پاورپوینت کامل ابوالولید ازرقی و کتاب او؛ «اخبار مکه» ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint

توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل ابوالولید ازرقی و کتاب او؛ «اخبار مکه» ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل ابوالولید ازرقی و کتاب او؛ «اخبار مکه» ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل ابوالولید ازرقی و کتاب او؛ «اخبار مکه» ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint :

۱

مکّه شهر کهن و ارجمندی است که توجّه ملّتها، قومها و نسلها
بدان، پیشینه ای بس کهن دارد.

در تاریخ اسلام و دوره تدوین آثار تاریخی و
جغرافیایی، این دیار مقدس بیشتر و پیشتر از هرجایی مورد توجه بوده است.

پیشتر
درباره پیشینه نگارشهای مرتبط با مکه سخن گفته ایم،»پ در ضمن آن مقاله، وعده داد
مؤلف آن: محمد بن عبداللَّه بن احمد بن محمد بن ولید بن عقبه غسّانی مشهور به
«ابوالولید ازرقی مکی» از محدثان و مورّخان اسلامی است که متأسفانه از سالزاد دقیق
وی اطلا سالمرگ وی نیز روشن نیست.

حاج خلیفه در ضمن یادکرد کتاب وی، نوشته است:
«الإمام ابوالولید محمد بن عبدالکریم الأزرقی، المتوفی سن خیرالدین زرکلی، در صالح
ملحس محقق کتاب بر پیشانی آن عنوان «اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار» را نهاده
است.

نامی که در «الفهرست» آمده، سازگارترین این نامها با محتوای کتاب است و روشن
نیست محقق فقید کتاب، چرا از آن روی برتافته است.

اهمیت کتاب اثر ارجمند ازرقی
هماره مورد توجه عالمان و محدثان و مورّخان بوده است.

بسیاری از پژوهشیان از آن
بهره برده و در سامان بخشیدن به پژوهشها بدان استناد کرده اند.

عبدالکریم ابن محمد
سمعانی، مورخ و شرح حال نگار پر اطلاع، که کتاب ازرقی را در محضر برخی از محدثان به
درس خوانده است در باره آن می گوید: محمد بن عبداللَّه ازرقی نواده أحمد بن محمد
ازرقی صاحب کتاب «أخبار مکه» آن را در نهایت زیبایی و استواری نگاشته است.

محقق
کتاب می گوید: کتاب ازرقی را بدقّت بررسی کردم و بحثهای آن را به ژرفی نگریستم، آن
را کتابی یافتم مهم با موادّ سرشار، با این که از بحثهای اجتماعی و سیاسی تهی است
امّا پرفایده است و سودمند.

داوری محققِ کتاب، در پرماده و سودمند بودن کتاب،
کاملاً استوار است.

امّا تهی بودن از مسائل اجتماعی آن را، نمی توان پذیرفت.

در
نگاهی گذرا که به فصول کتاب خواهیم داشت، می توان دریافت که این کتاب موادّ قابل
توجهی در شناخت چگونگی اجتماع آن روز مکه، باورها و منشها و زندگانی آنها در خود
جای داده است.

به هر حال کتاب ازرقی بلحاظ این که کهنترین اثر موجود در تاریخ مکه
است و گزارشها و نقلهایش یکسر مستند است و در لابلای صفحاتش ستون و نصوص را، که
برخی را بدینصورت در دیگر جایها نتوان یافت جای داده است، از اهمیت فراوان و جایگاه
بلندی برخوردار است؛ وبی گمان پژوهشیان در تاریخ مکه و تاریخ اسلام و چگونگی های آن
روزگار، از نگریستن بدان بی نیاز نیستند.

نگاهی گذرا به ابواب و فصول کتاب ازرقی
در تدوین کتاب، شیوه استوار، سلیس و سهل الوصولی بکار گرفته است.

گزارشهای کتاب را
به ابواب و مباحثی تقسیم کرده و نقل گزارشها را با یادکرد سلسله اسناد آراسته است.

