پاورپوینت کامل ابوالولید ازرقی و کتاب او; اخبار مکه ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint

توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل ابوالولید ازرقی و کتاب او; اخبار مکه ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل ابوالولید ازرقی و کتاب او; اخبار مکه ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل ابوالولید ازرقی و کتاب او; اخبار مکه ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint :

۱۷۶

مکّه شهر کهن و ارجمندی است که توجّه ملّتها، قومها و نسلها بدان، پیشینهای
بس کهن دارد. در تاریخ اسلام و دوره تدوین آثار تاریخی و جغرافیایی، این دیار مقدس
بیشتر و پیشتر از هرجایی مورد توجه بوده است. پیشتر درباره پیشینه نگارشهای مرتبط
با مکه سخن گفتهایم،(۱) در ضمن آن مقاله، وعده دادیم تا درباره یکی دیگر از آثار
ارجمند و کهن تاریخ مکه، گزارشی تفصیلی عرضه کنیم. این کتاب با عنوان أخبار مکه…
اثری است ارجمند بخامه محمد بن عبدالله… ازرقی. ظاهراً کتاب ازرقی را باید
کهنترین اثر تاریخی موجود درباره مکه دانست.(۲)

مؤلف آن:

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ میقات، شماره ۳، ص ۲۲.

۲ ـ چنانکه پیشتر یاد کردهایم (میقات شماره ۳، ص ۲۲۳) کتابی با عنوان تاریخ مکه به
حسن بصری نسبت دادهاند و گویا نسخهای از آن، در کتابخانه تیمور در دارالکتب
المصریه وجود دارد (تاریخ المدینه المنوره، ج ۱، مقدمه، امّا از چگونگی آن و صحّت
انتسابش، اطلاعات دقیقی در اختیار نیست.

صفحه ۱۷۹

محمد بن عبدالله بن احمد بن محمد بن ولید بن عقبه غسّانی مشهور به ابوالولید
ازرقی مکی از محدثان و مورّخان اسلامی است که متأسفانه از سالزاد دقیق وی اطلاع
نداریم. ابن ندیم از وی چنین یاد کرده است:

محمد بن عبدالله… عقبه بن الأزرق… از جمله کتابهای او کتاب مکه و اخبارها و
جبالها و أودیته است که کتابی بزرگ است.(۱)

محقق کتاب نوشته است:

مؤلف کتاب (ازرقی) در قرن دوّم هجری در مکه مکرمه به دنیا آمده است. تاریخ دقیق
تولّد وی روشن نیست، هیچیک از مورّخان، تاریخ تولّد وی را ننوشتهاند. مورّخان
پیشین از وی یاد نکردهاند; و آنچه از زندگانی وی در اختیار داریم از گزارش متأخران
است.(۲)

سالمرگ وی نیز روشن نیست. حاج خلیفه در ضمن یادکرد کتاب وی، نوشته است:

الإمام ابوالولید محمد بن عبدالکریم الأزرقی، المتوفی سنه ۲۲۳ .(۳)

برخی دیگر به سال ۲۱۲ اشاره کردهاند(۴) امّا محمد بن علی فاسی بر این باور
است که تا سال ۲۴۸ زنده بوده است.(۵)

وستنفیلد آلمانی که برای اوّلین بار کتاب را منتشر کرده است، با توجه به
نقلهای حوادث در کتاب، به نقد سخن فاسی پرداخته و سالمرگ ازرقی را ۲۴۴ نوشته است.
محقق کتاب دیدگاه وی را نپذیرفته و با نقد دیدگاه وی، بر این باور است که استظهار
فاسی پربیراه نیست و ظاهراً ازرقی تا سال ۲۴۸ زنده بوده است.(۶)

خیرالدین زرکلی، در متن کتاب حدود ۲۵۰ را نوشته و در پانوشت، ضمن ارائه مصادر
شرح حال ازرقی، اختلاف اقوال را بررسی کرده است.(۷)

بهرحال از چگونگی زندگانی و سوانح حیات ازرقی اطلاعی در دست نیست و تنها اثر
باقی مانده از وی نیز همین کتاب است; که مجموعهای است ارجمند، گرانقدر و سودمند.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ الفهرست، ص ۱۲۵ ـ ۱۲۴.

۲ ـ أخبار مکه (مقدمه)، ص ۱۳.

