پاورپوینت کامل تحوّل نظام خاتم و نشان در تشکیلات اسلامی ۹۸ اسلاید در PowerPoint

توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل تحوّل نظام خاتم و نشان در تشکیلات اسلامی ۹۸ اسلاید در PowerPoint دارای ۹۸ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل تحوّل نظام خاتم و نشان در تشکیلات اسلامی ۹۸ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

بخشی از متن پاورپوینت کامل تحوّل نظام خاتم و نشان در تشکیلات اسلامی ۹۸ اسلاید در PowerPoint :

>

ابزار و شیوه های لازم برای مکاتبات و کاربرد نشان های خاص برای تأیید و اثبات رسمیت آن از سوی حکم رانان، از ارکان تشکیلات اداری در دوره های مختلف تاریخی بوده است. به همین سبب، از زمان ظهور اسلام، به این موضوعات توجه خاصی معطوف گردید، به طوری که پیامبر(ص) در مکاتبه های خویش با سران دولت ها و امپراطوران آن دوره، ظاهراً با استفاده از خاتم به عنوان مُهر، آن مرقومه ها را رسمیت بخشیدند. با گذشت زمان، در دوره های مختلف تاریخی، شیوه نگارش و چگونگی انجام یافتن مکاتبه ها و مراسله های اداری دست خوش تغییراتی شده است. این مقاله، در صدد است تا ضمن ریشه یابی عنوان ها و اصطلاح هایی، چون تَمغا، طُغرا و یرلیغ، سیر تاریخی و تحولات حاصله در آنها در نظام اداری دوره اسلامی را بررسی نماید.

مقدمه

تمغا و طغرا از نشان های دولتی بوده که علاوه بر تأیید رسمی نامه ها و مرسوله های اداری، قدرت اجرایی آن دولت ها را ارتقا بخشیده است. یرلیغ نیز، گاهی مترادف با طغرا بوده، لکن اغلب به معنای نامه، فرمان شاه، منشور و سند حکم رانان به کار رفته است. این سه اصطلاح در تشکیلات اداری بعد از اسلام با برخی تغییرات در میزان و محدوده ی کاربرد رسمی آنها در دوره های تاریخی و سرزمین های مختلف جغرافیایی، در قلمرو اسلامی از کاربرد لازم برخوردار بوده است. به طوری که واژه ترکی طغرا به صورت های طغری، تغراغ و طغراق نشانی از جانب پادشاهان، در آغاز احکام و فرمان ها بوده و نیز در جایگاه مهر ملک و توقیع و منشور آنان به کار رفته و گاهی هم به صورت خطوط منحنی و پیچیده بوده است. در برخی موارد نیز در تشکیلات اداری و سیاسی دوره قراخانیان به منزله امضاء بوده و بعدها از سوی پادشاهان و حکم رانان غزنوی، سلجوقی، خوارزمشاهی، افشاریه، ممالک مصر و عثمانیان به کار گرفته شده و مسئول طغرا اغلب عنوان طغرائی داشته است.

تمغا نیز به شکل های تمقا، تمغاج، طمغا، نشان و مهر ویژه شخص در بین ملل ترک زبان در دوران قدیم و نیز مغولان و بعدها سند و فرمان رسمی ممهور به مهرخان و گاهی در جایگاه مالیات بازرگانان و داغ بر دواب به کار گرفته است. این عنوان – که واژه ای ترکی است – در دوره قراخانیان، سلجوقیان، مغولان، ایلخانان، آق قویونلوها، صفویان و ممالیک مصر، بابریان هند و عثمانیان رواج داشته است. واژه ترکی یرلیغ نیز به عنوان نامه شاه و فرمان و حکم و طغرای رقم و نیز به مفهوم اجازه شاه و امیر و مترادف با منشور و سند و طغرای شاه در دوره قراخانیان، سلجوقیان، مغولان، ایلخانان استعمال شده است. این اصطلاحات سه گانه اداری به مفاهیم یاد شده، در اشعار شاعران نامی هم بسیار به کار رفته است. در مقاله حاضر هر یک از اصطلاحات فوق جداگانه مورد بررسی و مداقّه قرار خواهد گرفت. تمغا (Tamga)

