پاورپوینت کامل پژوهشی در کارکرد رسانه ای مناظرات امام رضا علیه السلام ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint

توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل پژوهشی در کارکرد رسانه ای مناظرات امام رضا علیه السلام ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل پژوهشی در کارکرد رسانه ای مناظرات امام رضا علیه السلام ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل پژوهشی در کارکرد رسانه ای مناظرات امام رضا علیه السلام ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint :

>

ابوالفضل کاظمی[۱]

محسن دیمه کار گراب[۲]

چکیده

یکی از مهم ترین رخدادهای زندگی امام رضا علیه السلام، مناظرات ایشان با بزرگان و پیروان ادیان و مذاهب مختلف است که نقش بی بدیل این مناظرات در آن برهه از زمان، از جنبه های گوناگون قابل بررسی است.

در آن روز وسایل ارتباط جمعی، مانند امروز گسترده نبود، ولی امام از جلسات مناظره دربار مأمون، به عنوان یکی از اثرگذارترین وسایل ارتباط جمعی آن روز بهره کافی گرفت. از این رو، در این نوشتار با توجه به کارکردهای رسانه در جوامع بشری، از یک سو و گستره وسیع پیام رسانی در مناظرات امام رضا علیه السلام از سوی دیگر، کارکردهای رسانه ای مناظرات امام رضا علیه السلام در دربار مأمون را بررسی می کنیم. شناخت رسانه، اهمیت و کارکردهای آن و مفهوم شناسی مناظره از دیگر مباحث این نوشتار است.

مقدمه

رسانه به عنوان یکی از مهم ترین ابزارهای ارتباط جمعی است که در میان جوامع بشری از جایگاه ویژه ای برخوردار است. در این میان، کسانی که به دنبال اثرگذاری بر افکار عمومی بوده اند، به دنبال بهره مندی حداکثری از آن بوده و با استفاده از آن، اهداف خود را دنبال کرده اند.

رسانه ها در طول تاریخ دارای تعاریف و البته در پی آن، مصادیق مختلفی بوده اند. برخی اولین رسانه در اسلام را مسجد می دانند و به آن به عنوان اولین و مهم ترین پایگاه ارتباط جمعی اسلام می نگرند. پس از آن منبر را می توان از مهم ترین رسانه های سنتی دینی برشمرد که تاکنون به عنوان یک رسانه مطرح بوده است و به فعالیت خود ادامه می دهد.

در طول تاریخ اسلام، فضاهای متفاوتی به فراخور زمان برای تبلیغ دین مبین اسلام فراهم شده است. مناظره با بزرگان ادیان، فرقه ها و مذاهب گوناگون به وسیله امام رضا علیه السلام در دربار مأمون یکی از فرصت های بی نظیری است که حضرت به بهترین شکل از این ظرفیت بهره برد.

در این نوشتار با توجه به اینکه وسایل ارتباط جمعی در آن دوران مثل امروز گسترده نبود، کارکردهای رسانه ای مناظرات حضرت را بررسی می کنیم، ولی پیش از پرداختن به این موضوع، نخست به تعریف رسانه و کارکردهای آن و مفهموم شناسی مناظره می پردازیم:

۱. رسانه و مناظره؛ تعریف و چارچوب نظری

برای بررسی دقیق رابطه رسانه و مناظره، باید هر کدام از این دو مفهوم بر اساس تئوری های گوناگونی که وجود دارد تعریف شود:

الف) شناخت رسانه و انواع آن

برای شناخت و معرفت بیشتر درباره موضوعی، بهترین و نخستین مرحله، تعریف جامع موضوع است. از این رو، در مقوله رسانه ها ابتدا به بازشناسی مفهوم رسانه و انواع آن می پردازیم تا حیطه آنها را به طور کامل مشخص سازیم.

رسانه: رسانه در لغت به معنای وسیله رساندن یا وسیله ارتباط جمعی است، (یاوری وثاق، ۱۳۹۱: ۱۵) اما در اصطلاح، تعاریف متفاوتی برای رسانه وجود دارد. برای مثال در یک تعریف آمده است: «رسانه» وسیله ای برای نقل و انتقال اطلاعات، ایده ها و افکار افراد یا جامعه است.

