پاورپوینت کامل رسانه ملی و بایسته های ترویج «فرهنگ خیر (با نگاهی به تعالیم و معارف رضوی) ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint

توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل رسانه ملی و بایسته های ترویج «فرهنگ خیر (با نگاهی به تعالیم و معارف رضوی) ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل رسانه ملی و بایسته های ترویج «فرهنگ خیر (با نگاهی به تعالیم و معارف رضوی) ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل رسانه ملی و بایسته های ترویج «فرهنگ خیر (با نگاهی به تعالیم و معارف رضوی) ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint :

>

غلام علی علی زاده[۱]

مهدی رشکیانی[۲]

چکیده

بنا بر تعریف بیان شده، فرهنگ دینی، مجموعه باورها، ارزش ها، نگرش ها و دانش مذهبی و اخلاقی است که به شکل های گوناگون در رفتار اختیاری (فردی) و اجتماعی افراد متجلی می شود، اما یکی از مهم ترین جنبه های این فرهنگ، لزوم فرهنگ خیر است.

فرهنگ خیر، نوع دوستی، احسان و نیکوکاری است. به عبارتی، اموری که با امور خیر و خیرات پیوند دارد، همواره در فرهنگ ایرانی و اسلامی از اهمیت و جایگاه والایی برخوردار بوده است. از سوی دیگر، نهادینه شدن فرهنگ خیر در کشور می تواند بسیاری از مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را حل کند و سبب هم بستگی و یک پارچگی شود.

در این میان، اصحاب رسانه و دست اندرکاران و متولیان فرهنگی، در احیا و نهادینه کردن این فرهنگ، نقشی حساس و تعیین کننده بر عهده دارند. تجربه موفق اجرای برنامه هایی از قبیل جشن عاطفه ها؛ قابلیت های عظیم رسانه ملی را در جریان سازی فرهنگ خیر، احسان و نیکوکاری به اثبات رسانده است.

برای عملی شدن این رسالت مهم رسانه ملی (گسترش فرهنگ خیر در جامعه)، در نوشته حاضر، به بررسی راهکارهای گسترش فرهنگ خیر در رسانه ملی، با استعانت از دیدگاه ها و اندیشه های متعالی امام رضا علیه السلام و بهره گیری از معارف و سیره رضوی علیه السلام می پردازیم. برای رسیدن به این هدف، نقش رسانه ملی در ترویج معارف رضوی در زمینه احسان و انفاق، رسیدگی به محرومان، فقرزدایی، زکات، صدقه، قرض الحسنه و دیگر امور خیر بررسی می شود.

۱. طرح مسئله

فرهنگ دینی، مجموعه باورها، ارزش ها، نگرش ها و دانش مذهبی و اخلاقی است که به اشکال مختلف در رفتار اختیاری (فردی) و اجتماعی افراد متجلی می شوند، اما یکی از مهم ترین جنبه های این فرهنگ متعالی، لزوم گسترش فرهنگ خیر است.

دکتر مرتضی فرهادی در کتاب فرهنگ یاریگری در ایران، فرهنگ خیر را این گونه تعریف کرده است:

فرهنگ خیر نوعی کنش اجتماعی است که در آن، فرد بیش از تعهداتش عمل کند، به نحوی که منافع دیگران را بر منافع خود ترجیح دهد. یا حداقل نسبت به منافع دیگران به اندازه منافع خود احساس تعهد و مسولیت کند، در صورتی که چنین امری تحقق یابد، زمینه ای را فراهم می سازد که در آن انسان اهمیت پیدا می کند و انسان ها مورد عزت و احترام قرار می گیرند. همچنین نزدیکی انسان ها به عنوان موجوداتی مشارکت جو، نوع دوست و خیرخواه مورد توجه قرار می گیرند. (فرهادی، ۱۳۷۶: ۲۱)

فرهنگ خیر، نوع دوستی، احسان، نیکوکاری و به عبارتی، اموری هستند که با خیرات پیوند دارند و همواره در فرهنگ ایران و اسلام از اهمیت و جایگاه والایی برخوردار هستند؛ زیرا توسعه فرهنگ خیر در جامعه اسلامی سبب تعادل اقتصادی و مادی در جامعه می شود. با پدید آمدن تعادل، زمینه برای فعلیت توان مندی های بالقوه در جامعه مهیا می گردد. بدین ترتیب، حرکت رو به رشد جامعه در مسیر تکامل مادی و معنوی آغاز می شود. از این رو، ایجاد نهادهای خیریه در جوامع ضروری است.