۳ ـ کشف الظنون، ج ۱، ص ۳۰۶ .

۴ ـ أخبار مکه، مقدمه، ص ۱۳.

۵ ـ العقد الثمین.

۶ ـ اخبار مکه (مقدمه).

۷ ـ الاعلام، ج ۶، ص ۲۲ و نیز بنگرید به معجم المؤمنین، ج ۳، ص ۴۲۹، چاپ مؤسسه
الرساله.

صفحه ۱۸۰

نام کتاب

پیشتر آوردیم که ابن ندیم نام آن را بدینگونه ثبت کرده است:

کتاب مکه و اخبارها وجبالها و أودیته .(۱)

سمعانی از آن با عنوان أخبار مکه یاد کرده است.(۲) فؤاد سزگین از کتاب ازرقی
با عنوان اخبار مکه المشرفه أو کتاب فضائل الکعبه یاد کرده است.(۳) و بالأخره آقای
رشدی صالح ملحس محقق کتاب بر پیشانی آن عنوان اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار را
نهاده است. نامی که در الفهرست آمده، سازگارترین این نامها با محتوای کتاب است و
روشن نیست محقق فقید کتاب، چرا از آن روی برتافته است.

اهمیت کتاب

اثر ارجمند ازرقی هماره مورد توجه عالمان و محدثان و مورّخان بوده است.
بسیاری از پژوهشیان از آن بهره برده و در سامان بخشیدن به پژوهشها بدان استناد
کردهاند. عبدالکریم ابن محمد سمعانی، مورخ و شرح حال نگار پر اطلاع، که کتاب ازرقی
را در محضر برخی از محدثان به درس خوانده است در باره آن میگوید:

محمد بن عبدالله ازرقی نواده أحمد بن محمد ازرقی صاحب کتاب أخبار مکه آن را
در نهایت زیبایی و استواری نگاشته است.(۴)

محقق کتاب میگوید:

کتاب ازرقی را بدقّت بررسی کردم و بحثهای آن را به ژرفی نگریستم، آن را کتابی
یافتم مهم با موادّ سرشار، با این که از بحثهای اجتماعی و سیاسی تهی است امّا
پرفایده است و سودمند.

داوری محققِ کتاب، در پرماده و سودمند بودن کتاب، کاملاً استوار است. امّا
تهی بودن از مسائل اجتماعی آن را، نمیتوان پذیرفت. در نگاهی گذرا که به فصول کتاب
خواهیم داشت،

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ الفهرست، ص ۱۲۵.

۲ ـ تاریخ التراث العربی، ج ۱، جزء دوّم، ص ۲۰۳.

۳ ـ الأنساب، ج ۱، ص ۱۲۲، چاپ بیروت.

۴ ـ الأنساب، ج ۱، ص ۱۲۲، چاپ بیروت.

صفحه ۱۸۱

میتوان دریافت که این کتاب موادّ قابل توجهی در شناخت چگونگی اجتماع آن روز مکه،
باورها و منشها و زندگانی آنها در خود جای داده است.

به هر حال کتاب ازرقی بلحاظ این که کهنترین اثر موجود در تاریخ مکه است و
گزارشها و نقلهایش یکسر مستند است و در لابلای صفحاتش ستون و نصوص را، که برخی را
بدینصورت در دیگر جایها نتوان یافت جای داده است، از اهمیت فراوان و جایگاه بلندی
برخوردار است; وبیگمان پژوهشیان در تاریخ مکه و تاریخ اسلام و چگونگیهای آن
روزگار، از نگریستن بدان بینیاز نیستند.

نگاهی گذرا به ابواب و فصول کتاب

ازرقی در تدوین کتاب، شیوه استوار، سلیس و سهل الوصولی بکار گرفته است.
گزارشهای کتاب را به ابواب و مباحثی تقسیم کرده و نقل گزارشها را با یادکرد سلسله
اسناد آراسته است.

