پاورپوینت کامل فناوری هسته ای، ایران و نظام عدم گسترش سلاح های هسته ای ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint

توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل فناوری هسته ای، ایران و نظام عدم گسترش سلاح های هسته ای ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل فناوری هسته ای، ایران و نظام عدم گسترش سلاح های هسته ای ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل فناوری هسته ای، ایران و نظام عدم گسترش سلاح های هسته ای ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint :

>

احمدرضا توحیدی[۱]

چکیده:

جامعه بین المللی از زمان دستیابی به تکنولوژی سلاح هسته ای، بویژه بعد از کاربرد دو بمب اتمی توسط آمریکا در خلال جنگ جهانی دوم علیه کشور ژاپن، خواستار توقف تولید سلاح های هسته ای شده است.

گرچه این خواسته در خلال جنگ سرد جز با حصول توافقی جهت تدوین و تصویب «معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای» و امضای قراردادهای دو جانبه در جهت مهار مسابقه تسلیحاتی، در حیطه عمل به موفقیتهای عمده ای دست نیافت[۲]

اما بعد از جنگ سرد و در دوران تحولات بنیادین و ایجاد روحیه همکاری، تقاضاهای فزاینده ای برای نیل به خلع سلاح هسته ای شکل گرفت. موضوع سلاح هسته ای عراق (در خلال جنگ دوم خلیج فارس) و پرونده هسته ای کره شمالی نیز از عوامل دقت بیشتر و همگرایی افزونتر جامعه بین المللی شده است.

اما در این فرایند، دستیابی تعداد بیشتری از کشورها، بویژه کشورهای در حال توسعه، به غنی سازی اورانیم و چرخه سوخت (حتی به صورت صلح آمیز) برای دارندگان سلاح هسته ای (قدرتهای هسته ای) قابل پذیرش نیست؛ زیرا برخوردار شدن یک کشور از سلاح هسته ای یا تکنولوژی هسته ای و غنی سازی، موجب بر هم زدن توازن قدرت در سطوح منطقه ای و جهانی می گردد. به همین جهت، این موضوع با دقت و حساسیت حقوقی – اجتماعی بسیار زیادی همراه با تأملات سیاسی صرف، مورد بررسی قرار گرفته و می گیرد.

در این راستا، فعالیت نسبتا گسترده جمهوری اسلامی ایران جهت دستیابی به دانش فنی و تخصصی انرژی هسته ای بر اساس همان نگرش خاص و سیاسی، مورد توجه آژانس بین المللی انرژی اتمی و غرب، بویژه آمریکا قرار گرفت و تلاش نمودند به شکلهای مختلف، تنها به دلیل عدم همسویی سیاسی و ایدئولوژیک ایران با غرب، با استفاده از شیوه های مختلف، این حرکت بدیع و سرافرازانه دانشمندان ایرانی را در مراحل ابتدایی خود متوقف کنند.

در این نوشتار سعی خواهیم کرد با ذکر توضیحاتی در مورد سابقه فعالیتهای اتمی ایران و ذکر مزایای صلح جویانه آن، به بررسی و تحلیل ساختار و ارکان آژانس بین المللی انرژی اتمی و نظام عدم گسترش سلاح های هسته ای (انواع بازرسی و انواع پروتکل ها) بپردازیم.

مقدمه

حدود سه قرن قبل از میلاد مسیح، دانشمندی یونانی به نام دموکریت به این نتیجه رسید که اشیا، به رغم شکل ظاهر متفاوتی که دارند، از ذرات بسیار ریز و غیر قابل تجزیه ای تشکیل شده اند. وی این ذرات را «اتم» نام نهاد. دو هزار سال بعد، دانشمندی انگلیسی به نام جان دالتون به این نتیجه رسید که اتم هم، قابل تجزیه و شکستن است.