از متون اسلامی درمی یابیم اسلام، خواهان زدودن فقر و رفاه عمومی در حد معقول و مشروع است. سید محمدباقر صدر، یکی از ابزارهای مهم دولت اسلامی را برای تحقق این هدف، کفالت همگانی مسلمانان در برابر یکدیگر می داند. ازاین رو، فقرزدایی تنها در حد قوت لایموت به نیازمندان کافی نیست و مسلمانان در برابر یکدیگر مسئولند و کفالت همگانی دارند. (صدر، ۱۳۶۹: ۳۳۰)

کلینی در اصول کافی از امام صادق علیه السلام نقل کرده است:

خداوند برای فقرا در اموال ثروتمندان حقی به قدر کفایت قرار داده است و اگر این مقدار آنها را کفایت نمی کرد، بیشتر قرار می داد و این مشکلات فقرا از ناحیه کسانی است، که آنها را از حقشان باز می دارند. (کلینی، ۱۳۶۳: ۱۳۲)

بر اساس هدف ارزش های اسلامی، انسان باید امکانات و توانایی خود را در کار خیر، خدمت به بشریت و بخشش و انفاق در راه خدا به کار گیرد. همین موضوع باعث شده است تا بسیاری از مردم در جامعه اسلامی، بخش زیادی از دارایی هایشان را در راه خدا و هدف های پسندیده وقف کنند.

آیه های احسان و انفاق، قرض الحسنه، تعاون، صدقه، امر به معروف و نهی از منکر، سفارش های اخلاقی را می توان جزو مصادیق فرهنگ خیر و نوع دوستی در قرآن، احادیث و روایات معصومان علیهم السلام دانست.

با وجود اینکه نهادینه شدن فرهنگ خیردر کشورمان می تواند بسیاری از مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را حل کند و سبب هم بستگی و یک پارچگی شود که در این میان اصحاب رسانه و مهندسان و متولیان فرهنگی در احیا و نهادینه کردن این فرهنگ، نقش حساس و تعیین کننده ای بر عهده دارند.

برای گسترش مبانی دینی و اخلاق اسلامی باید در هر زمان، با توجه به گرایش ها و مقتضیات روز، مبلغان و مسئولان فرهنگی، دینی و مذهبی، فعالیت های مناسب و هماهنگی داشته باشند. در حال حاضر، ابزار رسانه یکی از مهم ترین دستگاه های مرتبط فرهنگی است که مهم ترین ابزار فرهنگی عصر حاضر به شمار می رود.

نوشتار حاضر تلاش دارد با بهره گیری از دیدگاه ها و اندیشه های نورانی و متعالی امام هشتم شیعیان، حضرت ثامن الحجج امام رضا علیه السلام، به بررسی جلوه های فرهنگ خیر و مقوله های آن مانند احسان، نیکوکاری، گذشت، زکات، صدقه و انفاق بپردازد و با استعانت از این دیدگاه ها و اندیشه های متعالی و گران قدر، راهکارها و کارویژه های رسانه ملی را در گسترش فرهنگ خیر بررسی کند.

