچ وظیفه ای را بر وظیفه دینی
ترجیح ندهم و هیچ اقدامی را که ضرر دین در آن فرض شود، بر عهده نگیرم و از هر وسیله
درستی که برای تقویت اسلام مفید باشد استفاده کنم و تا حد امکان، اطلاعات خود را
نسبت به کشورهای اسلامی گسترش دهم.[۳۴]

هزینه های مجله عروه الوثقی نیز از طریق شعبه های همین جمعیت در سراسر ممالک اسلامی
تأمین می گردید، چون هر یک از اعضا پس از پایان جلسه مبلغی که در وُسع او بود، در
صندوق کوچکی که منفذی داشت، می ریخت. میزان این کمکها نیز سرّی بود و هیچ کس
نمی فهمید دیگری چه مبلغی تقدیم کرده است.[۳۵]

سرّی بودن این تشکیلات با توجه به جو اختناق آن روز شاید عامل بقا و استمرار آن
محسوب می شد، ولی می توانست عامل اصلی عدم موفقیت آن نیز به شمار رود، به خصوص
اینکه هیچ یک از اعضا از اعضای دیگر اطلاع نداشتند و تنها رئیس عامل ارتباطی محسوب
می شد. در چنین تشکیلاتی اگر رئیس بی انگیزه شود و یا حادثه ای برای او اتفاق
بیفتد، کل تشکیلات از هم پاشیده می شود، زیرا دیگر هیچ راه ارتباطی در بین اعضا
وجود ندارد.

این راهکار (ایجاد تشکیلات) بعداً نیز در بین مسلمانان ادامه یافت. تأسیس
«دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه» توسط علامه محمد تقی قمی در مصر، شاید یکی از
طرحهایی باشد که با الگوگیری از تشکیلات سیدجمال الدین پایه گذاری شده و بسیاری از
نقاط قوّت آن ـ مانند گستردگی در کلیه جوامع اسلامی، استفاده از نیروی خلاق،
تحصیل کرده و فرهنگیان اسلامی و…ـ را دارد، ولی در عین حال نقاط ضعف آن ـ مثل
سرّی بودن و اتکا به یک فردـ را ندارد.

۷. ایجاد کنگره و مؤتمر اسلامی

یکی دیگر از راهکارهای سید در جهت اتحاد اسلامی، ایجاد کنگره و مؤتمر اسلامی بود.
هدف وی از تلاش در جهت ایجاد مؤتمر اسلامی این بود که با گردآوری عالمان مذاهب و
نمایندگان کشورهای اسلامی در آن مجمع بزرگ، آنان به تبادل نظر و همفکری بپردازند و
با اعلام نتایج آن به مردم، بتوانند مشکلات مسلمانان را حل کنند، نیروهای از دست
رفته دین را دوباره تقویت نمایند، اسلام را از تهاجم و کینه جویی دشمنان سرسخت و
لجوج حفظ کنند، از بدعتهای بدعتگذاران جلو گیری نمایید و همچنین برای سیر علوم
اسلام، بیداری مسلمانان، ترویج و گسترش اسلام و پاسداری از آن برنامه ریزی
کنند.[۳۶]

مرکز کنگره مکه انتخاب گردید. سید درباره علت انتخاب مکه برای برگزاری آن می گوید:

انتخاب مکه بدین خاطر است که مرکز پیدایش دین اسلام و مرکز تجلی حق و یقین و بهترین
مکان مقدس برای تجمع مسلمانان است. مهم تر از همه اینکه خانه خدا، کعبه نیز در مکه
است و همه ساله مسلمانان در مراسم حج از شرق و غرب در آنجا حضور می یابند.[۳۷]

سید بر این باور بود که مسلمانان همه ساله با شرکت گسترده در مراسم حج و حضور در
این گردهمایی با شکوه و تبادل نظر و توافق، می توانند اهداف پیش گفته را تحقق
بخشند. سپس کواکبی طرح مؤتمر اسلامی را از سید گرفت، چنان که یکی از نویسندگان
لبنانی در این باره می نویسد: «واما الکواکبی… قد اخذ فکره الافغانی فی عقد
الموتمر الاسلامی.»[۳۸]

۸. شناسایی عوامل تفرقه و طرد و نفی آنان

همان طور که عوامل تفرقه می تواند درونی باشد، قطعاً می تواند بیرونی نیز باشد.
به تجربه ثابت شده است که عوامل بیرونی و نفوذی بیشتر از عوامل درونی در بین
مسلمانان به تفرقه و اختلاف دامن زده اند. بنابراین، مهم ترین راهکار ایجاد وحدت،
شناسایی عوامل تفرقه و به ویژه عوامل بیرونی و خارجی است.