رسانه واسطه ای عینی و عملی در فرآیند برقراری ارتباط است و دو نوع کارکرد آشکار و نهان برای آن وجود دارد که کارکرد آشکار آن؛ یعنی اینکه رسانه، محل برخورد پیام و گیرنده پیام است، اما کارکرد پنهان رسانه؛ یعنی برقرارکننده جریان ارتباط و پیام رسانی. در حقیقت، رسانه به معنای هر وسیله ای است که انتقال دهنده فرهنگ ها و افکار عده ای باشد و اکنون آنچه مصداق این تعریف است، وسایلی همانند روزنامه ها، مجلات، رادیو، تلویزیون، ماهواره، اینترنت، لوح های فشرده، ویدئو و جز این مواردند. http: //mokhatabshenasi. blogsky. com))

رسانه، در مفهوم ارتباطی آن، عاملی است که می تواند پیامی را به مخاطب انتقال دهد. رسانه ها، افراد، ابزار یا موقعیت هایی هستند که به وسیله آن پیام ارائه می شود. در واقع، رسانه ها یا وسایل ارتباط همگانی، کارشان پیام رسانی است. اگر رسانه ای پیامی نداشته باشد، نمی تواند نقش خود را به درستی ایفا کند و آن گاه چیزی شبیه رسانه خواهد بود، نه خود رسانه. برداشت های مختلفی درباره ماهیت رسانه ها وجود دارد، اما در بیشتر تعاریف ارائه شده از آن، به نقش پیام رسانی آن توجه فراوانی شده است. مک لوهان کانادایی نیز بر این باور است که رسانه همان پیام است.

برخی دیگر از صاحب نظران هم در تعاریف شان از رسانه بر ماهیت پیام رسانی آن تأکید دارند. به باور آنان، رسانه بدون پیام نیست و اگر پیامی با محتوا در یک وسیله، ارتباط همگانی نباشد، آن وسیله معنی کامل رسانه را به خود نمی گیرد. در برخی دیگر از تعاریف، به موضوع مخاطب توجه شده است.

رسانه های جمعی از نظر لغوی، به معنای ابزارهایی هستند که از طریق آنها می توان به افرادی، نه به طور جداگانه یا با گروه های خاص و همگون، بلکه با جماعت کثیر یا توده ای از مردم به طور یکسان دسترسی پیدا کرد. (دادگران، ۱۳۸۴: ۳۰) رسانه های جمعی را به گونه های مختلف تقسیم کرده اند، اما ویژگی انتقال پیام، در همه این تقسیم بندی ها مشترک است.

از یک نظر، رسانه ها را در دو گونه تند و کند جای داده اند. رسانه های کند، پیام را با تأخیر انتقال می دهند، مانند کتاب یا مجله. رسانه های تند نیز پیام را با سرعت به مخاطبان می رساند، مثل رادیو و تلویزیون (جمعی از نویسندگان، ۱۳۸۵: ۹) از این رو، در تعریف رسانه ها به طور کلی می توان گفت، رسانه هر نوع ابزاری است که برای رساندن پیام از فرستنده به مخاطبان استفاده می شود. (یاوری وثاق، ۱۳۹۱: ۱۶)

از سویی، وسایل ارتباط جمعی به وسایلی گفته می شود که مخاطبان آن گسترده، فراوان و نامتجانسند. این اجتماعات وسیع و نامتجانس می توانند به وسیله این وسایل با هم نزدیک شوند و به تبادل آرا و تفاهم بپردازند. به بیانی دیگر، وسایل ارتباط جمعی به آن دسته از وسایلی گفته می شود که پیام را برای مخاطبان بسیار (عموم) ارائه می دهند و دارای آثار اجتماعی اند. (خیری، ۱۳۸۹: ۳۱)

برخی دیگر از محققان با توجه به نقش ارتباطی رسانه، برای آن تعاریفی ارائه کرده اند. به نظر آنان، رسانه ها مهم ترین وسایل ارتباطی در جوامع بشری به شمار می آیند و سبب جهانی شدن و اهمیت فوق العاده آن همین جنبه ارتباطی است. در فرهنگ الفبایی قیاسی زبان فارسی رسانه ها، به عنوان مجموع ابزارها و روش ها برای برقراری ارتباط اجتماعی تعریف شده است.