تمغا، تمقا، تمغاج، طمغا، در اصل واژه ای ترکی (جغتایی) است.۲ تامغا نشان و مهر ویژه شخص در بین ملل ترک زبان در دوران قدیم و نیز مغولان و بعدها سند و فرمان رسمی ممهور به مهرخان بوده است. هم چنین تامغا به چیزهای مختلف، مانند سلاح و غیره و حتی به حیوانات هم زده می شد. مالیاتی که تجّار، صنعت گران و فعالان عرصه های تولیدی به مغولان می پرداختند، نیز تامغا نام داشت. در موارد بسیاری به اجاره بها نیز تامغا اطلاق شده است.۳

ابن بطوطه، جهان گرد معروف مراکشی، در قرن هشتم هجری، در بیان اوضاع سیاسی «ترمشیرین»، علامت پادشاهی این دوره را «آل طمغی» می نامد و می نویسد: «طمغا به معنی علامت و آل به معنی سرخ است و آل طمغا نشان سرخ است».۴

مؤلف سنگلاخ تمغا (Tamga) را علامت و نشان و آلتی می داند که بدان چیزی را مهر و نشان می کنند و دواب را داغ نمایند و فته ای که از برای عشور و خروج دیوان دهند و نیز فرمان های پادشاهان ترک، در صورتی که با آب زر باشد «آلتون – تمغا» و آن چه به سرخی باشد «آلتمغا» و آن چه به سیاهی باشد «قرا تمغا» گویند. او در ادامه، عامل و مباشر فعل تمغا را تمغاچی عنوان می کند.۵ در تاریخ جهانگشا و برهان قاطع هم این کلمه به صورت «آل طمغا»، لغتی ترکی به معنای مهر و نگین پادشاهان آمده ۶ و در غیاث اللغات، تمغاچی کسی است که از جانب کوتوال، اجناس را مهر کرده و محصول و باج آن را می گیرد.۷

تمغا، با وجود این که در اصطلاح دیوانیان و مستوفیان قدیم، به مالیات راه داری و عوارضی که در معابر، دروازه ها و بنادر از کالاهای بازرگانی، نظیر مکس، گمرک، نوافل و عوارض شهری می گرفتند، اطلاق می شد، لکن چنان چه اشاره شد، تمغا به عنوان علامت و ابزار خاص نشانه گذاری برای آراستن چادرها در آسیای مرکزی، ایجاد نقش و نگار قالیچه ها، تزیین جواهرات با سنگ های قیمتی، ضرب سکه؛ داغ کردن و علامت گذاری احشام و تا حدی به عنوان نشان قابل مشاهده برای تشخیص هویت فرد برای عضویت در جامعه کاربرد داشت.۸ همچنین، تمغا داغی بود که بر دواب [چارپایان ] به ویژه دواب سلطانی – می زدند و معمولاً سالی یک بار به وضع این دواب رسیدگی می کردند. داغ و تمغای دواب تلف شده را به ناظر تحویل می دادند و وی آن چه را که تمغای آن تحویل نمی شد، جزو مال تلف شده، قبول نمی کرد. اطلاق تمغا بر مالیات و عوارض راه داری هم به سبب آن بود که تمغاچی، به نشانه وصول این باج، همواره بار و بسته جنسی که بازرگانان وارد شهری می کردند یا از آن بیرون می بردند، با مهری که غالباً از چوب بود، مهر می زد.۹

گرچه در ابتدا نام عمومی پادشاهان چین طمغا جان بوده و برخی از صاحب نظران، منشأ رواج تمغا را دوره ایلخانان مغول می دانند،۱۰ شرح مبسوط تمغا در اثر معروف محمود کاشغری در قرن پنجم هجری، دلیل روشنی بر رواج این عنوان اداری در دوره ایلک خانان (۶۰۷ – ۳۸۲ه ) در ترکستان شرقی است. کاشغری حتی ظاهراً فهرستی از تمغاهای نخستین را در دیوان لغات ترک آورده است، ولی متاسفانه، در چاپ های موجود این نمونه ها حذف گردیده است.۱۱