گزارشهای کتاب، از چگونگی پدید آمدن کعبه آغاز میشود و در ضمن نقلها، به
چرایی نامگذاری مکه به ام القری اشاره میشود; آنگاه روایتی است مفصل به نقل از
امام چهارمعـ که در ضمن آن به بیت المعمور نیز اشاره شده است (صص ۳۳ ـ ۳۲) در
فصل بعدی چگونگی زیارت ملائکه است بیت الله الحرام را، و آنگاه هبوط آدم ـ ع ـ به
زمین و ساختن کعبه و چگونگی آن گزارش شده است. این گزارشها غالباً از وهب بن منبّه
و کعب الأحبار است. تعبیر به قرأتهُ فی کتاب من الکتب الأول از وهب و گاه کعب و
وجدت فی التوراه… در این نقلها تأمل برانگیز است. و نیز مراجعه عمر بن خطاب به
کعب و درخواست توضیح درباره کعبه و حرم و مسائل مرتبط به آن (ج ۱، ص ۴۰).

وهب بن منبه و کعب الأحبار از عالمان آشنا به آثار یهودی ـ اسرائیلی هستند که
در گسترش اسرائیلیات و افکار یهودی در آثار و منابع اسلامی نقش شگرفی دارند.
اینگونه آثار که در بنان و بیان عالمان به اسرائیلیات یاد میشود; در دیگرسانی تفکر
مسلمانان نقش مهمّی داشته است که باید در جای مناسب خود بدقّت بحث و ارزیابی شود.

چگونگی طواف حضرت آدم ـ ع ـ و دعای وی و خواستهایش از خداوند متعال، و بر این
پایه بنیانگذاری سنت طواف، فضیلت کعبه، چگونگی بیت المعمور و برابری آن با کعبه،
که وهب بن منبّه میگوید گزارش آن را در تورات یافتم; و آنگاه گزارشهایی از جایگاه
اصلی

صفحه ۱۸۲

بیت المعمور… در ذیل عناوینی در صفحات بعدی آمده است (صص ۵۰ ـ ۴۰).

گزارشهای مربوط به بیت المعمور و چگونگی آن، تهافتها و اختلافها در چگونگی آن
نیز در این مجموعه شایان دقّت است. بنیادگذاری و یا تعمیر کعبه به همت ابراهیم ـ ع
ـ و هجرت وی به این سرزمین و نهادن اسماعیل و هاجر در آن دیار، مسأله صفا و مروه
و… در فصلی دیگر به تفصیل گزارش شده است (صص ۶۶ ـ ۵۳).

ابراهیم، این فریادگر توحید و نخستین معلم حجگزاری، چگونه حج میگزارده است،
حج را چهسان اعلام کرد، پیامبران پس از وی چگونه طواف میکردند و سعی صفا و مروه
چگونه بوده است، نماز در پشت مقام و… اینهمه، موضوع گزارشهای بعدی است (صص ۷۴ ـ
۶۶).

آنگاه از جایگاه بلند کعبه در ضمن تفسیر آیه اِنَّ اَوَّلَ بیت وُضِعَ
للنّاس… سخن رفته است و شأن نزول آیه گزارش شده است. سپس چگونگی شکلگیری آن
دیار، شرافت سرزمین حرم و مردمان آن، چگونگی ولایت بر آن دیار و مکه و کعبه در
گزارشی مفصل آمده و چگونگی ازدواج اسماعیل یا عشیرهای از عربهای آن روزگار، و
ولایت فرزندان وی بر این سرزمین، چرایی نامگذاری بیت به عتیق و مکه به بکّه یاد شده
است (صص ۸۰ ـ ۷۴).

ولایت بر کعبه و مکه را جُرهمیان (۱) در اختیار داشتند، چگونگی ولایت و
حاکمیت آنان بر این دیار، فساد و زشتخوییهایی که در ادامه حاکمیت، گریبانگیر آنان
شد، بیحرمتیهایی که در آن دیار مقدس روا داشتند، به تفصیل آمده است (صص ۹۰ ـ ۸۰).
پس از آن چگونگی ورود خزاعه (۲) و استقرار آنان در آن سرزمین و تسلّط بر آن دیار و
گسترش حاکمیت آنها به تفصیل گزارش شده است (صص ۱۰۳ ـ ۹۰). پس از این گزارشها چگونگی
رشد و زندگانی قصیّ بن کلاب، و دستیابیش به سرپرستی اداره بیت الله الحرام و مسائل
مربوط به آن گزارش شده است (صص ۱۱۶ ـ ۱۰۳). پس از آن چگونگی پراکندگی فرزندان
اسماعیل، بوجود آمدن رگههای انحراف عقیدتی، و فراهم شدن اوّلین نشانههای بتپرستی
آمده است. بخشهای یاد شده، بلحاظ تاریخی و اجتماعی قابل توجه است. در لابلای این
گزارش نکات ارجمندی از باورها، منشها و بینشهای اجتماعی و اعتقادی مردم گزارش شده

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ جُرهم، بخشی هستند از قحطانیان چگونگی انتقال آنان از یمن به مکه و چگونگی بسط
و گسترش و حکومتشان در آن دیار را بنگرید: معجم قبائل العرب، ج ۱، ص ۱۸۳ و منابعی
که در آن آمده است.