در طول تاریخ، جوامع بشری از رسانه های ارتباطی گوناگونی استفاده کرده اند. برخی از این رسانه ها مانند زبان انسان ها، از رسانه های ارتباطی طبیعی و برخی دیگر مانند ملاقات و نشانه ها و نمادهای گوناگون – صدای طبل، مشعل یا دود – جنبه قراردادی دارند و برخی نظیر مطبوعات، تلویزیون و سینما، که امروزه به آنها رسانه های ارتباط جمعی یا توده ای گفته می شود، چون ساخته انسانند، مصنوعی به شمار می آیند. (اشرفی ریزی و کاظم پور، ۱۳۸۶: ۷۹)

رسانه ها دارای انواع مختلفی از دسته بندی هاست. نمونه ای از دسته بندی انواع رسانه به این صورت است: رسانه های نوشتاری مانند مطبوعات، کتاب و مجلات، رسانه های شنیداری مانند رادیو، رسانه های دیداری مانند تلویزیون، سینما، اینترنت، رسانه های ابزاری مانند اعلامیه، بروشور، تابلوی اعلانات، کاتالوگ، پوستر، تراکت، پلاکارد، آرم، لوگو، فیلم های تبلیغی، فیلم کوتاه و بلند، سخنرانی، همایش و تئاتر، رسانه های نهادی یا گروهی همچون روابط عمومی ها، شرکت های انتشاراتی، بنیادهای سینمایی، رسانه های فرانهادی همچون خبرگزاری ها، دفاتر روابط بین الملل، کارتل ها، بنگاه های سخن پراکنی و تراست های خبری، شرکت های چند ملیتی سازه، فیلم های سینمایی، شبکه های ماهواره ای.)

ب) اهمیت و کارکردهای رسانه

رسانه ها در جامعه بشری نقش بسیار مهمی را ایفا می کنند و اهمیت ویژه ای دارند. امروزه رسانه ها به نوعی از ضروری ترین نیازهای زندگی بشری به شمار می روند. شاید بتوان دلایل بسیاری را برای اهمیت رسانه برشمرد. از جمله این دلایل می توان به این موارد اشاره کرد:

یک – رسانه به عنوان عامل اصلی جمعی کردن روابط انسان هاست و همواره وسایل ارتباط جمعی در گسترش روابط بین انسانی در جنبه های مختلف نقش فعال دارد.

دو – عمل رسانه به مثابه منبع قدرت است، نقش واسطه گری وسایل ارتباط جمعی بین افکار عمومی و حاکمیت یا سازمان و نیاز مخاطبان انبوه به اطلاعات، قدرت اثرگذاری رسانه را در میان اعضای جامعه به شدت گسترش داده است.

سه – قدرت دروازه بانی رسانه نیز بر اهمیت آن افزوده است. براساس نظریه دروازه بانی اطلاعات، همیشه در مجرا هایی که در منطقه دروازه هاست، قرار می گیرد. در این منطقه دروازه بان تصمیم می گیرد اطلاعات را وارد مجرا کند یا خیر. با توجه به قدرت دروازه بانی رسانه نوع تعاملی که مدیران در شرایط بحرانی با رسانه ها دارند، در گزینش و جهت دهی به اخبار از سوی خبرنگاران بسیار اثرگذار است؛ زیرا در این شرایط خبرنگاران هم به وضعیت ذهنی و روحی روانی جامعه درباره بحران نظر می کنند و هم قالب های ذهنی و نوع برخورد مدیران بحران آنان را در شیوه نگاه به موضوع بحران و روش های پرداختن به آن راهنمایی می کنند.

کارکرد رسانه ها

کارکردهای رسانه در هر جامعه آمیزه ای از نظام رسانه ای، نقش های پذیرفته شده – و نه تعریف شده – برای رسانه و رویکردهای رسانه ای در ایفای این نقش هاست. بر این اساس، نظام رسانه ای در برگیرنده اصول و قواعدی است که رسانه در محیط سیاسی، اجتماعی جوامع برای انجام وظایف خود از آن پیروی می کند. در حقیقت، نظام رسانه ای تبلور جایگاه نظام ارتباطی در نظام سیاسی یک جامعه است که تحت تأثیر نیازها و خواسته های متفاوت مردم، تجربه های خاص آن جامعه، ساختار سیاسی، اجتماعی و نظام کنترل اجتماعی آن جامعه است. بنابراین، رسانه در هر جامعه ای دارای نقش است. امروزه نقش رسانه ای بر اساس توسعه فن آوری های ارتباطی به نقش های تعریف شده و نقش های پذیرفته شده، قابل تقسیم است.