این مسأله به صورت نظریه باقی ماند تا در سال ۱۹۲۷ میلادی، دانشمند آلمانی الاصل مقیم آمریکا به نام آلبرت انیشتین فرمول «E=mc2» را مطرح کرد و ثابت نمود که اگر اتم شکافته شود، انرژی عظیمی ایجاد می شود.

این کشف، یکی از مهم ترین و اثرگذارترین کشفیات بشر در طول تاریخ بود اما از همان آغاز نگرانی عمیقی را در سطح جهان در مورد آثار و پیامدهای احتمالی و منفی آن پدید آورد. مدتی بعد قدرت تخریب بسیار بالای انرژی هسته ای توسط ابن هایمر شاگرد انیشتین و آمریکایی ها به طور کاملاً سری در صحرای «نوادا» با انجام اولین انفجار هسته ای آزمایش گردید.[۳] این آزمایش نقطه عطفی در مورد گسترش فناوری غنی سازی و استفاده از انرژی اتمی به صورت صلح جویانه و یا به عنوان سلاح اتمی بود.

فرایند تولید و چرخه سوخت هسته ای

تولید انرژی در یک نیروگاه هسته ای و عامل تولید آن، به گونه ای است که از رآکتورهای هسته ای از شکافت اورانیوم غنی شده با غنای ۳ تا ۵ درصد، برای تولید انرژی گرمایی استفاده می شود. این انرژی به وسیله توربین، به انرژی مکانیکی و توسط ژنراتور به انرژی الکتریکی تبدیل می شود بنابراین، رآکتورهای هسته ای، همان نقشی را ایفا می کند که دیگهای بخار در نیروگاه های حرارتی با سوخت فسیلی به عهده دارند.

تفاوت آنها در نوع سوخت است: در اولی از سوخت هسته ای و در نیروگاه های فسیلی از مواد نفتی – گاز یا ذغال سنگ استفاده می شود.تولید و بهره برداری از سوخت هسته ای یکی از پیچیده ترین و پیشرفته ترین تکنولوژیهای امروزی است که از طیف گسترده ای از علوم و فنون مختلف بهره می گیرد.

ماده اصلی که برای سوخت در رآکتورهای هسته ای به کار می رود، اورانیوم (U)[4] با ترکیباتی از این فلز است که به علت خواصی که در جلب نوترون و شکافت هسته ای[۵] دارد مورد استفاده قرار می گیرد.

اورانیوم شکاف پذیرترین عنصر طبیعی می باشد که توسط نوترون شکافته می شود. البته فلز پلوتونیوم از اورانیوم هم شکاف پذیرتر است ولی به صورت طبیعی وجود ندارد بلکه از واکنش هسته ای ایزوتوپ اورانیوم ۲۳۸ (۲۳۸U) با نوترون به وجود می آید.

برای تولید میله سوخت مورد مصرف در رآکتورهای هسته ای، پروسه ای بس پیچیده و جالب طی می شود تا این که از سنگ معدن اورانیوم، سوخت هسته ای حاصل شود که به آن، اشاره می نماییم. در مرحله اول نیازمند تهیه و استخراج سنگ معدن اورانیوم هستیم.

در ایران، یکی از معادنی که متخصصان ایرانی برای استخراج اورانیوم از آن در تلاشند در ساغند یزد[۶] قرار دارد.

به هر حال، پس از استخراج سنگ معدن اورانیوم، عملیات کانه آرایی و تغلیظ در تأسیسات نزدیک معدن انجام می پذیرد تا پودر اورانیوم (کنسانتره ۸O3U) که غالبا در بردارنده بیش از ۷۰% اورانیوم و اصطلاحا به کیک زرد[۷] مشهور است، به دست آید.

پس از به دست آوردن کیک زرد طی یک سری فرایند پیچیده، آن را به هگزافلوئور اورانیوم۵ (۶UF) تبدیل می کنند که در ایران این فرایند پیچیده، در کارخانه UCFاصفهان، انجام می شود. سپس در کارخانه غنی سازی اورانیوم[۸]، گاز ۶UF به مرکز دستگاه های سانتریفوژ[۹] تزریق می شود.