۲ ـ خُزاعه، از قبایل بزرگ عرب دوره جاهلی و… رک: معجم قبائل العرب، ج ۱، ص ۳۳۸ و
منابعی که در آن آمده است.

صفحه ۱۸۳

است که خواندنی و سودمند است.

چگونگی دیگرسانی بنیادهای اعتقادی، آغاز بتپرستی و گرایش به بتتراشی در
سرزمین مکّه پس از گزارشهای یاد شده آغاز میشود، در این فصل از اوّلین کسی که آهنگ
بتپرستی را درانداخت نیز سخن رفته است، و از پیامبر ـ ص ـ نقل شده است که:

اوّلین کسی که پیرامون کعبه بت برافراشت و آیین حنیف (آیین ابراهیم) را
دیگرگون کرد، عمرو بن لحی بود (ج ۱، ص ۱۱۷). آنگاه از اوّلین کسی که بت را در درون
کعبه نهاد سخن رفته و چگونگی دو بت نهاده شده بر صفا مروه و تبدیل شدن حرمت گذاری
به آن دو به سنت ناپسند و شیوهای زشت در آیین حج آمده و در پی آن به تفصیل از
کیفیت شکسته شدن بتها در جریان فتح مکه و مطالب مربوط به آن گزارش شده است (صص ۱۲۵
ـ ۱۱۶).

جایگاه کعبه در اندیشه مردم، حرمت نهادن برآن، بتهای گونهگون در آن دیار،
قبیلهها و تیرههای مختلف و بتهایی که آنها را تقدیس میکردند، برخی از آیینها و
بزرگداشتها در پیشگاه بتان، باورها و اندیشهها درباره کعبه، بتها و… در این بخش
گزارش شده است. برخی از گزارشها ازبعضی باورهای آنها و روشها و منشهایشان گو اینکه
اندکی رنگ افسانه دارد ولی بر رویهم نشانگر وجهی از وجوه فرهنگی آن روزگاران تواند
بود. بر این نکات بیفزاییم که بعضی از این آگاهیهای عرضه شده در اخبار مکه منحصر
بفرد است و بسیار مهم.

پس از آنچه یاد شد، از دو حادثه مهم تاریخی که به آهنگ انهدام کعبه و تلاش
برای تباه ساختن این خانه دیرپای شکل گرفته بود، سخن رفته است و از انگیزه بوجود
آورندگان این جریانها. گزارش این دو جریان که در تاریخ به تبع و فیل مشهور است دقیق
است و سودمند و بگونهای نشانگر مرتبت عظیم کعبه در دوران قبل از اسلام و انعکاس
اهمیت آن در میان عرب و ملتها و قومها (صص ۱۵۴ ـ ۱۳۲) ازرقی انعکاس ماجرای اصحاب
فیل را در ادب عربی نیز نشان داده است و برخی از اشعاری را که شاعران آنروزگار
درباره این حادثه سرودهاند آورده است.

فصل بعدی گزارش درازدامن، خواندنی و سودمند چگونگی فراز آوردن دیوارهای کعبه
و ساختن دوباره آن و نصب حجر الأسود است. این گزارشها که به طرق مختلف نقل شده،
سرشار است از مسائل اجتماعی و اعتقادی و غورهای باورها و اندیشههای جاهلیان درباره
کعبه، مکه، حرم و…

چگونگی تصویرها و نقشهای دیوارهای کعبه نیز بدقت گزارش شده است و بدین

صفحه ۱۸۴

مناسبت به تفصیل از ورود پیروزمندانه رسولالله ـ ص ـ به مکه و زدودن آثار شرک از
خانه توحید و نقش والای علی ـ ع ـ در شکستن بتها و قرائت پیام الهی به مردمان سخن
رفته است.(۱) (صص ۱۷۹ ـ ۱۵۷) در ادامه همین فصل از طواف جاهلیان و چگونگیهای طواف
عریان، نقش قبیله (اُحمس)(۲) در این جریان و… سخن رفته است.