گزارشهای کتاب، از چگونگی پدید آمدن کعبه آغاز می شود و در ضمن نقلها، به چرایی
نام گذاری مکه به «ام القری» اشاره می شود؛ آنگاه روایتی است مفصل به نقل از امام
چهارم – ع – که در ضمن آن به «بیت المعمور» نیز اشاره شده است (صص ۳۳ – ۳۲) در فصل
بعدی چگونگی زیارت ملائکه است بیت اللَّه الحرام را، و آنگاه هبوط آدم – ع – به
زمین و ساختن کعبه و چگونگی آن گزارش شده است.

این گزارشها غالباً از وهب بن منبّه
و کعب الأحبار است.

تعبیر به «قرأتهُ فی کتاب من الکتب الأول» از وهب و گاه کعب و
«وجدت فی التوراه…» در این نقلها تأمل برانگیز است.

و نیز مراجعه عمر بن خطاب به
کعب و درخواست توضیح درباره کعبه و حرم و مسائل مرتبط به آن (ج ۱، ص ۴۰).

وهب بن
منبه و کعب الأحبار از عالمان آشنا به آثار یهودی – اسرائیلی هستند که در گسترش
اسرائیلیات و افکار یهودی در آثار و منابع اسلامی نقش شگرفی دارند.

اینگونه آثار که
در بنان و بیان عالمان به «اسرائیلیات» یاد می شود؛ در دیگرسانی تفکر مسلمانان نقش
مهمّی داشته است که باید در جای مناسب خود بدقّت بحث و ارزیابی شود.

چگونگی طواف
حضرت آدم – ع – و دعای وی و خواستهایش از خداوند متعال، و بر این پایه بنیان گذاری
سنت طواف، فضیلت کعبه، چگونگی بیت المعمور و برابری آن با کعبه، که وهب بن منبّه
می گوید گزارش آن را در تورات یافتم؛ و آنگاه گزارشهایی از جایگاه اصلی بیت
المعمور…

در ذیل عناوینی در صفحات بعدی آمده است (صص ۵۰ – ۴۰).

گزارشهای مربوط به
بیت المعمور و چگونگی آن، تهافتها و اختلافها در چگونگی آن نیز در این مجموعه شایان
دقّت است.

بنیادگذاری و یا تعمیر «کعبه» به همت ابراهیم – ع – و هجرت وی به این
سرزمین و نهادن اسماعیل و هاجر در آن دیار، مسأله صفا و مروه و…

در فصلی دیگر به
تفصیل گزارش شده است (صص ۶۶ – ۵۳).

ابراهیم، این فریادگر توحید و نخستین معلم
حج گزاری، چگونه حج می گزارده است، حج را چه سان اعلام کرد، پیامبران پس از وی
چگونه طواف می کردند و سعی صفا و مروه چگونه بوده است، نماز در پشت مقام و…

اینهمه، موضوع گزارشهای بعدی است (صص ۷۴ – ۶۶).

آنگاه از جایگاه بلند کعبه در ضمن
تفسیر آیه «اِنَّ اَوَّلَ بیتٍ وُضِعَ للنَّاس…» سخن رفته است و شأن نزول آیه
گزارش شده است.

سپس چگونگی شکل گیری آن دیار، شرافت سرزمین حرم و مردمان آن، چگونگی
ولایت بر آن دیار و مکه و کعبه در گزارشی مفصل آمده و چگونگی ازدواج اسماعیل یا
عشیره ای از عربهای آن روزگار، و ولایت فرزندان وی بر این سرزمین، چرایی نامگذاری
بیت به «عتیق» و مکه به «بکّه» یاد شده است (صص ۸۰ – ۷۴).

ولایت بر کعبه و مکه را
«ج حاکمیت آنها به تفصیل گزارش شده است (صص ۱۰۳ – ۹۰).

پس از این گزارشها چگونگی
رشد و زندگانی قصیّ بن کلاب، و دستیابیش به سرپرستی اداره بیت اللَّه الحرام و
مسائل مربوط به آن گزارش شده است (صص ۱۱۶ – ۱۰۳).

پس از آن چگونگی پراکندگی فرزندان
اسماعیل، بوجود آمدن رگه های انحراف عقیدتی، و فراهم شدن اوّلین نشانه های بت پرستی
آمده است.

بخشهای یاد شده، بلحاظ تاریخی و اجتماعی قابل توجه است.