درباره کارکردهای رسانه ها نظریات گوناگونی مطرح است. محققان برای رسانه های مدرن کارکردهای چندی قائل هستند، اما همه روی سه کارکرد عمده و اصلی توافق دارند. این سه کارکرد را می توان در سه شکل زیر بیان کرد: آموزشی، اطلاع رسانی، تفریحی و سرگرمی. (جوادی یگانه و عبداللهیان، ۱۳۸۶: ۱۹۰ – ۱۹۱) البته همان طور که بیان شد، نظرات گوناگونی درباره کارکردهای رسانه وجود دارد که در ادامه به برخی از این کارکردها به طور خلاصه اشاره می شود:

الف) کارکرد نظارتی: یکی از مهم ترین کارکردهای رسانه خبری، نظارت بر محیط است. کارکرد نظارت و حراست از محیط، شامل رساندن اخبار توسط رسانه ها می شود که برای اقتصاد و جامعه ضروری است. مانند گزارش اوضاع سهام، ترافیک و شرایط آب و هوایی. (تانکارد و ورنر، ۱۳۸۶: ۴۵۰ – ۴۵۱)

ب) کارکرد آموزشی یا انتقال فرهنگ: آموزش براساس تعریفی که سازمان علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) بیان داشته، عبارت است از: «تمام کنش ها و اثرات، راه ها و روش هایی که برای رشد و تکامل توانایی مغزی و معرفتی و همچنین مهارت ها، نگرش ها و رفتار انسان به کار می روند. البته به طریقی که شخصیت انسان را تا ممکن ترین حد آن، تعالی بخشند». (دادگران، ۱۳۸۴: ۱۰۹)

در این میان، رسانه های ارتباطی خواه برای این کار برنامه ریزی شده باشند و خواه نشده باشند، آموزش دهنده اند. رسانه ها فراهم آورنده دانش و شکل دهنده ارزش هایند و همواره مردم از آن ها اثر می پذیرند و می آموزند. این کارکرد مربوط به ارتقای سطح دانش در علوم مختلف است که به طور عمده ناظر به حیطه شناختی است. (جوادی یگانه و عبداللهیان، ۱۳۸۶: ۷۹ – ۸۱) جامعه شناسان معتقدند که وسایل ارتباطی با پخش اطلاعات و معلومات جدید، به موازات کوشش معلمان و استادان، وظیفه آموزشی انجام می دهند و دانستنی های عملی، فرهنگی و اجتماعی دانش آموزان و دانشجویان را تکمیل می کنند. (معتمد نژاد، ۱۳۸۵: ۱۰۹ – ۱۱۰)

ج) کارکرد سرگرم سازی و پرکردن اوقات فراغت: انبساط خاطر، ادخال سرور و شادی به ویژه اوقات فراغت مقصودی است که در محور توجه کارکرد سرگرمی قرار دارد. (جوادی یگانه و عبداللهیان، ۱۳۸۶: ۷۹ – ۸۱)

وسایل ارتباط جمعی به عنوان مهم ترین ابزار تفریحی و سرگرمی افراد به شمار می روند که با پخش و انتشار برنامه های سرگرم کننده بر الگوی رفتار اوقات فراغت انسانی آثار تعیین کننده ای دارند و از این راه است که فرد از تنهایی و زندگی سخت روز مره اش رهایی می یابد و با محیط بیرونی تماس برقرار می کند. (دادگران، ۱۳۸۴: ۱۲۶)

د) کارکرد ارشادی: انگیزش احساسات معنوی مخاطبان و تشویق آنها به رفتار بر مبنای باورهای دینی، محور این کارکرد به شمار می آید. تأثیر عاطفی بر مخاطبان و ترغیب و تهییج روانی آنها نیازمند شرایط روانی ویژه ای است که به نظر می رسد با ارتباطات مستقیم، شخصی و صمیمانه امکان تحقق بیشتری داشته باشد. تربیت نیازمند نزدیکی مربی و متربی و تسلط مربی به بازخوردها و حالات مخاطبان خود است که مقتضی ارتباطی دوسویه است. (جوادی یگانه و عبداللهیان، ۱۳۸۶: ۷۹ – ۸۱)