در اثر چرخش دستگاه و ایجاد اختلاف غلظت ایزوتوپی در بالا و پایین دستگاه، می توان ایزوتوپهای سبک و سنگین را از یکدیگر جدا کرد.[۱۰] پس از غنی سازی گاز ۶UF، آن را با دو فرایند مرطوب یا خشک، به ۲UO تبدیل می کنند.

اکنون ۲UO را می توان پرس کرده و به صورت قرص در آورد و از اجتماع این قرصهای کوچک، میله های سوخت (Fuel rod) و از اجتماع میله های سوخت، مجتمع های سوخت (Fuel assembly) را تولید کرد و سپس آنها را در رآکتور بارگذاری کرد.

پس از مصرف سوخت باید سوخت مصرف شده را از قلب رآکتور خارج کرد (هر سال یک سوم از کل سوخت را) و سوخت جدید، جایگزین نمود. سوخت مصرف شده را پس از فرایندهای پیچیده، مورد بازفرایابی قرار می دهند که یکی از مواد تولید شده آن، پلوتونیوم است که ماده ای استراتژیک است و می تواند برای تهیه سلاح هسته ای به کار رود.

دیگر مواد آن، اورانیوم تهی شده و پاره های شکاف است.[۱۱] انبار کردن فرآورده های شکافت به صورت مایع در کارخانه بازفرایابی برای چندین سال و به دنبال آن فرایابی بیشتر برای تولید ماده، به صورتی که در نهایت، برای دور ریزی بلند مدت مناسب باشداز دیگر کارهاست که باید انجام شود. سرانجام برای تکمیل کردن مراحل چرخه سوخت باید اورانیوم تهی شده و پلوتونیوم را انبار کنند تا این مواد در کارخانه تولید میله های سوخت استفاده شود.[۱۲]

موارد کاربرد صلح آمیز انرژی هسته ای

کاربرد انرژی هسته ای در تولید برق

استفاده از علوم و فنون هسته ای در تولید برق از طریق نیروگاه اتمی، برای ایران اهمیت بالایی برخوردار دارد؛ زیرا ایران در بیست سال آینده به هفت هزار مگاوات برق در سال نیاز دارد که نیروگاه اتمی بوشهر، در صورت راه اندازی فقط ۱۰۰۰ مگاوات برق را تأمین می کند و احداث نیروگاه های دیگر برای رفع این نیاز ضروری است.

گفتنی است برای تولید این میزان برق، حدود ۱۹۰ میلیون بشکه نفت خام مصرف می شود که در صورت تأمین از طریق انرژی هسته ای، سالیانه ۵ میلیارد دلار صرفه جویی خواهد شد. علاوه بر صرفه اقتصادی، دلایل زیر استفاده از انرژی هسته ای را ضروری می نماید:

الف) منابع فسیلی، محدود است و به نسلهای آینده نیز تعلق دارد.

ب) استفاده از نفت خام در صنایع تبدیلی پتروشیمی، ارزش بیشتری دارد.

ج) تولید برق از طریق نیروگاه های اتمی، آلودگی نیروگاه های کنونی را ندارد. تولید هفت هزار مگاوات با مصرف ۱۹۰ میلیون بشکه نفت خام، ۱۵۷ هزار تن دی اکسید کربن، ۱۵۰ تن ذرات معلق در هوا، ۱۳۰ تن گوگرد و ۵۰ تن اکسید نیتروژن را در محیط زیست پراکنده می کند. در حالی که نیروگاه اتمی، چنین آلودگی را ندارد.