در لابلای این
گزارش نکات ارجمندی از باورها، منشها و بینشهای اجتماعی و اعتقادی مردم گزارش شده
است که خواندنی و سودمند است.

چگونگی دیگرسانی بنیادهای اعتقادی، آغاز بت پرستی و
گرایش به بت تراشی در سرزمین مکّه پس از گزارشهای یاد شده آغاز می شود، در این فصل
از اوّلین کسی که آهنگ بت پرستی را درانداخت نیز سخن رفته است، و از پیامبر – ص –
نقل شده است که: اوّلین کسی که پیرامون کعبه بت برافراشت و آیین حنیف (آیین
ابراهیم) را دیگرگون کرد، عمرو بن لحی بود (ج ۱، ص ۱۱۷).

آنگاه از اوّلین کسی که بت
را در درون کعبه نهاد سخن رفته و چگونگی دو بت نهاده شده بر صفا مروه و تبدیل شدن
حرمت گذاری به آن دو به سنت ناپسند و شیوه ای زشت در آیین حج آمده و در پی آن به
تفصیل از کیفیت شکسته شدن بتها در جریان فتح مکه و مطالب مربوط به آن گزارش شده است
(صص ۱۲۵ – ۱۱۶).

جایگاه کعبه در اندیشه مردم، حرمت نهادن برآن، بتهای گونه گون در
آن دیار، قبیله ها و تیره های مختلف و بتهایی که آنها را تقدیس می کردند، برخی از
آیینها و بزرگداشتها در پیشگاه بتان، باورها و اندیشه ها درباره کعبه، بتها و…

در
این بخش گزارش شده است.

برخی از گزارشها ازبعضی باورهای آنها و روشها و منشهایشان
گو این که اندکی رنگ افسانه دارد ولی بر رویهم نشانگر وجهی از وجوه فرهنگی آن
روزگاران تواند بود.

بر این نکات بیفزاییم که بعضی از این آگاهیهای عرضه شده در
«اخبار مکه» منحصر بفرد است و بسیار مهم.

پس از آنچه یاد شد، از دو حادثه مهم
تاریخی که به آهنگ انهدام کعبه و تلاش برای تباه ساختن این خانه دیرپای شکل گرفته
بود، سخن رفته است و از انگیزه بوجود آورندگان این جریانه.

گزارش این دو جریان که
در تاریخ به «تبع» و «فیل» مشهور است دقیق است و سودمند و بگونه ای نشانگر مرتبت
عظیم کعبه در دوران قبل از اسلام و انعکاس اهمیت آن در میان عرب و ملتها و قومها
(صص ۱۵۴ – ۱۳۲) ازرقی انعکاس ماجرای اصحاب فیل را در ادب عربی نیز نشان داده است و
برخی از اشعاری را که شاعران آن روزگار درباره این حادثه سروده اند آورده است.

فصل
بعدی گزارش درازدامن، خواندنی و سودمند چگونگی فراز آوردن دیوارهای کعبه و ساختن
دوباره آن و نصب «حجر الأسود» است.

این گزارشها که به طرق مختلف نقل شده، سرشار است
از مسائل اجتماعی و اعتقادی و غورهای باورها و اندیشه های جاهلیان درباره کعبه،
مکه، حرم و…

چگونگی تصویرها و نقشهای دیوارهای کعبه نیز بدقت گزارش شده است و
بدین مناسبت به تفصیل از ورود پیروزمندانه رسول اللَّه – ص – به مکه و زدودن آثار
شرک از خانه توحید و نقش والای علی – ع – در شکستن بتها و قرائت پیام الهی به
مردمان سخن رفته است.طچ (صص ۱۷۹ – ۱۵۷) در ادامه همین فصل از طوا مردم دوره جاهلی
در حج و غیر آن دارای سنتها و شیوه های اجتماعی و رفتاری بودند و گاه در انجام آن
بس سختکوش و انعطاف ناپذیر.

ازرقی در این بخش از برخی از سنتهای رایج در آن دوران
در مناسک حج سخن گفته و در ضمن گزارشهای مفصل و گویایی جریان فکری – فرهنگی «حُمس»
و «حلّه» و چگونگی حج گزاری آنها نموده است.