ه‍) کارکرد اطلاع رسانی: مهم ترین ویژگی این کارکرد، اتکای آن به زمان است، به این معنا که باید خصوصیت جدید و تازه بودن در بیان اطلاعات و رویدادها ملحوظ باشد و از کهنگی و آفات زمانی به دور بماند. این نیازی است که انسان ها برای موفقیت در زندگی روزمره خود به دنبال تأمین آن هستند و هر رسانه ای که بتواند زمان این دست یابی را کوتاه تر و دسترسی به آن را ساده تر نماید، در به عهده گرفتن این کارکرد نسبت به سایر وسایل ارتباطی مزیت خواهد داشت. (همان: ۷۹ – ۸۱)

و) کارکرد همگن سازی: وسایل ارتباط جمعی، موجب نزدیکی سلیقه ها، خواست ها و انتظارات همه ساکنان یک جامعه شده و جوامع را از عصر محدوده های جدا خارج می گردانند. ورود وسایل ارتباط جمعی به جامعه، خرده فرهنگ ها و فرهنگ های خاص و مجزا را ناپدید می کند و به نوعی تشابه میان تمامی ساکنان یک جامعه به وجود می آورد و مردم آن جامعه، از سبک زندگی و علایق و خواسته هایی که رسانه های جمعی ارائه می دهند، پیروی می کنند. (ساروخانی، ۱۳: ۸۷ – ۸۸) در واقع این رسانه ها هستند که انسان ها را با یکدیگر پیوند می دهند و به آن ها هویت جمعی می بخشند. بر این مبنا، کارکرد اصلی وسایل ارتباط جمعی، همان مخاطب قراردادن توده ها و نه گروه های خاص است. به بیان «ژان کازنو»، رسانه ها به توده سازی می پردازند. (آشنا، ۱۳۸۰: ۱۹ – ۲۰)

ز) کارکرد راهنمایی و رهبری: نقش رهبری کننده وسایل ارتباطی و اثر آن ها در بیداری و ارشاد افکار عمومی، امری واضح بوده و روز به روز بر اهمیت آن افزوده می شود. در نظام های دموکراسی، وسایل ارتباط جمعی می توانند در راه گسترش ارتباط میان رهبری کنندگان و رهبری شوندگان، خدمات مهمی را انجام دهند و به عنوان آیینه تمام نمای افکار عمومی، در جلب همکاری مردم و شرکت دادن آن ها در امور اجتماعی، تأثیر فراوانی به جای بگذارند. البته رسانه های گروهی با انگیزه سازی در مخاطب، می توانند ایجاد مشارکت اجتماعی که از عمده ترین نقش های رسانه هاست، به دنبال داشته باشند. این مهم؛ یعنی انگیزه سازی برای مشارکت، نیازمند شناخت درست از نیازهای مخاطبان است. توجه به فرهنگ های محلی مناطق گوناگون یک کشور نیز در انگیزه سازی با اهمیت است. (کریمی، ۱۳۸۲: ۱۲۲ – ۱۲۴)

ح) کارکرد بحران زدایی: رسانه های گروهی می توانند در عرصه مقابله با بحران های اجتماعی، به ایفای نقش بپردازند و در کاهش بحران های مختلفی مانند بحران هویت یا حوادث تهدیدکننده ثبات اجتماعی، کارکرد مؤثری داشته باشند. (همان: ۱۷۰)

ط) کارکرد آگاه سازی: این وظیفه با مقوله آموزش، از سویی و مقوله خبررسانی جمعی، از سوی دیگر، تداخل دارد، اما رسانه ها باید افزون بر انتقال اخبار و اطلاعات، به تحلیل درست اخبار و تشریح آنان نیز بپردازند. تحلیل علّی پدیده های خبری و آگاه سازی انسان ها از این علل، سبب تغییر در جهان بینی انسان ها می شود. به همین سیاق، وسایل ارتباط جمعی باید موجبات آگاهی انسان ها از کالاهای مورد نیاز را فراهم سازند. این وظیفه؛ یعنی آگاه سازی از آن رو از تبلیغ متمایز است که در آن، هیچ کوششی برای خرید کالایی خاص وجود ندارد. همان گونه که هیچ کوششی نیز برای ایجاد گرایش به سوی دیدگاه خاص وجود ندارد.

آنچه بدان اشاره شد، برخی از کارکردهای رسانه بود. البته افزون بر موارد اشاره شده، اعطای پایگاه اجتماعی، حمایت از هنجارهای اجتماعی، انتقال میراث های فرهنگی و اجتماعی از نسلی به نسل دیگر، نقش و کارکرد بیان عقاید، ایجاد همبستگی میان اجزای جامعه در پاسخ به نیازهای محیطی و کارکرد تبلیغی را نیز می توان از جمله دیگر کارکردهای رسانه برشمرد.