بیان این نکته در کتاب تاریخ سلاجقه که «فی الجمله هر جفتی را از عوامل مبلغ صد دینار رایج از مال روم برات «بآلتونتمغا» صادر شد…»، نشانگر کاربرد این عنوان در دوره سجلوقیان (۵۹۰ – ۴۲۹ه ) است.۱۲ به گفته رشیدالدین فضل اللَّه، بعد از وفات اوغوز، چنگیزخان، جانشین اوغوز (کون خان) برای سهولت در تمیز و تشخیص فرزندان متعدد اوغوز برای هر یک از فرزندان وی (اوغوز) تمغا و نشان و نیز جانوری معین کرد که به سبب احترام به آن، حق خوردن گوشت آن را نداشتند. از جمله تمغاهایی که رشیدالدین فضل اللَّه در جامع التواریخ ضبط کرده است به + * V N ا م ا می توان اشاره کرد.۱۳

در عین حال، عنوان تمغا در دوره مغولان جایگاه خاصی داشته است. چنان چه درباره مهر خان مغول (چنگیز خان)، در متون و منابع تاریخی آمده است که آن مهر، دو نوع بوده و برای تشخیص و تعریف آن، دو نوع اصطلاح ترکی؛ «آل طمغا» (مهر سرخ) و «کک طمغا» (مهر آبی) به کار می رفته است. در این باره به اصطلاح «آل طمغا» بسیار برمی خوریم و مهر آبی (کک طمغا) ظاهراً تنها در موارد کاملاً رسمی و تشریفاتی و اغلب در اسنادی که برای افراد خاندان سلطنتی صادر می شده، به کار می رفته است.۱۴ بنابراین، این عنوان در دوره حکم رانی ایلخانان مغول رواج بیشتری داشته است. از جمله اصلاحات مالیاتی غازان خان مغول این بود که در هر ولایت تمغا را به قرار معین بر لوح بنویسند و از روی آن وصول کنند و زیاده از آن چیزی نستانند؛ برای همین، حتی سلاطین ممالیک در مصر هم در نوع و چگونگی به کارگیری طمغاها با غازان هماهنگی های لازم را انجام می دادند.۱۵

در دوره حکم رانی آق قویونلوها ۹۱۴ – ۷۸۰ه، در فرمان های حکام هم ذیل ذکر نام خدا، به طور منظم «تمغا»، علامت پرچم ترکمانان قبیله بایندر، وجود داشت و در تمغا عبارت «تسلیم الحکم للّه» قرار داشت. که قسمت اول عبارت معمولاً در چهارگوش تمغا و قسمت دوم آن در طرف چپ آن نوشته می شد.۱۶ در عصر صفوی (۱۱۴۸ – ۹۰۷ه )، نه تنها تمغا در قلمرو حکومت شاهان صفوی به کار می رفت، بلکه در عهد شاه طهماسب اول (۹۸۴ – ۹۳۰ه )، در ازای آن، مبلغ معتنابهی عاید خزانه دولت می شد؛ با این حال، شاه طهماسب، تحت تأثیر خوابی که دید، رسم تمغا را در سال ۹۷۲ه برانداخت، لیکن این رسم باز هم چنان متداول بود.۱۷ اسکندر بیگ در شرح حوادث سال ۹۷۲ه، هم زمان با اواخر پادشاهی شاه طهماسب، می نویسد: «وجوه تمغای شوارع است که از زمان سلاطین مافیه استمرار یافته از تجار و متمولین دین بازیافت می شد». وی می افزاید:

اثر نماند ز تمغا به غیر از آن داغی

که در درونه تمغاچی از غم تمغاست ۱۸

گویند: تمغاچی ها، که کارشان اخذ این گونه عوارض بود، در دوره فترت بعد از صفویه، به نام راه دار، این مالیات را از مال و کالای تجار متمول می گرفتند و در این کار اجحاف بسیار می کردند۱۹ باید گفت: تمقا (تمغا) به عنوان مهر و نشان گروه خاص، بعدها توسط روس ها به صورت «تموز نیا» برای تعیین قوانین مالیات به کار گرفته شد.۲۰