از نظر سید رژیمهای استبدادی و دست نشانده، متحجران و ظاهرگرایان، غربزدگان و
عالمان درباری، تعصبهای نابجا، رذائل اخلاقی و فاصله از اسلام اصیل، از عوامل تفرقه
مسلمانان به حساب می آیند که شناسایی و طرد و نفی آنها، موجب اتحاد و همبستگی
اسلامی را فراهم می سازد. مثلاً سید نتیجه تعصبات فرقه ای را چنین شرح می دهد:

در پی آن، جامعه مستحکم اسلام تجزیه گشت و به افراد تقسیم شد. هر کدام از آنها
دارای فرقه ای شدند و هر فرقه به دنبال خواسته ها و تمایلات خود رفت. عده ای به سوی
ملک و حکومت، عده ای به جانب مذهب. به تدریج آثار آن عقاید و ایمانی که مسلمانان
اولیه را به سوی وحدت و یگانگی دعوت می کرد و مردم را برای استحکام وحدت جامعه
اسلامی بر می انگیخت، از روان مسلمانان زایل گشت و آنچه از ایمان و عقاید مذهبی در
ذهن آنان باقی ماند، تبدیل به یک سلسله صورتهای ذهنی شد که فقط در گنجینه خیال آنان
حفظ می شد و حافظه آنها هنگام نشان دادن معلومات نفسانی خویش، به آن صورتها هم
توجه می کرد.[۳۹]

۹. طرح ائتلاف و تقریب دولتهای مسلمان

یکی از راهکارهای اساسی و جدی سید در جهت همبستگی اسلامی که خود عملاً تلاش بسیاری
برای تحقق آن به خرج داد، طرح ائتلاف و تقریب دولتهای مسلمان بود. سید می کوشید
دول اسلامی را متحد و همگام سازد. او تمام عمرش را در این زمینه وقف کرده بود:
مقاله می نوشت، سخنرانی می کرد، دیگران را به نوشتن مقالات و سخنرانی وا
می داشت، با افراد مؤثر و صاحب نفوذ همچون علما و سران کشورهای اسلامی گفت وگو
می کرد، همه را هشدار می داد و آنان را برای اتحاد دول اسلامی آماده می ساخت. در
این زمینه به اتحاد دو دولت ایران و افغانستان بسیار دل بسته بود و همواره برای
ائتلاف و همبستگی این دو کشور می کوشید.[۴۰]

طرح کلی تر سیدجمال الدین، برنامه اتحاد و ائتلاف هندوستان، بلوچستان، افغانستان،
ترکمنستان، بخارا و… تحت لوای اسلام و خلافت عثمانی بود که در سال ۱۳۰۲ش/۱۸۸۵م طی
نامه مفصّلی پیشنهاد و به دربار خلافت عثمانی فرستاده شد و خود عهده دار انجام این
طرح گردید.[۴۱]

البته سلطان عبدالحمید، خلیفه عثمانی، ابتدا از این طرح حمایت کرد و سید را به
دربار فرا خواند و سید نیز به استانبول شتافت و به عملیاتی سازی طرح کلان خود
پرداخت و با استفاده از موقعیت به دست آمده، نامه هایی به زبانهای گوناگون، از سوی
سلطان و با مهر و امضای وی، برای امرا و حاکمان کشورهای اسلامی فرستاد.[۴۲] روابط
گرم سلطان و سید طولی نکشید و توطئه در باریان و دسیسه های انگلیسی شروع شد.
بالاخره توطئه ها و دسیسه ها کار را به جایی رساند که خلیفه عثمانی به سید مظنون
شد و اعمال و رفتار سید را به شدت تحت کنترل قرار داد.[۴۳]