نکات یاد شده، موجب شده است که کشورهای پیشرفته صنعتی، تأسیس نیروگاه های برق اتمی را در اولویت برنامه های خود قرار دهند. امروزه، نیروگاه برق هسته ای، حدود ۱۷% از کل الکتریسیته جهان را تولید می کند.

در حال حاضر، چهارصد نیروگاه برق هسته ای در دنیا فعال است که بیش از یکصد مورد آن به آمریکا تعلق دارد. همچنین، استفاده از انرژی هسته ای، مقدمه ای برای استفاده از دیگر منابع تولید انرژی در دست مطالعه، مانند «جوش هسته ای» است.

کاربرد انرژی اتمی در پزشکی و امور بهداشتی

در حال حاضر، علاوه بر استفاده از انرژی اتمی در اشعه ایکس و کاربرد آن در دستگاه های رادیوگرافی و عکسبرداری در کشورمان، درمان بیماریهای سرطانی با رادیوداروها انجام می شود. به طور کلی، در پزشکی هسته ای، از مواد رادیو ایزوتوپ برای شناسایی و تشخیص و درمان بیماریها در سطح سلولی و مولکولی استفاده می شود.

تشخیص سریع مراکز عفونی در بدن، تصویرگری بیماریهای قلبی، تشخیص عفونتها و التهاب مفصلی، آمبولی و لخته های وریدی، کاربردهای فراوان در صنایع خونی، تشخیص کم خونی یا سندرم اختلال در جذب ویتامین ۱۲B و جداسازی فلزات سنگین از گیاهان دریایی، از جمله مواردی است که می توان به آن اشاره کرد.

کاربرد انرژی اتمی در بخش دامپزشکی و دامپروری

تکنیک های هسته ای در حوزه دامپزشکی موارد مصرفی چون تشخیص و درمان بیماریهای دامی، تولید مثل دام، تغذیه دام، اصلاح نژاد، بهداشت و ایمن سازی محصولات دامی و خوراک دام دارد.

کاربرد انرژی هسته ای در دسترسی به منابع آب

تکنیک های هسته ای، برای شناسایی حوزه های آب زیرزمینی، هدایت آبهای سطحی و زیرزمینی، کشف و کنترل نشت و ایمنی سدها، استفاده می شود. برای شیرین کردن آبهای شور نیز انرژی هسته ای کاربرد دارد.

کاربرد انرژی هسته ای در بخش صنایع غذایی و کشاورزی

موارد عمده استفاده در این بخش، عبارت است از: جلوگیری از جوانه زدن محصولات غذایی، کنترل و از بین بردن حشرات، به تأخیر انداختن زمان رسید محصولات، افزایش زمان نگهداری محصولات کشاورزی، کاهش میزان آلودگی میکروبی، از بین بردن ویروسهای گیاهی و غذایی، طرح بازدهی و جهش گیاهانی چون گندم، برنج و پنبه.

کاربرد انرژی هسته ای در بخش صنعت

برای تولید چشمه های پرتوزایی جهت مصارف صنعتی، تولید چشمه های ایریدیم برای کاربردهای صنعتی و بررسی جوشکاری در لوله های نفت و گاز، از انرژی هسته ای استفاده می گردد. این انرژی، همچنین برای ساخت انواع سیستم های هسته ای سطح سنجی، ضخامت سنجی، دانسیته سنجی و اندازه گیری خاکستر زغال سنگ و بررسی کوره های مذاب شیشه سازی و نشت یابی در لوله های انتقال استفاده می شود.[۱۳]

در سال ۱۳۳۵ شمسی، مجلس شورای ملی وقت، ایجاد «مرکز اتمی دانشگاه تهران» را تصویب کرد و در آذرماه ۱۳۴۴، رآکتور پنج مگاواتی آموزشی و تحقیقاتی ایران، آماده کار شد.