مردم دوره جاهلی در حج و غیر آن دارای سنتها و شیوههای اجتماعی و رفتاری
بودند و گاه در انجام آن بس سختکوش و انعطافناپذیر. ازرقی در این بخش از برخی از
سنتهای رایج در آن دوران در مناسک حج سخن گفته و در ضمن گزارشهای مفصل و گویایی
جریان فکری ـ فرهنگی حُمس و حلّه و چگونگی حجگزاری آنها نموده است.

چگونگی طواف، احرام، ارجگذاری آنها به کعبه، جریان نسیء (۳) انگیزههای آن و
اوّلین کسی که این آیین را درانداخت و… به تفصیل گزارش شده است و در ضمن آن شأن
نزول آیاتی روایت شده است، این فصل بلحاظ اجتماعی و عبادی شایان توجه است (صص۱۹۴ ـ
۱۷۹).

پذیرایی از حاجیان و چگونگی مهمانداری، که در نهایت در دوره جاهلی تشکیلاتی
با مسؤولیت خاص یافته بود(۴) از جمله نکات جالب توجه تاریخی آن روزگار است. اطعام
زائران، کیفیّت اسکان آنها و دیگر مسائل مرتبط با حجگزاری را ازرقی به تفصیل گزارش
کرده است(صص۲۰۰ ـ ۱۹۴).

ازرقی در گزارشهای تاریخی، گاه سیر تاریخی جریانها را لحاظ نمیکند و به
مناسبتهایی وقایع تاریخ را گزارش میکند. در این بخش به تفصیل جریان آتش افتادن به
کعبه و سنگباران کردن آن بروزگار یزید را به فرماندهی حصین بن نمیر گزارش کرده و
چگونگی تخریب و بازسازی آن را در دوران حاکمیت ابنزبیر و دیگرسانیهای روا شده در
ساختار کعبه را نقل کرده است. موضعگیریهای گونهگون در این حادثه خواندنی است.
کسانی

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ گزارش ازرقی از این حادثه یعنی ابلاغ پیام برائت به وسیله علی ـ ع ـ و وقایع
قبل و بعد آن، شامل و کامل نیست. در این باره رک: احقاق الحق، ج ۱۴، ص ۴۹۹;
التبیان، ج ۵، ص ۱۶۹; مجمع البیان، ج ۵، ص۳ و…

.۰۱۳ ص ،۱ ج ،برعلا لئابقلا مجعم :کر ،اهتدابع و کسانم و یگدنز هویش رد
ییاهیگژیو یاراد برع زا یلیابق ـ ۲

۳ ـ برای آگاهیهای بیشتر در باره نسیء ، رک: التفهیم لأوائل صناعه التنجیم، ص ۲۲۳ و
ذیل آیه ۳۶ از سوره توبه در تفاسیر.

۴ ـ مکه والمدینه فی الجاهلیه و عهدالرسول، احمد ابراهیم شریف، صص ۱۸۹ ـ ۱۸۸; نظام
الحکم والإداره، محمد مهدی شمس الدین، ص ۵۱۷.

صفحه ۱۸۵

این جریان را از حوزه قدرت انسان بیرون میدانستند و دست جبر را در آن کارساز.

ازرقی میگوید:

اوّلین بار که از جبر سخن رفت در این حادثه بود (ص ۱۹۷).

از محمد بن کعب قرظی نیز در این موضوع گزارشهایی آمده است، آغاز یکی از این
گزارشها تأمل برانگیز است. او میگوید:

سلیمان بنعبدالملک بروزگار خلافت، مشغولطواف بود ومن برکناراو بودم..(ص۲۲۰)

محمد بن کعب قرظی از مفسّران دوره تابعی و از دانشوران یهودیتبار و از
اسرائیلیات گستران آن روزگار است. او ]اوّلین کس یا[ از اوّلین کسانی است که داستان
غرانیق را پرداخت و گستراند، چنانکه پیشتر اشاره کردیم، نقش مفسّران و دانشوران
یهودی تبار، در آلوده سازی فرهنگی، قابل توجه و شایان بررسی است ارتباط وثیق ایشان
با حاکمیتها، بویژه در دوران بنی امیه نیز باید در پژوهشها مورد تعمق قرار گیرد
اکنون و در این مقام سخن پژوهشگری را بیاوریم که هوشمندانه نوشته است:

طرفه این که هر چه راویان به معاویه و سازمان حکومتی وی نزدیکتر بودند، نقش
آنها در ساخت و پرداخت و پراکندن اسرائیلیات گسترده است.(۱)

و آنچه نقل کردیم یکی از نمونهها و نشانههای آن است.