چگونگی ط کیفیّت اسکان آنها و دیگر
مسائل مرتبط با حج گزاری را ازرقی به تفصیل گزارش کرده است(صص ۲۰۰ – ۱۹۴).

ازرقی در
گزارشهای تاریخی، گاه سیر تاریخی جریانها را لحاظ نمی کند و به مناسبتهایی وقایع
تاریخ را گزارش می کند.

در این بخش به تفصیل جریان آتش افتادن به کعبه و سنگباران
کردن آن بروزگار یزید را به فرماندهی حصین بن نمیر گزارش کرده و چگونگی تخریب و
بازسازی آن را در دوران حاکمیت ابن زبیر و دیگرسانی های روا شده در ساختار کعبه را
نقل کرده است.

موضع گیریهای گونه گون در این حادثه خواندنی است.

کسانی این جریان را
از حوزه قدرت انسان بیرون می دانستند و دست جبر را در آن کارساز.

ازرقی می گوید:
اوّلین بار که از جبر سخن رفت در این حادثه بود (ص ۱۹۷).

از محمد بن کعب قرظی نیز
در این موضوع گزارشهایی آمده است، آغاز یکی از این گزارشها تأمل برانگیز است.

او
می گوید: سلیمان بن عبدالملک بروزگار خلافت، مشغول طواف بود ومن برکناراو
بودم..(ص ۲۲۰) محمد بن کعب قرظی از مفسّران دوره و آنچه نقل کردیم یکی از نمونه ها
و نشانه های آن است.

پس از آنچه آمد، از اشیاء گرانبهای آویخته شده بر کعبه سخن
رفته است و از برخی اشیاء کهن بر جای مانده از روزگاران پیشین.

ازرقی این گزارشها
را پی می گیرد و از آنچه در دوره اسلامی نیز در کعبه نهاده شده است، سخن به میان
می آورد و حج گزاری هارون و فرزندانش را گزارش می کند.

متن عهدنامه محمد امین و
عبداللّه مأمون را می آورد که بلحاظ تاریخی شایان توجه است، سپس ازرقی بر سر سخن
برمی گردد و از چاهی می گوید که در دوره جاهلی در درون کعبه کنده شده بوده است و
هدایا را در درون آن می افکندند.

(صص ۲۵۳-۲۲۳) پوشش کعبه: در این فصل ازرقی
گزارشهای فراوان و متفاوتی می آورد.

از اوّلین کسی که کعبه را پوشاند گزارش می دهد
(ص ۲۴۹) و چگونگی پوشش آن را می نمایاند و نیز چگونگی عطرآمیزی کعبه ر.

این که پس
از پوشش کعبه، سالهای واپسین پوشش را برمی گرفتند یا پوششهای بعد را بر روی آنها
می هشتند، اولین کسی که پوششهای انباشته بر هم را برچید و…

گزارشهایی است که در
این فصل آمده است.

گزارشهای ازرقی از پوشش و پوششهای کعبه مضطرب است.

محقق کتاب در
پانوشت، اقوال مختلف را آورده و آنگاه گزارش فاکهی را نیز افزوده است و آنگاه به
جمع روایات پرداخته و بالاخره نتیجه گرفته است که معاویه از اینگونه کسان نیست، و
آنگاه ضمن گزارشی مفصل، سیر جریان پوشش را تابدین روزگار آورده است.(صص ۲۸۶-۲۵۲).

در آغاز این فصل ازرقی گزارشهایی را می آورد که در ضمن آنها آمده است روز عاشورا
روزی است که بر کعبه پوشش افکندند و…

پژوهشگران در ساختگی بودن اینگونه نقلها، که
مزدوران معاویه برای تقدس بخشیدن بروز عاشورا و در نتیجه نیکو جلوه دادن
درنده خوییهای آنان ساختند و پرداختند و پراکندند، تردید ندارند.