بدین ترتیب، گرچه در برخی دوران های تاریخی پافشاری هایی مبنی بر حذف تمغا به عنوان یک مالیات غیر قانونی از سوی فقهای اسلام صورت گرفته است و حتی چندی از جانب بابر (۹۳۷ – ۹۳۲ه )، فاتح مغولی هند، منسوخ اعلام شد، لکن تمغا در ایران تا حکومت طهماسب اول صفوی (۹۸۴ – ۹۳۰ه ) و نیز در دوره امپراطوری عثمانی به عنوان یک مالیات بازاری، به ویژه در خصوص فلزات و منسوجات باقی ماند.۲۱ طغرا

طغرا، طغری (هردو Togra) / تغراغ / طغراق، نشانی بوده که پادشاهان در ابتدای احکام و فرمان ها، با آب طلا یا سرخی می نوشتند.۲۲ مؤلف برهان قاطع آنها را القابی می داند که بر سر فرمان پادشاهان می نویسند و در قدیم خطی منحنی بوده که بر سر احکام ملوک کشیده می شد.۲۳ در غیاث اللغات در این باره آمده است: «طغرا نوعی از خط پیچیده حروف بوده که به آن خط بر فرمان پادشاهان القاب نویسند و یک لفظ ترکی است». هم چنین در این فرهنگ نامه از مناظر الانشاء نقل شده است که طغرا خط سطبری باشد به خط پیچیده که القاب و اسم سلطان باشد، مثل «السلطان الاعدل الاعظم جلال الدین اکبر پادشاه غازی».۲۴

طغراق علامت منحصر به فرد ترکان و یک نشان خاقانی (فرمان روای ترک) دارای خاست گاه ترکی اوغوزی و مفهومی ترکی است که در جوامع عربی و اسلامی معادلی ندارد. حرف صامت (ق) بر اساس قوانین خاص تلفظ نشده و به شکل طغرا که ترکان عثمانی به کار می برند، در آمده است. گویند افسانه های زیادی درباره شکل گیری کلمه طغرا وجود داشته؛ به طوری که برخی معتقدند که آن کلمه از واژه های طغری (نام یک شاهین افسانه ای و علامتی نمادین بوده که ترکان اوغوز به کار می بردند)، گرفته شده است و نیز در دایره المعارف های اسلامی، طغرا را مأخوذ از کلمه «تاق» که نشانه هایی از دم اسب های بومی مردمان ترک زبان بوده است، دانسته اند.۲۵

گاهی طغرا، طره ای دانسته شده است که بر بالای نامه و پیش از بسمله، با قلم درشت نوشته می شود و مضمون آن نعوت پادشاه فرستنده نامه است.۲۶ مؤلف معجم الادباء در این باره می نویسد: «صورتی مرکب از چند خط عمودی منتهی به قوس گونه ای تو در تو و متوازی، محتوی نامه و لقب سلطانی یا امیری و آن بر سر احکام و فرمان ها می نگاشتند و کار نگاشتن طغرا اغلب منصب و شغلی خاص بوده بیرون از منصب و شغل کاتب و گماشته بدین کار را طغرا نویس و گاه طغرائی می نامیدند و طغرا به منزله امضای شاه یا امیر و حاکم بود.»۲۷