همچنین در تیرماه ۱۳۵۵، موافقت نامه ای بین رژیم پهلوی و وزارت تحقیقات و صنعت آلمان غربی برای تأسیس نیروگاه اتمی در بوشهر امضا شد. بنا بود این نیروگاه به عنوان نخستین نیروگاه اتمی ایران در سال ۱۳۵۸ راه اندازی شود و سپس کار ساخت دیگر نیروگاه ها آغاز گردد.

متعاقب این قرارداد، بعد از مذاکراتی که در ۲۲ مرداد سال ۱۳۵۶ صورت گرفت، بنا شده آمریکا نیروگاه هایی در ایران احداث کند و هشت رآکتور اتمی به رژیم شاه بفروشد و در ۱۵ مهر ۱۳۵۶، فرانسه نیز اعلام کرد که دو نیروگاه اتمی در ایران تأسیس می کند و رآکتورهایی را نیز به ایران می فروشد.

با پیروزی انقلاب اسلامی، به دلیل مخالفت غربیها با انقلاب اسلامی، این روند متوقف گردید و حتی در دوران جنگ، بخشی از تأسیسات احداث شده توسط فرانسویها، بمباران شد. پس از آن با ژاپنیها مذاکراتی صورت گرفت؛ اما ژاپنیها هم تحت فشار غرب، پاپس کشیدند. در نهایت، روس ها همکاری هسته ای با ایران را پذیرفتند.

ایران با تلاشهایی که از سال ۱۳۶۴ تا حدود ۱۳۷۶ صورت داد، توانست از طریق دلالان خارجی به نقشه هایی که در ساخت دستگاه های سانتریفوژ کاربرد دارند، دسترسی پیدا کند. دراین دوره، ایران توانست نقشه های مربوط به رآکتور آب سنگین را هم به دست آورد.[۱۴]

جمهوری اسلامی ایران، از سال ۱۳۷۶ تا حدود سال ۱۳۸۰ با ساخت وسائل مورد نیاز در داخل و وارد کردن برخی از قطعات از خارج، موفق به انجام آزمایشهای مربوط، در محیط آزمایشگاهی شد. پس از موفقیت آزمایشها در مقیاس آزمایشگاهی، از سال ۱۳۸۰ به بعد، این دانش به سایتهای هسته ای، از جمله سایت نطنز که از چندین سال قبل احداث آن شروع شده بود، منتقل گردید.

در همین دوران، ایران به دانش غنی سازی اورانیوم از طریق لیزر نیز دست یافت و در محیط آزمایشگاهی، فعالیتهایی را انجام داد. کار احداث رآکتور آب سنگین از مرحله طراحی در اراک آغاز گردید.

با دسترسی به چنین توانمندی (یعنی دستیابی به فناوری هسته ای)[۱۵] این دانش، عملیاتی نیز گردید و ایران توانست فرآیند غنی سازی و چرخه سوخت اتمی را اجرایی کند. این پیروزی با اتکا به دانشمندان ایرانی در چندین نقطه دنبال شد، از جمله:

۱- استخراج اورانیوم از معادن در ساغند یزد؛ ۲- تبدیل سنگ اورانیوم به کیک زرد یا کنسانتره اورانیوم در اردکان یزد؛ ۳- تبدیل کیک زرد از طریق فرآوری اورانیوم به سه گاز در اصفهان:

گاز هگزا فلوراید اورانیوم معروف به ۶UF؛ گاز تترافلوراید اورانیوم معروف به ۴UF؛ اکسید اورانیوم معروف به ۲UO.

با استفاده از این سه نوع گاز در دستگاه های سانتریفیوژ در سایت نطنز که آخرین مرحله چرخه سوخت است، طی فرایندی با جداسازی اتمهای سنگین، غنی سازی صورت می گیرد.