۲. انفاق و نیکوکاری در تعالیم رضوی

کمک به هم نوع از اصول اساسی دین مبین اسلام به شمار می آید. همچنان که خداوند در سوره مبارکه انسان، آیات ۸ و ۹ می فرماید:

و به دوستی خدا به فقیر و اسیر و طفل یتیم طعام می دهند و فقط برای رضای خدا به شما طعام می دهیم و از شما هیچ پاداش و سپاسی نمی طلبیم. (انسان: ۸ و ۹)

امام رضا علیه السلام، همانند دیگر ائمه اطهار علیهم السلام کانون مهر و عاطفه نسبت به مردم و مظهر عشق و محبت نسبت به آنان بود. ازاین رو، در زیارت نامه آن حضرت، یکی از ویژگی هایشان مهربانی بر شمرده شده است: «السلام علی غوث اللهفان، السلام علی الامام الرئوف؛ سلام بر فریادرس بیچارگان، درود بر امام مهربان و بارأفت.» (قمی، ۱۳۸۴: ۲۶۸)

«همچنین نوشته اند که دردمندان، فقیران، نیازمندان و افراد آگاه که از همه جا رانده می شدند، به در خانه امام رضا علیه السلام چشم می دوختندو می دانستند که از این درگاه ناامید نخواهند شد. ازاین رو، امام رضا علیه السلام به رسیدگی آنان توجهی خاص داشت.

همچنین از بازماندگان خانواده هایی که همسر و نان آور خود را از دست داده و مورد خشم دستگاه خلافت هارون قرار داشتند، می توان نام برد که تنها پناه آنان، امام رضا علیه السلام بوده است. علویان و سادات شیعه نیز که در راه دین و با دستگاه ظلم و جور مبارزه می کردند، از این گروه شمرده می شوند». (قائمی، ۱۳۷۸: ۱۱۹)

رفتار عملی امام رضا علیه السلام، نمونه کامل یاری به هم نوع و انسان دوستی است. امام برای رفع نیاز انسان ها، ثروت خود را در میان مردم تقسیم می کرد، به گونه ای که بر اساس بینش های غیر الهی و دنیاپرست، به این کار ایشان خرده می گرفتند. نقل شده است:

هنگامی که امام به مرو آمد، دست از کمک و یاری مردم برنداشت. آن بزرگوار، محرومان و مستضعفان و افرادی که به دلایلی دچار سختی ها و مشکلات بودند، حمایت می کرد. (همان: ۴۰۸)

معمر بن خلاد نیز نقل کرده است:

شیوه و روش امام رضا علیه السلام این بود که وقتی غذا بر سرسفره اش گذاشته می شد، ظرفی را نزدیک سفره می گذاشت و مقداری از بهترین و پاکیزه ترین غذاها را در آن ظرف می نهاد و سپس دستور می داد، آنها را به مستمندان بدهند و بعد این آیه را تلاوت می فرمود: «فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَهَ وَمَا أَدْرَاک مَا الْعَقَبَهُ فَک رَقَبَهٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِی یوْمٍ ذِی مَسْغَبَهٍ؛ [انسان ناسپاس] به عقبه تکلیف تن در نداد و چگونه می توانی دانست که آن عقبه چیست؟

آن بنده [در راه خدا] آزاد کردن و طعام دادن در روز قحطی و گرسنگی است.» (بلد: ۱۴ – ۱۱) خدا می داند که همه انسان ها نمی توانند برده آزاد کنند. پس برای آنان نیز به سوی بهشت راهی قرار داده است. (مجلسی، ۱۳۷۱: ج۴۹: ۹۷)

در این عبارت، حضرت ثامن الحجج علیه السلام، آزاد کردن برده و طعام دادن در روز قحطی و گرسنگی را – که از نگاه سیره رضوی، تکلیف الهی است – تکلیفی دانسته که عمل به آن، انسان را به سوی بهشت جاویدان رهنمون ساخته و خداوند راه های بهشت را در آن قرار داده است.

همچنین یسع بن حمزه در این زمینه نقل می کند:

در مجلس امام رضا علیه السلام بودم و با وی صحبت می کردم و جمع بسیاری گرد آمده بودند که از حلال و حرام از او می پرسیدند. مرد بلندقد و گندم گونی آمد و سلام داد و خود را از دوستان آن حضرت و پدرانش معرفی کرد و اظهار داشت که در بازگشت از حج، نفقه و پولش را گم کرده است و درخواست کمک کرد تا به شهرش برسد و آن مقدار را از طرف حضرت، صدقه دهد. حضرت فرمود تا بنشیند. بیشتر مردم رفتند. من و دو نفر دیگر همراه آن مرد ماندیم.