واژه شناسان
گفته اند، عاشورا برای روز دهم محرم الحرام پس از شهادت ابا عبدالله الحسین – ع –
معروف شد، این واژه، واژه اسلامی است و در دوره جاهلیت بهیچ روی شناخته شده نبود.چ
خ – النهایه، ج ۳، ص ۲۴۰، الجمهره فی لغه العرب،ج ۴، ص ۲۱۲ و نیز چگونگی ورود
پیامبر به مکه، سال فتح مکه، نمازگزاردن آن بزرگوار در کعبه، اذان بلند بلال و عکس
العمل قریشیان در برابر آن، گزارش پیامبر از گفتگوهای پنهانی آنان درباره بلال و
رسول اللّه – ص – که از یکسو نشانگر خیره سریهای مشرکان و از سوی دیگر نشانی است از
عظمت بلال و نمادی از پنهان آگاهی و معجزه رسول الله و…

در صفحات دیگر کتاب آمده
است.

پیامبر در سال فتح مکه وارد مسجد شد.

کلید دار کعبه عثمان بن طلحه را فرا
خواند، کلیدها را از وی گرفت و وارد کعبه گشت، در درون خانه نماز خواند، و آنگاه
کلیدها را به وی پس داد.

ازرقی در این بخش به تفصیل و دقّت، چگونگی ورود پیامبر،
همراهان و نمازگزاران آنها را گزارش کرده است.

در بسیاری از اخبار و نیز آثار تفسیر
چنین نموده شده است که گویا آیه: «انّ اللّه یأمرکم ان تؤدوا الأمانات الی اهلها..

پندار استوار نیست و اکنون جای گفتگوی تفصیلی آن نیست! کعبه این خانه دیرپای و دراز
آهنگ، که اکنون سده هاست بر معبر تاریخ شکوهمند ایستاده است؛ با نامهای زیبا و
هیجانباری نامبردار است، هر کدام از این نامها را زمینه و انگیزه ای است.

ازرقی در
این بخش این نامها و چگونگی نامگذاری کعبه بدانها را گزارش می کند؛ کعبه، مکّه، بیت
العتیق، القریه القدیمه و…

را جزء این نامها آورده و در ضمن آن، از نامهای مکه
نیز سخن گفته و از اوّلین کسی که در مکه اذان گفته یاد کرده است و نیز از شرافت این
خانه در دیدگاه مردمان و این که هرگز روا نمی داشتند خانه ای فرازمندتر از آن بنیان
نهاده شود.

(صص ۲۸۳-۲۷۹).

در صفحات ۲۸۶ – ۲۸۳ تفسیر آیاتی آمده است درباره کعبه و
آنگاه گزارشهایی است درباره اوّلین کسی که در خانه طواف کرد و در صفا و مروه سعی
بجا آورد و…

روشن کردن چراغ برای طائفان و راهیان کعبه و صفا و مروه نیز گزارش
شده است.

توصیف دقیق، ریزبینانه و همه سویه ازرقی از کعبه و چگونگی ساختمان آن،
مساحت مسجدالحرام تا آن روزگار، ستونها، روزنه های داخل خانه، سقف، تطوّرات
ساختمان، شاذروان، کیفیّت کف ساختمان، درب خانه و نقش ها و کتیبه های آن و نیز
چگونگی درب دیگری که بروزگاری در کعبه بوده است، آب زمزم و فضیلت آن بسیار خواندنی
و آکنده از اطلاعات تاریخی است.

(صص ۳۱۹ – ۲۸۶) حجر اسماعیل (که کعبه، مکه و حج با
خاطره جاویدان آن پیامبر بزرگ الهی عجین است) در مجموعه مسجدالحرام از جایگاه بلندی
برخوردار است، مکانت عظیم آن تا بدانجاست که جزء بیت تلقّی شده و در طواف باید داخل
مطاف قرار گیرد.

ازرقی در چگونگی حجر و اهمیت و عظمت آن گزارشهای جالبی دارد (صص
۳۲۱ – ۳۱۱) وی به مناسبت یادکرد آن مسائل و حوادث شنیدنی و ارجمندی از صدر اسلام،
قریش، عبدالمطلب، کودکی پیامبر – ص – و…آورده است.

در همین بخش، جریان نزول سوره
«تبت» و تأثیر شگرف آن در شکستن هیمنه دروغین ابولهب و همسرش را گزارش کرده؛ این
گزارش نشان می دهد که آهنگ تأثیر گذار و شکننده این سوره الهی چگونه امّ جمیل را به
دیوانگی و وحشیگری و فریادگری واداشته بود (ص ۳۱۶).