شایان ذکر است درصد غنی سازی، متناسب با نوع نیاز کاربرد مورد نظر انجام می گیرد؛ بدین گونه که غنی سازی ۴-۳ درصد برای سوخت نیروگاه های اتمی و برای بمب اتم، غنی سازی بالای ۹۰% باید انجام گیرد.[۱۶]

نظام منع گسترش سلاح های هسته ای

خلع سلاح در معنای دقیق آن، به فرایندی اطلاق می شود که در نهایت، به امحای کامل تمام یا یک دسته خاص تسلیحات می انجامد[۱۷] و کنترل تسلیحات[۱۸] در معنای مضیق و سنتی آن، ناظر بر تعدیلکمّی یا کیفی برخی از انواع تسلیحات می باشد.

این دو، واژگانی قدیمی در ادبیات حقوق و روابط بین الملل هستند که در مجموع، به مذاکره پیرامون تسلیحات نظامی به منظور کاهش آنها تا حد صفر یا حداقل تا سطوح بسیار پایین[۱۹] یا انهدام و همچنین تعدیل یا کاهش روشهای اقدام دولتها به جنگ[۲۰] اطلاق می شوند.

بر این اساس، نظام عدم گسترش[۲۱] گونه ای از تدابیر بین المللی در عرصه کنترل تسلیحات استکه دو معنا از آن استفاده می گردد. در مفهوم عام، به معنای جلوگیری از گسترش دولتهای دارنده برخی تسلیحات می باشد، اما در مفهوم خاص به معنای عدم گسترش هسته ای[۲۲] می باشد که آنزاییده اقداماتی است که در ۱۹۶۰ برای جلوگیری از گسترش سلاح های هسته ای به عمل آمد و به انعقاد معاهده عدم گسترش سلاح های هسته ای (ان. پی. تی.) در سال ۱۹۶۸ انجامید.

در واقع، این معاهده بر اثر تلاشهای جهانی برای مهار کردن گسترش سلاح های هسته ای پس از پایان جنگ جهانی دوم، نضج گرفت. تا قبل از آن سال، هر طرحی که از سوی سازمان ملل یا یکی از دو ابرقدرت (آمریکا و شوروی سابق) ارائه می شد، در سایه استراتژی حفظ برتری، مورد مخالفت دیگری قرار می گرفت.

تا سال ۱۹۶۴، پنج کشور هسته ای؛ یعنی آمریکا، شوروی (سابق)، انگلستان، فرانسه و چین، سلاح های هسته ای خود را آزمایش کرده و توسعه داده بودند. به همین جهت، دیپلماسی چند جانبه در زمینه مهار کردن سلاح های هسته ای، از راه سازمان ملل آغاز شد و کمیته هجدهم نفی خلع سلاح پیش نویس پیمانی را در ۱۹۶۸ تحت عنوان «پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای»(NPT)[23] به مجمع عمومی سازمان ملل تسلیم کرد و مجمع نیز طی قطعنامه شماره ۲۳۷۳ آن را به تصویب رساند و از سه کشور نگهدارنده خواست تا معاهده را برای الحاق کشورهای دیگر مفتوح نگهدارند.[۲۴] این پیمان از ۱۹۷۰ لازم الاجرا شد. این معاهده، دارای یک مقدمهو یازده ماده می باشد.

طبق ماده ۱ NPT کشورهای دارنده سلاح هسته ای تعهد می کنند که از انتقال سلاح های هسته ای یا وسایل منفجره هسته ای به دیگران خودداری کنند. کشور دارنده سلاح هسته ای نیز طبق پیمان، کشوری است که پیش از اول ژانویه ۱۹۶۷ سلاح هسته ای یا دیگر وسائل منفجره هسته ای را تولید و منفجر کرده است و از این رو پنج کشور چین، فرانسه، شوروی (سابق)، انگلیس و آمریکا مشمول این تعریف قرار گرفتند. با این تعریف، کشورها عملاً و آشکارا، به دو دسته دارا و ندار تقسیم شدند و وضعیت هسته ای این پنج کشور رسما تأیید شد.[۲۵]