از سوی دیگر، یک رسانه باید مخاطب را به فکر وادارد، مبدأ ایده های جدید در حیطه های گوناگون باشد، محلی برای نقد و اظهار نظرهای دلسوزانه و عملی باشد؛ با درج مطالب پژوهشی و آموزشی در افزایش سطح علمی جامعه اثرگذار باشد، میزگردهای غنی رسانه ای درباره موضوعات هدف برگزار کند؛ به چالش ها و مشکلات و راهکارهای قابل انجام بپردازد و بحران های پیش رو را پیش بینی کند و واقعیات را به دور از هرگونه جانبداری، بیان کند. با انجام این موارد می تواند به عنوان بازوی توانمند سیستمی در جامعه و در کنار نظام، ایفای نقش کند.

ج) مفهوم شناسی مناظره

مناظره در لغت به معنی با هم نظر کردن؛ یعنی فکر کردن در حقیقت و ماهیت چیزی است. در واقع، به مجادله و نزاع با همدیگر و بحث با یکدیگر درباره حقیقت و ماهیت چیزی، مناظره گویند. راغب اصفهانی در مفردات آورده است: «مناظره، گفت وگوی رو در رو و نبرد نظری با سخن و خطابه است و نیز بیان آنچه را که به بصیرت درک می شود.» (راغب اصفهانی، ۱۳۷۴: ۳۶۵) و در مصباح المنیر، مناظره به معنای مجادله بیان شده است: «مُنَاظَرَهً بِمَعْنَی جَادَلَهُ مُجَادَلَهً.» (فیومی، بی تا: ج۱۵: ۶۱۲) طریحی نیز آن را به معنای مجادله و جدال کردن بیان داشته است: «نَاظِرْهُ مُنَاظَرَهً: جادله». (طریحی، ۱۳۷۵: ج۳: ۴۹۸)

قنوجی بخاری در کتاب أبجد العلوم در تعریف علم المناظره می نویسد: «علم باحث عن أحوال المتخاصمین لیکون ترتیب البحث بینهما علی وجه الصواب حتی یظهر الحق بینهما.» علمی است که در آن از احوال دو فرد در حال نزاع و گفت وگو با یکدیگر بحث می کند، به گونه ای که ترتیب مباحثه میان این دو به صورت صحیح باشد تا اینکه حقیقت میان این دو روشن شود. (قنوجی، ۱۴۲۰ق: ج۲: ۴۲۸)

خداوند فرموده است: «ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّک بِالْحِکمَهِ وَ الْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ» (نحل: ۱۲۵)؛ یعنی بخوان ای پیغمبر! بندگان را و دلالت نما ایشان را به سو و سمت راه پروردگار خودت، بعضی را به طریق حکمت و بعضی را به طریق موعظه ای که نیکو باشد و بعضی را مجادله و مناظره فرما، به نوعی که مجادله احسن و نیکو باشد. (دارابی، ۱۳۸۱: ج۱: ۴۰)

در تفسیر نمونه در ذیل این آیه آمده است: «و این سومین گام، مخصوص کسانی است که ذهن آنها قبلاً از مسائل نادرستی انباشته شده و باید از طریق مناظره ذهنشان را خالی کرد تا آمادگی برای پذیرش حق پیدا کنند. بدیهی است، هنگامی مجادله و مناظره مؤثر می افتد که «بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ» باشد، حق و عدالت و درستی و امانت و صدق و راستی بر آن حکومت کند و از هر گونه توهین و تحقیر و خلاف گویی و استکبار خالی باشد و خلاصه تمام جنبه های انسانی آن حفظ شود. چیزی که هست خدای تعالی موعظه را به قید حسنه مقید ساخته و جدال را هم به قید «بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ» مقید نموده است، و این خود دلالت دارد بر اینکه بعضی از موعظه ها حسنه نیستند، و بعضی از جدال ها حَسَن (نیکو) و بعضی دیگر احسن (نیکوتر) و بعضی دیگر اصلا حُسن ندارند وگرنه خداوند موعظه را مقید به حسن و جدال را مقید به احسن نمی کرد». (مکارم شیرازی، ۱۳۸۹: ج۱۱: ۴۵۶ – ۴۵۷)