«حجر الأسود» در ساختمان کعبه
جلوه ای شگرف دارد، نصوص روایی و تاریخی در عظمت و چگونگی آن بسیار است.

ازرقی
گزارش ارکان اربعه کعبه را با گزارشهای مرتبط با حجر الأسود آغاز کرده و روایات و
گزارشهای بسیار خواندنی و دلنشین درباره آن آورده است.

از جمله به نقلهای مختلف
آورده است که روزی بهنگام طواف، عمر در مقابل حجرالأسود ایستاد و گفت: «بخدای سوگند
می دانم که تو سنگی بیش نیستی، نه بهره ای داری و نه توان ضربه زدن و اگر نبود که
دیدم پیامبر تو را می بوسید هرگز نمی بوسیدم.» علی – ع – او را مخاطب قرار داد و
گفت: او هم می تواند بهره رساند و هم ضرر، و با استناد به کتاب الهی برای وی توضیح
داد، آنگاه عمر گفت: «پناه می برم بخداوند از کسی که در میان مردمی زندگی کند که در
میان آنها ابوالحسن نباشد (ص ۳۲۴)» با گزارشهای ازرقی از ارکان اربعه، و چگونگی
آنها، و روایات وارد شده درباره «ملتزم» و حد و حدود آن، جلد اوّل کتاب بر اساس
تقسیم بندی محقق پایان می پذیرد.

پس از پایان این جلد، ملحقات دراز دامن و سودمند
محقق است که درباره آن سخن خواهیم گفت.

جلد اوّل کتاب بیشتر جنبه های تاریخی مکه را
بروزگار جاهلیت و قبل از اسلام گزارش کرده است و در جلد دوّم افزون برگزارش
جنبه های تاریخی دوره اسلام واشاره هایی به پیش از اسلام، مسائل فقهی و چگونگی
اعمال و حج گزاری نیز مورد توجه واقع شده است.

و از اهمیت و فضیلت مشاهد مشرّفه سخن
رفته است.

این بخش با مسائل مربوط به طواف آغاز می شود و در آغاز آن، این روایت
دلپذیر آمده است که پیامبر – ص – فرمود: « هر کس که بر کعبه طواف کند، خداوند –
عزّوجلّ – برای هر گامی که برمی گیرد حسنه ای می نویسد و خطایی از او محو می کند (ص
۳)» در این بخش، روایات و آثار بسیاری از پیامبر و صحابیان در عظمت و اهمیت طواف
خانه خدا گزارش شده است و در ضمن آن، فضیلت بسیار طواف کردن، آداب طواف، نگاه به
کعبه و چگونگی سخن گفتن به هنگام طواف، شعر سرودن، قرآن خواندن و…سخن رفته است.

در ادامه این بحث ازرقی گزارش چگونگی طواف یکی از جنّیان را آورده است و بدنبال آن
گزارشهایی، این گزارشها گو این که بیشتر شکل افسانه دارد ولی بروشنی نشانگر وجهی از
وجوه باورها و فرهنگ دوره جاهلی است.

فضیلت طواف در ریزش بارانخ ر هنگام طلوع و
غروب آفتاب، ماه رمضان و…نیز در – بهمن سال ۱۳۷۲ توفیق بجاآوردن عمره رفیق گشت.

در مکه کتاب ازرقی را بهمراه داشتم و برای همین مقاله می خواندم و یادداشتهایی از
آن برمی گرفتم.

به روایات فضیلت طواف در ریزش باران رسیدم آرزو کردم این توف این
بخش آمده است.

یکی از نقاط مقدس و ارجمندی که هماره مورد توجه مردمان بوده و
مسلمانان نیز در آنجا استغاثه می کنند و با خداوند راز می گویند «حطیم» است.

در این
که حطیم چه مقداری از کنار حجرالأسود و باب کعبه را می گیرد گفتگو است، گزارش ازرقی
نشانگر آن است که حطیم ما بین رکن، مقام و زمزم و حجر است.