از سوی دیگر، کشورهای فاقد سلاح هسته ای نیز متعهد می شوند که هیچ گونه سلاح هسته ای یا دیگر وسائل منفجره هسته ای دریافت نکنند. هم چنین، از تلاش برای ساخت یا کسب این سلاح ها پرهیز کنند[۲۶] و نظام پادمان آژانس بین المللی انرژی اتمی را برای جلوگیری از انحراف کاربردصلح آمیز انرژی هسته ای و تولید سلاح هسته ای بپذیرند.[۲۷] آژانس بین المللی انرژی اتمی (IAEA)نیز مسؤول نظارت بر اجرای این پیمان تعیین شد.

البته بند ۲ ماده ۴ معاهده بیان می دارد: «کلیه دولتهای طرف معاهده حق دارند در تبادل هر چه سریعتر تجهیزات، مواد و اطلاعات علمی و فناوری صلح آمیز هسته ای و تسهیل آنها مشارکت نمایند.» از این ماده استفاده می گردد که حق توسعه و حق مشارکت دولتها از دانش و فناوری صلح آمیز هسته ای یک تعهد بین المللی است که هیچ کشور یا سازمانی نمی تواند در استفاده از آن، ایجاد ممنوعیت نماید.

به هر حال حقوق و تکالیف مذکور، در مواد مختلف معاهده ۱۹۶۸ به صورت حقوق بین الملل قراردادی درآمد و در کنار آن، ماده ۶ آن معاهده نیز به «خلع سلاح کامل و عمومی هسته ای تحت نظارت مؤثر بین المللی» اختصاص یافت. همچنین وعده اعطای تضمین های امنیتی منفی (عدم پیشدستی در حمله و تهدید هسته ای دارندگان سلاح هسته ای علیه کشورهای فاقد این سلاح ها) در قانع کردن جنبش عدم تعهد به قبول نظام عدم گسترش، نقش اساسی ایفا کرد.[۲۸]

پس از گذشت هر پنج سال نیز کنفرانسی برای بررسی و مرور اجرای این معاهده و مشکلات فراروی آن تشکیل شد. از آنجا که این معاهده به صورت موقت و برای مدتی بیست و پنج سال از تاریخ لازم الاجرا شدن منعقد شده بود، در سال ۱۹۹۵ که سررسید پایان مدت یاد شده بود، کنفرانسی برای بازنگری و تمدید آن برگزار شد[۲۹] و پس از بحثهای متعدد، تقابل و تضارب آرای دولتهای عضو، استمرار دائمی آن به تصویب رسید و نظام عدم گسترش، قابلیتی دائمی یافت.

البته این معاهده، دچار بعضی نقصها و کاستی هاست؛ از جمله آن که کشورهای دارنده سلاح هسته ای به تعهدات خود بر اساس مواد ۴ و ۶ معاهده پایبند نبوده اند.[۳۰] این معاهده از لحاظ ماهوی نیز نقصهایی دارد؛ از جمله این که تعریفی در مورد سلاح های هسته ای ارائه نکرده است، همین امر موجب می شود کشورهایی که تمامی اجزای سلاح هسته ای را تولید می کنند، تا زمانی که آنها را ترکیب نکرده اند، دارنده سلاح هسته ای و ناقض معاهده تلقی نشوند.[۳۱]

به هر حال در کنار معاهده ان. پی. تی. به عنوان سند حقوقی مادر در حوزه عدم گسترش، یک سلسله موافقت نامه های دو جانبه نیز بین این آژانس و سایر دولتهای عضو (عمدتا کشورهای غیر هسته ای عضو) در راستای تحقق ماده ۳ آن معاهده، منعقد شده اند. این موافقت نامه ها که «موافقت نامه پادمان»[۳۲] نام دارند، به منظور ایجاد ترتیبات تفصیلی نظارت و بازرسی آژانس ازفعالیتهای صلح آمیز دولتهای عضو و تضمین عدم انحراف این فعالیتها به سمت اهداف نظامی و تسلیحاتی پیش بینی شده اند.[۳۳]

ساختار آژانس بین المللی انرژی اتمی

آژانس بین المللی انرژی در سال۱۹۷۵ آغاز به کار نمود. آژانس از لحاظ ساختاری یک سازمان مستقل بین المللی است، اما تحت هدایت سازمان ملل متحد قرار دارد و در چارچوب نظام ملل متحد فعالیت می کند.