پس از آنچه آمد، از اشیاء گرانبهای آویخته شده بر کعبه سخن رفته است و از
برخی اشیاء کهن بر جای مانده از روزگاران پیشین. ازرقی این گزارشها را پی میگیرد و
از آنچه در دوره اسلامی نیز در کعبه نهاده شده است، سخن به میان میآورد و حجگزاری
هارون و فرزندانش را گزارش میکند. متن عهدنامه محمد امین و عبداللّه مأمون را
میآورد که بلحاظ تاریخی شایان توجه است، سپس ازرقی بر سر سخن برمیگردد و از چاهی
میگوید که در دوره جاهلی در درون کعبه کنده شده بوده است و هدایا را در درون آن
میافکندند. (صص ۲۵۳ـ۲۲۳)

پوشش کعبه:

در این فصل ازرقی گزارشهای فراوان و متفاوتی میآورد. از اوّلین کسی که کعبه
را

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ بحوث مع اهل السنّه و السّلفیه، سید مهدی روحانی، ص ۸۴ و نیز رک :
ربیعالأبرار، ج ۲، صص ۸۴۴ ـ ۸۴۳ .

صفحه ۱۸۶

پوشاند گزارش میدهد (ص ۲۴۹) و چگونگی پوشش آن را مینمایاند و نیز چگونگی عطرآمیزی
کعبه را. این که پس از پوشش کعبه، سالهای واپسین پوشش را برمیگرفتند یا پوششهای
بعد را بر روی آنها میهشتند، اولین کسی که پوششهای انباشته بر هم را برچید و…
گزارشهایی است که در این فصل آمده است. گزارشهای ازرقی از پوشش و پوششهای کعبه
مضطرب است. محقق کتاب در پانوشت، اقوال مختلف را آورده و آنگاه گزارش فاکهی را نیز
افزوده است و آنگاه به جمع روایات پرداخته و بالاخره نتیجه گرفته است که معاویه از
اینگونه کسان نیست، و آنگاه ضمن گزارشی مفصل، سیر جریان پوشش را تابدین روزگار
آورده است.(صص ۲۸۶ـ۲۵۲).

در آغاز این فصل ازرقی گزارشهایی را میآورد که در ضمن آنها آمده است روز
عاشورا روزی است که بر کعبه پوشش افکندند و… پژوهشگران در ساختگی بودن اینگونه
نقلها، که مزدوران معاویه برای تقدس بخشیدن بروز عاشورا و در نتیجه نیکو جلوه دادن
درندهخوییهای آنان ساختند و پرداختند و پراکندند، تردید ندارند. واژه شناسان
گفتهاند، عاشورا برای روز دهم محرم الحرام پس از شهادت ابا عبدالله الحسین ـ ع ـ
معروف شد، این واژه، واژه اسلامی است و در دوره جاهلیت بهیچ روی شناخته شده
نبود.(۱)

چگونگی ورود پیامبر به مکه، سال فتح مکه، نمازگزاردن آن بزرگوار در کعبه،
اذان بلند بلال و عکس العمل قریشیان در برابر آن، گزارش پیامبر از گفتگوهای پنهانی
آنان درباره بلال و رسول اللّه ـ ص ـ که از یکسو نشانگر خیره سریهای مشرکان و از
سوی دیگر نشانی است از عظمت بلال و نمادی از پنهان آگاهی و معجزه رسول الله و… در
صفحات دیگر کتاب آمده است. پیامبر در سال فتح مکه وارد مسجد شد. کلید دار کعبه
عثمان بن طلحه را فرا خواند، کلیدها را از وی گرفت و وارد کعبه گشت، در درون خانه
نماز خواند، و آنگاه کلیدها را به وی پس داد.