( ج ۲، ص ۲۳) وی پس از
تحدید حدود آن، اخباری را گزارش می کند که بیانگر جایگاه بلند کعبه در استوار
نیست.آر – بنگرید به کتاب «من لا جریان چاه زمزم، فضیلت آن، گوارایی آب آن و برخی
از حوادث که بر آن رفته است و دیدگاهها و باورها درباره آن، در بخش دیگر آمده
است.(صص ۶۲ – ۴۹) گزارش تفصیلی و دقیق ازرقی از مسجدالحرام و مسائلی که با آن پیوند
دارد، از اینجا شروع می شود، در آغاز وی به تفصیل از فضیلت مسجد و اهمیت نماز در آن
سخن می گوید.

وی بطرق مختلف این روایت را می آورد که پیامبر فرموده است: «لاتشدّ
الرّحال الاّ الی ثلاثه مساجد: المسجد الحرام ومسجد النبی والمسجد الاقصی.» و بدین
سان خواسته است تا جایگاه بلند مسجد الحرام را بازگوید.

اکنون بیفزاییم که در
چگونگی این حدیث، که دستاویز ابن تیمیه و پیروانش در برخی از عقاید بی پایه آنها
شده است، سخن بسیار است.

برخی از محدثان و دانشوران عامه، بر این باورند که این
حدیث بر ساخته است.

درباره اوّلین کسی که نماز جماعت را بگونه دایره ای برگرد کعبه
معمول داشت، محلّ گورهای دختران اسماعیل و برخی از آداب حضور در مسجد الحرام؛ مانند
وضو گرفتن، خفتن و اعلان گمشده ها نیز مطالبی در این بخش آمده است.

جالب است که
ازرقی از یکی از شاهدان نقل می کند: «پیامبر را دیدم در طرف در بنی سهم نماز
می گزارد و مردم از برابر ایشان می گذشتند و میان آن حضرت و مردم فقط یک وجب فاصله
بود!(ص ۶۷)» چگونگی ساختمان مسجدالحرام، وتطوراتی که بخود دیده است، از این بخش به
بعد به تفصیل یاد شده است.

آنچه در خلافت عثمان بوجود آمده (ص ۶۸) در دوران
عبداللّه بن زبیر (صص ۷۱ – ۶۹) ولید بن عبدالملک ابو جعفر منصور دوانیقی، مهدی
عباسی و…

مساحت مسجدالحرام، شمار ستونهای آن، چگونگی طاقهای مسجد وشمار فاصله
میان آنها، ویژگیهای درهای مسجدالحرام و شمار آنها و فاصله های آنها از یکدیگر،
بلندای دیوارهای مسجد، سقف مسجد، مناره ها و کنگره ها، قندیلها و سایبانهای مؤذنان،
منبر و چگونگی آن.

چاه زمزم، و حجره آن، دگرگونیهایی که به سال دویست بیست، بروزگار
معتصم در آن پدید آمد.

جایگاه دقیق دارالندوه (مجمع و شورای عالی قریشیان) مسائل
مربوط به دارالندوه و وظایف این انجمن که بلحاظ شناخت بافت سیاسی جامعه دوران جاهلی
بسیار اهمیت دارد و مسائل بسیاری از تاریخ، جغرافیا، و شناخت باورها و اندیشه ها در
این بخش آمده که بسی مهم است و برای محققان سودمند تواند بود.

(صص ۱۱۴ – ۸۱) در
صفحات ۱۲۶ – ۱۱۴ چگونگی صفا و مروه، حدّ و حدود آن، کیفیت سعی صفا و مروه، سعی
پیامبر، سعی سوارگان، فاصله صفا تا حجرالأسود، فاصله صفا تا مروه، پله ها در صفا
ومروه و چگونگی ساخته شدن آنها، گزارش شده است.

پس از این گزارش تفصیلی حدّ و حدود
حرم است که با گفتار بلند و مهم رسول اللّه – ص – در آستانه فتح، آغاز می شود (صص
۱۲۵ -۱۲۱) و با احادیثی درباه بیت المعمور و چگونگی آن ادامه می یابد.

آنگاه تعیین
حدود حرم است و یاد کرد اوّلین کسی که علامتهای حدود حرم را فراز آورد (صص ۱۳۲ –
۱۲۶) عظمت حرم و مرتبت رفیع آن، بزرگشماری لغزش و گناهان در آن دیار، پس از این،
گزارش شده است.