حضرت اجازه خواست و به اندرون رفت و پس از زمانی آمد و در را بست و دستش را از بالای در بیرون آورد و فرمود: آن خراسانی کجاست؟ گفت: من اینجا هستم؟ فرمود: این دویست دینار را بگیر و خرج کن و از آن تبرک بجوی و از طرف من هم صدقه نده. بیرون برو که همدیگر را نبینیم. وقتی بیرون رفت، سلیمان [یکی از حاضران] پرسید: فدایت شوم، بخشش تو فراوان بود پس چرا صورت از او پوشاندی؟

فرمود: از ترس اینکه مبادا خفت و خواری سؤال را در چهره اش ببینم، به خاطر این ادای حاجت او. آیا حدیث پیامبر را نشنیده ای که می فرمود: آن که نیکی خود را بپوشاند، برابر با هفتاد حج است و آن که گناه را افشا کند، خوار می شود و آن که گناه را بپوشاند، آمرزیده است؟ آیا نشنیده ای قول آن را که گفته است: «متی آیه یوماً لاطلب حاجتی رجعت الی اهلی و وجهی بمائه». (کلینی رازی، ۱۳۷۳: ج۴: ۲۳)

در این روایت، همانند روایت پیشین، باز هم بر اهمیت بخشش به صورت پنهانی تأکید فراوانی شده است. اهمیت این نوع بخشش و کمک (به صورت پنهان) به اندازه ای است که با به جا آوردن هفتاد حج – که خود از بالاترین عبادات است – برابر شمرده می شود.

خاندان گرامی رسول خدا صلی الله علیه و آله، به مردم در برطرف ساختن مشکلات آنان توجه خاصی داشتند. این عنایت به گونه ای بود که گاهی گرسنه می ماندند، اما دیگران را سیر می کردند. نمونه آشکار آن را می توان در سوره «هل اتی» یافت.

خاندان پیامبر این کارها را برای به دست آوردن شهرت و عنوان در میان مردم انجام نمی دادند، بلکه هدف آن بزرگواران، جلب رضایت پروردگار و دوستی و کسب محبوبیت در پیشگاه خداوند بوده است. (انسان: ۹) امامان شیعه علیهم السلام در تاریکی شب، آذوقه مستمندان را بر دوش می کشیدند و به سرای آنان می رفتند و به آنها کمک می کردند. امام رضا علیه السلام نیز راه نیاکانش را ادامه داد. ابراهیم بن عباس، ویژگی های اخلاقی امام رضا علیه السلام را این گونه بر می شمارد: «…کار خیر و انفاق پنهان فراوان داشت و بیشتر در شب های تاریک، مخفیانه به فقیران کمک می کرد». (ابن بابویه، ۱۳۷۳: ج۲: ۱۸۴)

۳. هم سان زیستی با محرومان در تعالیم رضوی

هم سان زیستی مردم و محرومان یکی از رفتارهای اقتصادی امام و حاکم جامعه اسلامی، از دیدگاه امام رضا علیه السلام است. یکی از کنیزان مأمون در این باره نقل می کند:

ما را به دربار مأمون روانه کرده بودند. در آنجا در بهشتی از خوردنی ها ونوشیدنی ها و عطرها و پول فراوان به سر می بردیم تا اینکه مأمون مرا به امام رضا علیه السلام بخشید. چون به خانه امام در آمدم، تمام آن نعمت ها از دست رفت. (عطاردی، ۱۴۰۶: ج۲: ۱۷۹)

یکی از تفاوت های اساسی پیشوایان دینی و الهی با دیگر رهبران این است که همواره پیشوایان حق، از پایگاه مردمی نیرومندی برخوردار بوده اند. از این جهت، با وجود شکوه و جلال و عظمت معنوی، از مردم جدا نبودند و همراه و در میان مردم می زیستند.