ازرقی در این بخش به تفصیل و دقّت، چگونگی ورود پیامبر، همراهان و نمازگزاران
آنها را گزارش کرده است. در بسیاری از اخبار و نیز آثار تفسیر چنین نموده شده است
که گویا آیه: انّ اللّه یأمرکم ان تؤدوا الأمانات الی اهلها… (۲) در ماجرای
پیشگفته، نازل شده است، این

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ النهایه، ج ۳، ص ۲۴۰، الجمهره فی لغه العرب،ج ۴، ص ۲۱۲ و نیز بنگرید: مجله
الهادی، سال هفتم شماره ۲، ص ۳۶; الصحیح من سیره النبی الأعظم، ج ۳، ص ۱۰۴.

۲ ـ نساء: ۵۸. رک: المیزان، ج ۴، ص ۳۷۸; التمهید، ج ۱، ص ۱۴۷.

صفحه ۱۸۷

پندار استوار نیست و اکنون جای گفتگوی تفصیلی آن نیست!

کعبه این خانه دیرپای و دراز آهنگ، که اکنون سدههاست بر معبر تاریخ شکوهمند
ایستاده است; با نامهای زیبا و هیجانباری نامبردار است، هر کدام از این نامها را
زمینه و انگیزهای است. ازرقی در این بخش این نامها و چگونگی نامگذاری کعبه بدانها
را گزارش میکند; کعبه، مکّه، بیت العتیق، القریه القدیمه و… را جزء این نامها
آورده و در ضمن آن، از نامهای مکه نیز سخن گفته و از اوّلین کسی که در مکه اذان
گفته یاد کرده است و نیز از شرافت این خانه در دیدگاه مردمان و این که هرگز روا
نمیداشتند خانهای فرازمندتر از آن بنیان نهاده شود. (صص ۲۸۳ـ۲۷۹).

در صفحات ۲۸۶ ـ ۲۸۳ تفسیر آیاتی آمده است درباره کعبه و آنگاه گزارشهایی است
درباره اوّلین کسی که در خانه طواف کرد و در صفا و مروه سعی بجا آورد و… روشن
کردن چراغ برای طائفان و راهیان کعبه و صفا و مروه نیز گزارش شده است. توصیف دقیق،
ریزبینانه و همه سویه ازرقی از کعبه و چگونگی ساختمان آن، مساحت مسجدالحرام تا آن
روزگار، ستونها، روزنههای داخل خانه، سقف، تطوّرات ساختمان، شاذروان، کیفیّت کف
ساختمان، درب خانه و نقشها و کتیبههای آن و نیز چگونگی درب دیگری که بروزگاری در
کعبه بوده است، آب زمزم و فضیلت آن بسیار خواندنی و آکنده از اطلاعات تاریخی است.
(صص ۳۱۹ ـ ۲۸۶)

حجر اسماعیل (که کعبه، مکه و حج با خاطره جاویدان آن پیامبر بزرگ الهی عجین
است) در مجموعه مسجدالحرام از جایگاه بلندی برخوردار است، مکانت عظیم آن تا
بدانجاست که جزء بیت تلقّی شده و در طواف باید داخل مطاف قرار گیرد. ازرقی در
چگونگی حجر و اهمیت و عظمت آن گزارشهای جالبی دارد (صص ۳۲۱ ـ ۳۱۱)

وی به مناسبت یادکرد آن مسائل و حوادث شنیدنی و ارجمندی از صدر اسلام، قریش،
عبدالمطلب، کودکی پیامبر ـ ص ـ و…آورده است. در همین بخش، جریان نزول سوره تبت و
تأثیر شگرف آن در شکستن هیمنه دروغین ابولهب و همسرش را گزارش کرده; این گزارش نشان
میدهد که آهنگ تأثیر گذار و شکننده این سوره الهی چگونه امّ جمیل را به دیوانگی و
وحشیگری و فریادگری واداشته بود (ص ۳۱۶).

حجر الأسود در ساختمان کعبه جلوهای شگرف دارد، نصوص روایی و تاریخی در عظمت
و چگونگی آن بسیار است. ازرقی گزارش ارکان اربعه کعبه را با گزارشهای مرتبط با

صفحه ۱۸۸

حجر الأسود آغاز کرده و روایات و گزارشهای بسیار خواندنی و دلنشین درباره آن آورده
است. از جمله به نقلهای مختلف آورده است که روزی بهنگام طواف، عمر در مقابل
حجرالأسود ایستاد و گفت:

بخدای سوگند میدانم که تو سنگی بیش نیستی، نه بهرهای داری و نه توان ضربه زدن و
اگر نبود که دیدم پیامبر تو را میبوسید هرگز نمیبوسیدم.