این بخش بلحاظ تاریخی، اجتماعی و فرهنگی شایان توجه است.

روایات
بسیاری در این فصل درباه چگونگی داد و ستد در حرم، زشتی و ناروایی برخوردهای ناسالم
و سودجویانه در مکه و حرم، و بی توجهی به منشهای انسانی انسان در آن دیار نیز نموده
شده است.

تأکید بر «امن» بودن این دیار و آزاد بودن مردم از قیدها و حاکمیتها و
لزوم سر نهادن به احکام الهی، چگونگی مجازات مجرمان، قاتلان، سارقان و نابکاران،
اگر به حرم پناه آوردند و یا در حرم مرتکب جرم شدند، در صفحاتی دیگر آمده است.

(صص
۱۳۸ – ۱۳۱).

در صفحات ۱۵۹ – ۱۵۱ جایگاه مردم مکه در اندیشه جاهلیان و اسلام، ارج
گزاری پیامبر – ص – به مکه و سرزمین آن، سروده هایی که نشانگر مکانت رفیع مکه در
ادب عربی است، و مسائلی از این دست در ذیل عنوان «ماذکر من اهل المکّه انهم اهل
اللّه – عزّوجلّ -» آمده است.

پیامبر و یارانش که در مدینه جای گرفته بودند، یاد
مکه و دلرباییهای آن را از یاد نمی بردند، یاد مکه برای آنان یاد کوی یار و زنده
شدن خاطره های شکوهمند استقامت در راه دوست بود؛ از این روی بگونه گون شیوه، از آن
روزگاران یاد می کردند و رسیدن به آن دیار را آرزو می بردند.

این یادها و نگرشها را
نیز ازرقی گزارش کرده است که سرشار است از عاطفه و بیان راز دل و سویدای قلب! (صص
۱۵۷ – ۱۵۳) حدّ و حدود «مُحَصَّبْ (مسیلی میان مکه و منا) نشان داده شده و اقامتگاه
رسول اللّه – ص – پس از فتح مکه بروزهایی که در مکه بودند شناسانده و در گزارشهای
گونه گونی آمده است که پیامبر – ص – پس از فتح مکه چون به مکه می آمد پس از طواف
بالای مکه در حجون خیمه می زدند و اقامت می کردند.

(صص ۱۶۴ – ۱۵۹) به روزگار رسول
اللّه – ص – و سالها پس از آن، بر خانه های مکه درب نمی نهادند و آنها را
نمی فروختند و اجاره نمی دادند، اگر کسی بی نیاز از خانه اش بود آن را به نیازمندان
وامی گذارد.

این شیوه تا کی ادامه داشت؟ و در ادامه، تاریخ این روش چگونه شد، در
گزارشهای بعدی پاسخ را توان یافت.

(صص ۱۶۵ – ۱۶۲) اطراف مکه را کوههای بلندی فرا
گرفته است.

بارانهای تند در آن دیار، با وجود این کوهها، زمینه سیل های بزرگ و
حادثه آفرین است.

برخی از سیلابها در حافظه تاریخ باقی مانده و چگونگی آنها ثبت شده
است.

ازرقی ذیل عنوان «سیلهای مکه در دوره جاهلی» و «سیلهای مکه در اسلام» بسیاری
از آنچه را یاد شد گزارش کرده و نام برخی از آنها را که به نامهای ویژه ای نامبردار
شده اند، آورده و چرایی این نامها را نیز نموده است.

این گزارشها ضمن برنمایی بخشی
از چهره جغرافیای طبیعی مکه، نقش سیلها را در معیشت مردم و اوضاع اجتماعی و اقتصادی
مردمان آن روزگار نشان داده است.(صص ۱۷۷ – ۱۶۶).

آنگاه ضمن گزارشهایی از حدود «منا»
و جایگاهی که پیامبر در آن منزل می کردند، و نیز منزل اصحاب پیامبر – ص – سخن رفته
و با یادکردی از مسجد خیف و چگونگی بنیادگرفتن آن، ودیگر مساجد منا، از اوّلین کسی
که به جمرات ریگ افکند گفت