امام رضا علیه السلام که یکی از پیشوایان بر حق و رهبران واقعی و الهی اسلام به شمار می آید، علاقه فراوانی در خدمت به محرومان، افتادگان و ضعیفان جامعه داشت و می کوشید در کنار آنان باشد و برای آنان همانند پدری دل سوز و مهربان بود. مردم نیز دل خوش داشتند که ایشان به درددل آنان گوش می دهد و به آنان توجه دارد. ازاین رو نوشته اند که «در مسیر حرکت خود از مدینه به ایران، محل توقف و استراحتش را در منطقه فقیرنشین قرار می داد و حتی به خانه آنان وارد می گردید». (مجلسی، ۱۳۷۱: ج۴۹: ۱۲۲)

همچنین «آن بزرگوار با همه غلامان و خدمت کارانش بر سر یک سفره می نشست و با آنان غذا می خورد.» (علی بن عیسی اربلی: ج۳: ۴۸۴) «و در برابر فردی معترض که گفته بود، چرا آنان را از یکدیگر جدا نمی کنی، فرمود: ساکت باش! خدای همگان یکی است. پدر و مادر همه یکی است و پاداش هم در گروی رفتار و اعمال است». (کلینی، ۱۳۶۵: ج۸: ۲۳۰)

۴. مبارزه با فقر در تعالیم رضوی

پدیده شوم فقر، از ناهنجارترین رنج های انسان است و در عرصه های مادی و معنوی زندگی فرد و جامعه، پی آمدهای زیان بار و ویران گری دارد. فقر از دیرباز، به اجتماعات بشری آسیب رسانده و اندیشه و روان و جسم و جان آدمیان را تباه ساخته است.

هیچ یک از اهل بیت علیهم السلام، پیروانشان را به تهی دستی فرا نخواندند؛ چون به طور طبیعی، فقر، می تواند سرچشمه بسیاری از غصه ها، لغزش ها و تبه کاری ها باشد.

بر این اساس، امام رضا علیه السلام فرمود: «المسکنه مفتاح البوس؛ بینوایی و فقر، کلید بدبختی و بیچارگی است». (مجلسی، ۱۳۷۱: ج۷۵: ۲۶۰)

آن حضرت در سخنی دیگر، به نقش معیشت کافی در آرامش روحی و روانی انسان اشاره می کند و می فرماید: «ان الانسان اذا ادخر طعام سنته حف ظهره و استراح؛ چون آدمی خوراک سال خویش را ذخیره کند، بارش سبک می شود و آرامش می یابد». (حکیمی، ۱۳۷۳: ج۶: ۱۷۰)

باز از آن حضرت روایت شده است: «اعمل لدنیاک کانک تعیش اَبداً؛ برای دنیایت چنان عمل کن که گویا برای همیشه زنده ای». (حر عاملی، ۱۳۷۰: ج۱۷: ۷۶)

امام رضا علیه السلام در حدیثی دیگر نیز می فرماید: «اذا اقبلت الدنیا علی انسان اعطته محاسن غیره و اذا ادبرت عنه سلبته محاسن نفسه؛ هرگاه دنیا [و دارایی] به انسانی روی آورد، نیکی های دیگران را [نیز] به او می دهد و هرگاه به کسی پشت کند [و او فقیر شود]، نیکی های خودش را [هم] از او می گیرد». (حکیمی، ۱۳۷۰: ۲۴۳ و ۲۴۴)

امام رضا علیه السلام در حدیثی، خوردن مال یتیم را یکی از علل فقرزایی ذکر می کند و در این باره هشدار می دهد:

اذا اکل مال الیتیم ظلماً فقد اعان علی قتله اذا الیتیم غیر مستغن ولا محتمل لنفسه ولا قائم بشانه و لا له من یقوم علیه و یکفیه کقیام والدیه فاذا اکل ماله فکانه قد قتله و صیره الی الفقر و الفاقه…. (ابن بابویه، ۱۳۷۳: ج۲: ۹۲)

هرگاه [کسی] مال یتیم را بخورد، به کشتن او کمک کرده است؛ زیرا یتیم نه بی نیاز است و نه می تواند بار (زندگی) خویش را بر دوش کشد و نه در شئون زندگی بر پای خویش بایستد. کسی را نیز ندارد که امور زندگی او را اداره کند و او را بسنده باشد، چونان پدر و مادر. پس آن گاه که مال او را تباه کرد، چنان است که او را کشته و به بینوایی و تهی دستی افکنده است.