حتی اگر بگوییم که سید در اجرای تمام طرحهایش به موفقیت کامل دست نیافت و همه
راهکارهای وی عملی نگردید، ولی می توان گفت حرکت سید و راهکارها و گامهای بسیار
مؤثر وی سه نتیجه روشن و قابل توجه را برای جامعه اسلامی به ارمغان آورد:

۱. باعث تقویت روح اتحاد و اخوت مسلمانان جهان اسلام گردید؛

۲. موجب رشد و شکوفایی حرکتها و جنبشهای طرفدار اتحاد اسلامی شد؛

۳. و از همه مهم تر پیروانی برجسته ای پیدا کرد؛ کسانی چون کواکبی، رؤسای الازهر،
شیخ عبدالقادر مغربی، امیر شکیب ارسلان، شیخ حسین جسر، مولانا ابوالکلام آزاد،
اقبال لاهوری و بسیاری از علمای بزرگ شیعه در عراق و ایران که هر یک طلایه دار
اتحاد اسلامی شدند و راه و آرمان سید را پس از وی دنبال کردند.[۴۴]

راهکارهای وحدت از دیدگاه امام خمینی(ره)

یکی از تأثیرگذارترین رهبران وحدت طلب و پیشوایان اصلاح گرای معاصر، امام خمینی(ره)
رهبر کبیر انقلاب اسلامی است. او نیز همچون سیدجمال الدین بنیانگذار حرکت اصلاحی و
وحدت طلبی، از برجسته ترین منادیان همبستگی و انسجام اسلامی به شمار می رود.
اندیشه های این مرد بزرگ الهی در مرحله نظر باقی نمانده، بلکه غالباً جامه عمل
پوشیده است. در زمینه وحدت نیز راهکارهای اساسی و کاربردی برای تحقق این هدف بزرگ
ارائه نموده است که در ذیل به مهم ترین آنها اشاره می گردد.

۱. رهبری واحد

برای وحدت یک جامعه، رهبری واحد و اطاعت و پیروی از او، سخن نخست است. یعنی قبل از
هر راهکار دیگر و انجام فعالیت در مسیر همبستگی، شناسایی یک رهبر واحد، گرد آمدن در
کنار او و حرف شنوی از اوامر و دستورهای وی، از اهم راهکارهای وحدت به شمار
می رود. این مسئله در دین امری پذیرفته شده و حتی مورد تأکید است. رسول خدا(ص)
می فرمایند:

إسمعوا و أطیعوا لمن ولاه الله الأمر، فإنه نظام الإسلام.[۴۵]

از حاکمان الهی اطاعت کنید و گوش به فرمان باشید، زیرا اطاعت از رهبری مایه «وحدت
امت اسلام» است.

امام(ره) خود یک رهبر استثنایی و کاریزماتیک در این زمینه بود که محور وحدت و همبستگی
جامعه اسلامی ایران گردید و انقلاب شکوهمندش را به ثمر نشاند. نقش رهبری واحد در
اینجا جای هیچ حرف و حدیثی را باقی نمی گذارد. چنان که مقام معظم رهبری می فرماید:
«این انقلاب در دنیا بدون نام امام خمینی(ره) شناخته شده نیست.»

حضرت امام(ره) خود در زمینه رهبری واحد نیز بسیار مصر بود. ایشان تلاش بسیار زیادی در
جهت انتقال مرحوم آیت الله بروجردی(ره) به قم و مرجعیت ایشان انجام دادند و نقش ایشان
در جهت ایجاد رهبریت واحد در حوزه قم پس از رحلت مرحوم آیت الله حائری(ره) مورد اعتراف
همه کسانی که در آن عصر در حوزه قم می زیسته اند، بوده است.[۴۶]

همچنین امام در نجف اشرف کوشش بلیغی در جهت حفظ شأن و مرتبه حضرت آیت الله حکیم
انجام می دهند و از هرگونه عملی که کوچک ترین اثری در جهت تضعیف ریاست عامه ایشان
داشته باشد خودداری می کنند. مثلاً وقتی برای اولین بار کتاب تحریر الوسیله ایشان،
در نجف به چاپ می رسد، امام متوجه می شوند بر روی جلد این کتاب عبارت «زعیم الحوزات
العلمیه» نقش بسته است. لذا بلافاصله دستور می دهند این ع