علی ـ ع ـ او را مخاطب قرار داد و گفت: او هم میتواند بهره رساند و هم ضرر،
و با استناد به کتاب الهی برای وی توضیح داد، آنگاه عمر گفت:

پناه میبرم بخداوند از کسی که در میان مردمی زندگی کند که در میان آنها ابوالحسن
نباشد (ص ۳۲۴)

با گزارشهای ازرقی از ارکان اربعه، و چگونگی آنها، و روایات وارد شده درباره
ملتزم و حد و حدود آن، جلد اوّل کتاب بر اساس تقسیم بندی محقق پایان میپذیرد. پس
از پایان این جلد، ملحقات دراز دامن و سودمند محقق است که درباره آن سخن خواهیم
گفت.

جلد اوّل کتاب بیشتر جنبههای تاریخی مکه را بروزگار جاهلیت و قبل از اسلام
گزارش کرده است و در جلد دوّم افزون برگزارش جنبههای تاریخی دوره اسلام
واشارههایی به پیش از اسلام، مسائل فقهی و چگونگی اعمال و حج گزاری نیز مورد توجه
واقع شده است. و از اهمیت و فضیلت مشاهد مشرّفه سخن رفته است. این بخش با مسائل
مربوط به طواف آغاز میشود و در آغاز آن، این روایت دلپذیر آمده است که پیامبر ـ ص
ـ فرمود:

هر کس که بر کعبه طواف کند، خداوند ـ عزّوجلّ ـ برای هر گامی که برمیگیرد
حسنهای مینویسد و خطایی از او محو میکند (ص ۳)

در این بخش، روایات و آثار بسیاری از پیامبر و صحابیان در عظمت و اهمیت طواف
خانه خدا گزارش شده است و در ضمن آن، فضیلت بسیار طواف کردن، آداب طواف، نگاه به
کعبه و چگونگی سخن گفتن به هنگام طواف، شعر سرودن، قرآن خواندن و…سخن رفته است.
در ادامه این بحث ازرقی گزارش چگونگی طواف یکی از جنّیان را آورده است و بدنبال آن
گزارشهایی، این گزارشها گو این که بیشتر شکل افسانه دارد ولی بروشنی نشانگر وجهی از
وجوه باورها و فرهنگ دوره جاهلی است.

صفحه ۱۸۹

فضیلت طواف در ریزش باران(۱) هنگام طلوع و غروب آفتاب، ماه رمضان و…نیز در
این بخش آمده است. یکی از نقاط مقدس و ارجمندی که هماره مورد توجه مردمان بوده و
مسلمانان نیز در آنجا استغاثه میکنند و با خداوند راز میگویند حطیم است. در این
که حطیم چه مقداری از کنار حجرالأسود و باب کعبه را میگیرد گفتگو است، گزارش ازرقی
نشانگر آن است که حطیم ما بین رکن، مقام و زمزم و حجر است. ( ج ۲، ص ۲۳)

وی پس از تحدید حدود آن، اخباری را گزارش میکند که بیانگر جایگاه بلند کعبه
در دیدگاه مردم در دوره جاهلیت بوده است و در آن روزگار، مردمان در این مکان برای
استغاثه و دفع و رفع ستم تجمع و دعا میکردند.(ص ۲۸ ـ ۲۳)

پس از آنچه گذشت، نقلهایی است در چگونگی مقام ابراهیم، و حوادث جاری در
گذرگاه زمان درباره آن; مانند جابجای آن، طلاهای بکار رفته در آن، ارتفاع و حدّ
وحدود آن. (صص ۳۹ ـ ۲۹) پس از این چگونگی بوجود آمدن چاه زمزم، ویرانی آن و سپس
بازسازیش به همّت عبدالمطلب، و داستان نذر وی برای فرزند و ماجرای قربانی عبداللّه
به تفصیل آمده است. (صص ۴۹ ـ ۳۹) داستان نذر عبدالمطّلب و آهنگ ذبح عبد