امام رضا علیه السلام، خوردن اموال یتیمان را در حکم قتل آنان شمرده و پس از آن، عللی را برای این موضوع ذکر فرموده است که از آن قانونی عام و کلی به دست می آید که می تواند جهت گیری کلی در مبارزه با این مشکل را مشخص سازد.

حضرت رضا علیه السلام، یکی از مهم ترین راهکارهای رویارویی با فقر را گسترش فرهنگ خیر در جامعه و توجه به مالیات های اسلامی نظیر زکات و صدقه دانسته است.

۵. جایگاه مالیات های اسلامی در گسترش فرهنگ خیر در تعالیم رضوی

در آموزش های رضوی، مسئولیت های مالی اهمیت فراوانی دارد و در ردیف اول مسئولیت هاست و بازخواست و حساب رسی روز رستاخیز نیز در درجه نخست به آنها بستگی دارد. امام رضا علیه السلام در این باره می فرماید:

به نقل از امام علی علیه السلام فرمود که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «نخستین کسی که داخل دوزخ گردد، حاکمی است که ستمگر است و ثروتمندی است که حق مال را ادا نکرده است [؛ حقوق مالی را نپرداخته است]». (عطاردی، ۱۴۰۶: ج۱: ۲۸۱)

به دلیل آنکه برای تعدیل اقتصادی و معیشتی در جامعه و برطرف کردن احتیاجات لازم، قوانینی چون صدقه، خمس و زکات وضع شده است، نپرداختن این موارد سبب منع گسترش خیر در جامعه می شود که امام، مجازات آن را عذاب اخروی بیان کرده است.

الف) زکات

زکات یکی از فرایض الهی و یکی از ارکان دین مبین اسلام به شمار می رود که در قرآن، هم ردیف نماز آمده است. اگر نماز، ارتباط مخلوق با خالق است، بدون شک، زکات، ارتباط فرد با جامعه است.

در واقع، زکات یکی از فروع دین و از ضروریات اسلام است و در بیشتر آیات قرآن، هر جا نامی از نماز برده شده، از زکات هم یاد شده است. فقهای اسلام، در آثار فقهی خود، یک فصل مخصوص زکات و یک جلددرباره آن نوشته اند.

از علی بن ابی طالب علیه السلام روایت شده است:

بر شما باد به زکات؛ زیرا از پیامبر شما شنیدم که می فرمود: زکات، پل اسلام است. پس هر که آن را بپردازد، از پل گذشته است و هر که نپردازد، در زیر آن محبوس خواهدشد. (امین، ۱۴۰۳: ج۲: ۱۶۲)

امام رضا علیه السلام نیز در این باره می فرماید: «من صلی و لم یزک لم تقبل صلوته؛ هر کس نماز بخواند، ولی زکات و مالیات اسلامی نپردازد، نمازش قبول نمی شود». (مجلسی، ۱۳۷۱: ج۹۶: ۱۲)

زکات افزون بر آثار روانی برای فرد و جامعه و استحکام روابط انسانی، در مبارزه اصولی با فقر و محرومیت نقش بسیار مهمی دارد. بی تردید، زکات، عملی مقدس و تطهیرکننده اموال و روح انسان است و رونق اقتصادی جامعه را نیز در پی دارد.