علاوه بر نظارت و کنترل بر فعالیتهای هسته ای، اهداف دیگر آژانس، ترویج و توسعه کاربردهای انرژی اتمی در برقراری صلح، بهداشت و رفاه در سراسر جهان از طریق وضع استانداردهای ایمنی هسته ای و زیست محیطی و کنترل آنها، ارائه خدمات فناوری هسته ای و مبادله اطلاعات علمی و فنی در زمینه انرژی هسته ای است.[۳۴]

آژانس بین المللی انرژی اتمی، تنها سازمان تخصصی بین المللی است که مسقیما به مجمع عمومی و در مواردی به شورای امنیت و شورای اقتصادی و اجتماعی ملل متحد گزارش می دهد. امروزه تعداد کشورهای عضو آژانس بالغ بر ۱۴۰ کشور است. مقر آژانس، در شهر وین اتریش است.

ارکان آژانس

آژانس دارای سه رکن اصلی است: الف) کنفرانس عمومی؛ ب) شورای حکام یا هیأت مدیره؛[۳۵]ج) دبیر کل. کنفرانس عمومی مرکب از نمایندگان کلیه کشورهای عضو است. اما شورای حکام از ۳۵ عضو ترکیب یافته است که ۲۲ عضو، از سوی کنفرانس عمومی و ۱۳ عضو دارنده فناوری هسته ای توسط خود شورا انتخاب می شوند.

تصمیمات شورای حکام باید با رأی گیری اتخاذ شود،[۳۶] اما در عمل به صورت کنسانسوس[۳۷] انجام می شود. هم چنین غیبت نماینده، به منزله مخالفت وی با تصمیم، نیست (ماده ۶ اساسنامه).

ج – دبیر کل آژانس توسط شورای حکام و با تصویب کنفرانس عمومی برای مدت چهار سال انتخاب می گردد. دبیر کل[۳۸] عالی ترین مقام اجرایی و اداری آژانس است.[۳۹]

روش حل اختلافهای ناشی از تفسیر یا اجرای اساسنامه

هر مسأله یا اختلافی که (میان کشورهای عضو آژانس) در مورد تفسیر یا اجرای اساسنامه آژانس پیش آید، ابتدا باید از طریق مذاکره فیصله یابد؛ در غیر این صورت، موضوع طبق اساسنامه، به دیوان بین المللی دادگستری ارجاع خواهد شد، مگر این که طرفین ذی نفع برای رفع اختلاف، بر روش دیگری توافق کنند.[۴۰]

در این باره کنفرانس عمومی و شورای حکام آژانس، هر یک جداگانه می تواند به شرط اجازه مجمع عمومی سازمان ملل متحد، از دیوان بین المللی دادگستری تقاضا کند که در هر مسأله حقوقی که در حدود فعالیت آژانس پیش آید، نظریه مشورتی ابراز نماید.[۴۱]

قواعد و منابع حقوقی ناظر بر عملکرد آژانس

منظور ما از قواعد حقوقی ناظر بر عملکرد آژانس، آن دسته از منابع، قواعد و مقرراتی هستند که به نوعی در جهت اهداف بیان شده آژانس و موضوع منع گسترش سلاح های هسته ای می باشند که به طور کلی به چهار دسته تقسیم می شوند:

۱- اساسنامه آژانس بین المللی انرژی اتمی.

۲- معاهده منع گ