در ابتدا ترکان سلجوقی و سپس ترکان عثمانی، طغرا را به عنوان یک نشان شاهنشاهی به کار بردند؛ از این رو، طغرا اقتباسی از سنت دیوانی سلجوقیان آسیای قدامی و درج اولین سطرهای متون عصر مغول است و می توان این شیوه نوشتاری و ترسیمی مخصوص را غیر از ترکمانان [و صفویان ]، در نزد ایلخانان ایران، شاخ طلائی، خانات کریمه و فرمان های تیموریان هند یافت. در مقابل، فرمان های عثمانیان و مملوکان فاقد آن است، زیرا بهترین تحقیقات درباره نام طغرا را در عنوان و نام حکم، باید در اسناد عثمانی جست. در نزد مملوکان هم طغرا همان وضع و عمل مشابه را داشته است و این فرمان ها از القاب و نام سلطان تشکیل شده بود و گاهی امضای مأموران عالی رتبه را «طغرا» و سایر امضاها را «خط» نامیده اند.۲۸ بر همین اساس، طغرا، نشان و علامت فرمان روایان غز بوده که بعدها پادشاهان سلجوقی و سلاطین و فرمان روایان عثمانی نیز آن را اقتباس کردند و به تدریج به نشان دولت و مملکت تبدیل شد و نه فقط فرمان ها، بلکه کلیه قباله ها، سکه ها و کشتی های جنگی، و در ایام متأخر، شناسنامه، تمبر پست، تذکره و غیره را با آن، نشانه گذاری می کردند.۲۹ درباره طرح های طغراها، از نقش طغرای غزها و سلاجقه اطلاعی در دست نیست، ولی از کسانی که در عهد سلجوقیان، متصدی «طغرا کشیدن» (رسم طغرا) بوده اند، عنوان طغرایی بر جای مانده است.

در سیاست نامه خواجه نظام الملک در این باره آمده است: «از وزیر و طغرائی و مستوفی و عارض سلطان و عمید بغداد و عمید خراسان نباید که هیچ کس را لقب الملک گویند الّا لقب بی الملک، چون خواجه رشید و مختص و سدید و نجیب و استاد امین و استاد خطیر و تکین و مانند این تا درجه و مرتبت مهتر و کهتر و [خرد] و بزرگ و خاص از عام پیدا شود و رونق دیوان بر جای باشد…»۳۰. نیز مظفر الدین طغرائی از اکابر دولت در دوره سلجوقی بود.۳۱

ممالیک مصر، طغرا را از سلاجقه (شاید از طریق ایوبیان) اقتباس کردند، طغرا از القاب سلطان، که آن را بر یک خط می نوشتند، تشکیل می یافت و مأمور مخصوص طغراها را بر ورقه ای از کاغذی مستطیل شکل تهیه می کرد و کاتبان آن را در قسمتی که در طرف چپ و بالای منشورها سفید می گذاشتند، درج می کردند. مقریزی (د: ۸۴۵ه ) در همین دوران، در بیان نشانه های سلطان، طغرا را متضمن نام و القاب سلطان و آن را از نشانه های پادشاهی دانسته است و لکن او طغرا را در زمان حیات خویش، باطل شده عنوان می کند.۳۲

طرح های طغراهای دوره خوارزمشاهیان ۶۲۸ – ۴۷۰ه در دوره های مختلف پادشاهان خوارزمشاهی تفاوت های عمده ای داشته است. به طوری که طغرای ولی عهد قطب الدین ازلاغ شاه «السلطان ابوالمظفر ازلاغ شاه بن السلطان سنجر ناصر امیرالمؤمنین» بود و اسم سلاطین سلسله خوارزمشاهی چنان بود که لقب ولی عهد خویش را در طغرا نمی نگاشتند. طغرای توقیعات رکن الدین در این دوران «السلطان المعظم رکن الدنیا و الدین ابوالحارث غورثایجی بن السلطان الاعظم محمد قسیم امیرالمؤمنین» و طغرای توقیعات «ترکان خاتون» «عصمه الدنیا والدّین اُلُغ ترکان ملکه نساء العالمین» و علامت آن «اعتصمت باللّه وحده» بود و آن نشانه را به خامه جلی با خطی رسا می نگاشتند، چنان که جعل و تزویر آن دشوار می نمود. در این دوره، منصب طغرایی، به سبب پردرآمد بودن، جایگاه خاصی داشته است. به طوری که صفی الدین محمد طغرائی، پس از گرفتن منصب طغرائی از شرف الملک، به ثروت و توانگری رسید و صاحب دستگاه گشت و غلام و کنیز و خدم و حشم بسیار گرد آورد.۳۳

به احتمال قوی، طغراهای سلاطین عثمانی از طغراهای سلجوقی برگرفته شده است، ولی این طغراها دست کم در ظاهر با طغراهای مصری تفاوت فاحش داشتند. سلاطین عثمانی، همانند سلاجقه و ممالیک مصر، برای طغرا کشیدن مأموران مخصوص (نشانجی، توقیع