درباره اهمیت زکات و جایگاه آن و تأکید بر اینکه مردم باید زکات اموالشان را بپردازند، روایات بسیاری از اهل بیت عصمت و طهارت وارد شده است. امام رضا علیه السلام در این زمینه می فرماید:

ان عله الزکاه من اجل قوت الفقراء.. . کما قال عزوجل لنبلونکم فی اموالکم و انفسکم فی اموالکم اخراج الزکاه… مع ما فی ذلک من اداء شکر نعم الله عزوجل… مع ما فیه من الزیاده و الرافه و الرحمه لاهل الضعف و العطف علی اهل المسکنه، و الحث لهم علی المساواه وتقویه الفقراء و المعونه لهم علی امر الدین…. (حکیمی، ۱۳۷۳: ج۶: ۲۳۳)

قانون زکات، برای تأمین (زندگی) بینوایان وضع شد، چنان که خدای بزرگ فرموده است: شما را در اموال و جان هایتان امتحان می کنیم. (امتحان) در اموال پرداخت زکات است… با دیگر فوایدی که در این قانون نهفته است، چون افزایش (مال) و مهربانی نسبت به ناتوانان و توجه به حال بینوایان و سوق دادن جامعه به مساوات و برابری و توان بخشی به فقیران و یاری رساندن به آنان در انجام تکالیف دینی…..

امام رضا علیه السلام در حدیث دیگری، لزوم حقوق مالی بیش از زکات را از پیامبر نقل می کند:

عن آبائه علیهم السلام، عن امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام قیل: یا نبی الله! أفی المال حق سوی الزکاه؟ قال: نعم، بر الرحم اذا ادبرت، وصله الجار المسلم، فما اقربی من بات شبعان و جاره المسلم جائع. (شیخ طوسی، ۱۴۲۴: ج۲: ۱۳۴)

نقل از پدرانش علیهم السلام، از امام علی علیه السلام، به پیامبر گفتند: آیا در مال تکلیفی جز زکات هست؟ پیامبر فرمود: آری، نیکی کردن (با مال) نسبت به بستگان، آن گاه که روبگردانند و رسیدگی به همسایه مسلمان. به من ایمان نیاورده است کسی که سیر بخوابد و همسایه مسلمان او گرسنه باشد.

ب) صدقه

«صدقه در لغت، مالی است که به خاطر ثواب و قصد تقرّب به افراد نیازمند می دهند.» (بندرریگی، ۱۳۷۸: ج۱: ۴۰۶) «در اصطلاح فقهی، مالی است که کسی آن را مجاناً بدون عوض دنیوی به ملکیت دربیاورد». (طباطبایی، ۱۴۱۹: ج۹: ۳۶۹)

خداوند در قرآن درباره این فریضه مهم چنین می فرماید:

خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَه تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکیهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَیهِمْ إِنَّ صَلاَتَک سَکنٌ لَّهُمْ وَاللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. (توبه: ۱۰۳)

از اموال آنان صدقاتی بگیر که با این کار [جان و مال] آنها را پاکیزه می کنی و برای آنان دعا کن که همانا دعا و درود تو مایه آرامش آنهاست و خداوند شنوا و داناست.

شادی، یکی از آثار روانی صدقه است، چنان که خدای متعال می فرماید:

الَّذِینَ ینفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ ثُمَّ لاَ یتْبِعُونَ مَا أَنفَقُواُ مَنًّا وَلاَ أَذًی لَّهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَلاَ هُمْ یحْزَنُونَ. (بقره: ۲۶۲)

آنان که مالشان را در راه خدا انفاق کنند و در پی انفاق منتی نگذارند و آزاری نکنند، آنها را پاداشی نیکو نزد خدا خواهد بود و از هیچ پیشامدی بیمناک نباشند و هرگز اندوهناک نخواهند بود.