۲. کارکرد رسانه ای مناظرات امام رضا علیه السلام

برخی، رسانه را وسیله ای برای نقل و انتقال اطلاعات، ایده ها و افکار افراد یا جامعه می دانند و عده ای هم آن را افراد، ابزار یا موقعیت هایی می دانند که به وسیله آن پیام ارائه می شود و برخی، رسانه را همان پیام معرفی می کنند. بررسی مناظرات حضرت رضا علیه السلام، به خوبی نشان می دهد که ویژگی پیام رسانی و دارای پیام بودن در مناظرات حضرت به وضوح نمایان است. از این رو، با توجه به گستره وسیع پیام رسانی در مناظرات امام رضا علیه السلام و به تعبیری به دلیل وجود کارکردهای رسانه ای متعدد مناظرات امام رضا علیه السلام در دربار مأمون و میان مردم از زمان وقوع آن مناظرات تاکنون، می توان کارکردهای رسانه ای آن مناظرات را بررسی و تحلیل کرد. توضیح اینکه این مناظرات در آن دوران یکی از گویاترین ابزار پیام رسانی برای انتقال مهم ترین پیام های منطبق با منافع و مقاصد دربار بود و امام رضا علیه السلام از مناظرات به عنوان ظرفیتی جدید در فضای دربار در راستای اهداف و مقاصد الهی خویش و در جهت تبیین اعتقادات الهی خویش بهره بردند.

در ادامه، نخست نگاهی کلی به مناظرات حضرت رضا علیه السلام خواهیم داشت و پس از آن به مهم ترین کارکردها و بهره وری حداکثری از ظرفیت رسانه ای مناظرات اشاره خواهیم داشت.

الف) نگاهی کلی به مناظرات امام رضا علیه السلام

از جمله مهم ترین رخدادهای زندگی امام رضا علیه السلام، مناظرات حضرت با بزرگان و پیروان ادیان و مذاهب مختلف است که توجه به آن و بررسی نقش بی بدیل این مناظرات در آن برهه از زمان می تواند راه گشای مطالب و مسائل بسیاری باشد. در ادامه به اختصار به این مناظرات و چگونگی آن اشاره می شود.

نکته نخست اینکه مناظرات در تمام دوران زندگی حضرت رخ می داد. در این مناظرات که در دو مقطع زمانی دوران امامت؛ یعنی پیش و پس از ولایت عهدی بود، اسلام ناب به مردم معرفی می شد.

امام با صاحبان افکار و عقاید مختلف به مناظره می پرداختند و با براهین قوی و محکم، باورهای ناصواب آنان را برای جامعه آشکار می ساختند. این مناظرات که علاوه بر بصره، در مرو نیز رخ داد، در بارورسازی اسلام و غنی شدن مکتب و حدیث شیعه نقش به سزایی داشت. (محبی پور، ۱۳۸۸: ۱۱۵)

درباره تشکیل مناظرات دلایل فراوانی بیان می شود که باید با توجه به موقعیت انجام مناظره آنها را بررسی کرد. گفتنی است، چون مناظرات در دوره های مختلف (قبل و بعد از ولایت عهدی) و در مکان های مختلف (مدینه، بصره، کوفه و مرو) رخ داده است، نمی توان برای همه مناظرات دلایل واحدی برشمرد. برای مثال، مناظراتی که در مدینه و قبل از ولایت عهدی امام علیه السلام رخ داده، بیشتر جنبه آگاهی دادن به مردم و پاسخ دادن به پرسش های آنها و همچنین مبارزه با فرقه های ضاله از جمله فرقه واقفیه داشته اند. مناظرات بصره و کوفه نیز همین جنبه را داشته و برای اثبات امامت امام رضا علیه السلام انجام شده است، اما مناظراتی که در مرو و در حضور و دربار مأمون اتفاق افتاده است، بیشتر جنبه سیاسی داشته و با اهداف خاص پیگیری می شد. می توان گفت، یکی از ابعاد اساسی حضور امام رضا علیه السلام در دستگاه خلافت، شرکت ایشان در مناظرات علمی با فقها، متکلمان و علما، مسلمان و غیر مسلمان، اعم از علمای زرتشت، یهودی، مسیحی و صائبی بود که مأمون برگزارکننده این مناظرات بود. شیخ صدوق انگیزه مأمون از برگزاری آن مناظرات را محکوم شدن حضرت در برابر احتجاج یکی از ایشان دانسته و این امر را ناظر به حرص و حسد وی نسبت به حضرت و جایگاه علمی وی دانسته است. (ابن بابویه، ۱۳۷۲: ج ۱: ۱۹۱)

البته دلایل دیگری نیز برای این مناظرات که مأمون آنها را برنامه ریزی و مدیریت می کرد، بیان شده است. از جمله دلایل دیگر مأمون از این کار این بود که جنبه علمی امام را پررنگ جلوه دهد و ایشان را فردی به دور از مسائل سیاسی و حکومتی معرفی کند.