امام رضا علیه السلام درباره اندوخته های صدقه ای نیز که یکی دیگر از ابزارهای مقابله با فقر و گسترش فرهنگ خیر در جامعه اسلامی و رضوی محسوب می شود، فرموده است: «خَیرُ مالِ المَرءِ ذَخائِرُ الصَّدَقَهِ؛ بهترین مال انسان، اندوخته های صدقه ای است». (ورام بن ابی فراس، ۱۳۶۴: ج۲: ۱۸۲)

حضرت در همین زمینه می فرماید: «أفضَلُ المَالِ مَا وُقِی بِهِ العِرضُی؛ بهترین مال آن است که آبرو با آن محفوظ ماند». (مجلسی، ۱۳۷۱: ج۷۸: ۳۵۲)

میزان بخشش و حد آن نیز نکته ای است که در تعالیم و سیره رضوی به آن توجه شده است. امام رضا علیه السلام در این مورد فرموده است: «از بخششی خودداری کن که زیان آن برای تو بیش از سودی است که به برادرانت می رسد». (عطاردی، ۱۴۰۶: ج۲: ۳۱۴)

ج) قرض الحسنه

دستگیری از نیازمندان و تهی دستان یکی از وظایف مهم افراد در جامعه اسلامی است و قرض الحسنه نیز یکی از شیوه های دستگیری از نیازمندان و کمک به هم نوعان در جامعه اسلامی به شمار می آید.

در قرآن کریم، سیزده بار با واژه های گوناگون، از قرض سخن به میان آمده و بر آن تأکید شده است. هر جا که کلمه «قرض» آمده، به دنبال آن کلمه «حَسناً» نیز آمده است. ازاین رو، در اسلام به وام بی بهره، «قرض الحسنه» می گویند.

برخی از آیاتی که بر اهمیت آیات قرض الحسنه تأکید داشته اند، عبارتند از:

-.. . وَ أَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُکفِّرَنَّ عَنْکمْ سَیئاتِکمْ وَ لَأُدْخِلَنَّکمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ. (مائده: ۱۲)

اگر نماز به پا دارید و زکات بدهید و به رسولانم ایمان بیاورید و آنها را یاری کنید و قرض الحسنه به خدا بدهید، گناهان شما را محو می کنم و شما را در باغ هایی از بهشت که نهرها از زیر درختانش جاری است وارد می کنم.

در این آیه درباره قرض الحسنه چند نکته وجود دارد. نخست اینکه، این دستور به اندازه ای مهم است که پس از نماز و زکات و ایمان و یاری رسولان خدا، ذکر شده، دوم اینکه، این فرمان در ادیان پیشین نیز از دستورهای مهم خدا بوده است. سوم اینکه، پاداش آن بخشش گناهان و بهشت پرنعمت است. چهارم آنکه، قرض الحسنه، قرض دادن به خداست؛ یعنی خدا پذیرفته است و دستش را به جای دست مستمند قرار می دهد.

– «… وَ أَقِیمُوا الصَّلاهَ وَ آتُوا الزَّکاهَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً…؛ و نماز را برپا دارید و زکات را ادا کنید و به خدا قرض الحسنه دهید». (مزمل: ۲۰)

در این آیه، سه نکته قابل توجه است. نخست اینکه قرض الحسنه، بعد از نماز و زکات، سومین دستوراست. دوم آنکه قرض الحسنه، قرض دادن به خداست. اشاره به اینکه گویی قرض دهنده با خدا معامله می کند و خداوند، قرض او را می پذیرد. سوم اینکه این اصل مقدس، مانند نماز و زکات باید در سطحی وسیع انجام شود. از این رو، در آیه با واژه جمع، به عموم مردم از زن و مرد، خطاب شده است.

– «إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً یضاعِفْهُ لَکمْ وَ یغْفِرْ لَکمْ وَ اللَّهُ شَکورٌ حَلِیمٌ؛ اگر به خدا قرض الحسنه دهید، آن را برای شما چند برابر سازد و شما را می بخشد و خداوند، تشکرکننده و بردبار است».

(تغابن: ۱۷)

خداوند در این آیه، به چند نکته درباره ارزش قرض دادن اشاره کرده است. نخست اینکه قرض دادن به مؤمنان، قرض دادن به خداست و حق آن را پذیرفته است. دوم اینکه قرض دادن موجب افزایش نعمت به چندین برابر مقدار قرض می شود.سوم اینکه موجب آمرزش گناهان می شود. چهارم اینکه خداوند از قرض دهن