دلیل دیگری که به عنوان انگیزه مأمون مطرح است، این است که همیشه سیاست گذاران و حاکمان در پی آنند که ذهن و افکار عموم مردم را متوجه موضوعی خاص کنند تا مردم در مسائل حکومتی دخالت نداشته باشند و از آن فارغ شوند. برخی انگیزه مأمون را از برگزاری مناظرات، دور کردن ذهن مردم از مسائل حکومتی دانسته اند. (مکارم شیرازی، ۱۴۰۴ق: ۸ – ۹)

اهمیت مناظرات: در دوران ائمه مناظرات گسترده ای رخ می داد و ائمه با پیروان مکاتب و فرق، مباحثه و مناظره می کردند. در زمان امام رضا علیه السلام نیز این فرصت در مکه، مدینه، بصره، کوفه و مَرو پیش آمد، اما مناظرات امام با مناظرات دیگر ائمه و حتی مناظرات ایشان در مرو با مناظرات قبل از ولایت عهدی کاملاً متفاوت است؛ زیرا وسعت کشورهای اسلامی در عهد هارون و مأمون به آخرین حد خود رسیده بود، به گونه ای که مساحت کشورهای اسلامی در عهد عباسیان بدون محاسبه اسپانیا، برابر با مساحت تمام قاره اروپا بود. اهمیت مناظرات امام رضا علیه السلام در این برهه زمانی کاملاً مشخص و روشن است. از طرفی، با گسترش اسلام در مناطق مختلف، پرسش های مختلفی و مسائل فراوانی مطرح می شد که پاسخ گویی به آنها و رفع ابهامات موجود، به وسیله مناظرات تا حد زیادی انجام می گردید و مناظرات به گونه ای پاسخ گوی این گونه مسائل بود. نکته دیگر اینکه در مناظرات مرو، وضعیت به گونه ای حساس شده بود که شکست در مناظرات به منزله شکست مذهب تشیع و اعتقادات شیعی تلقی می شد. از این رو، مناظرات از اهمیت ویژه ای برخوردار بود. اساساً یکی از اهداف مأمون از برگزاری مناظرات شکست یا محکوم کردن امام و مذهب تشیع بود که با درایت حضرت رضا علیه السلام این هدف متلاشی و نقش بر آب شده و اثر معکوس داشته و به نفع امام و مذهب تشیع تمام شد و نکته مهم دیگر درباره اهمیت مناظرات حضرت رضا علیه السلام این است که این مناظرات هم به وسیله مردم و هم به وسیله رهبران و بزرگان ادیان و فرق مختلف داوری می شد. تمام کسانی که در مناظرات شرکت داشته یا از اخبار آن با خبر می شدند، بالطبع درباره آن داوری داشته و به بحث و گفت وگو درباره آن و محتویات مباحث می پرداختند. این مسئله به نوعی باعث پاسداری از مذهب تشیع و همچنین تبلیغ و نشر آن به شمار می آمد. اینجاست که نقش رسانه ای مناظرات بیش از پیش مشخص می شود.

انواع مناظرات: مناظرات امام را می توان به دو بخش مهم تقسیم کرد: مناظرات امام رضا علیه السلام با ادیان مختلف، مناظرات امام رضا علیه السلام با فرقه ها و مذاهب مختلف.

۱. مناظرات امام رضا علیه السلام با دانشمندان ادیان مختلف

این مناظرات که در دوران پیش و پس از ولایت عهدی به وقوع پیوست، به دو بخش عمده تقسیم می شود:

اول – مناظره با دانشمندان ادیان در کوفه و بصره: در کتاب الخرائج و الجرائح، روایت مشروحی ذکر شده که خلاصه آن چنین است: هنگامی که بصره پایگاه فعالیت فرق و مکتب های مختلف شد، امام علی بن