پاورپوینت کامل المجموع فی المحیط بالتکلیف ابن مَتَّوَیه و نقد دو طبع متفاوت از جلد نخست آن ۱۰۲ اسلاید در PowerPoint

توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل المجموع فی المحیط بالتکلیف ابن مَتَّوَیه و نقد دو طبع متفاوت از جلد نخست آن ۱۰۲ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۰۲ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل المجموع فی المحیط بالتکلیف ابن مَتَّوَیه و نقد دو طبع متفاوت از جلد نخست آن ۱۰۲ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

بخشی از متن پاورپوینت کامل المجموع فی المحیط بالتکلیف ابن مَتَّوَیه و نقد دو طبع متفاوت از جلد نخست آن ۱۰۲ اسلاید در PowerPoint :

در چند ده اخیر که مطالعه و تحقیق در باب نگرش‌ها و نگارش‌های کلامی معتزله با کشف دست‌نوشت‌های جدید در حوز کلام معتزلی سرعت بیشتری یافته است، تصحیح و نشر متون کلامی این مکتب نیز مورد توجّه افزونتر معتزله پژوهان قرار گرفته و شاهد ویراست‌های متعدّد از مکتوبات کلامی معتزله بوده‌ و هستیم. روشن است که کشف و نشر آثار کلامی معتزله، به دلیل همسانی‌ها و قرابت‌های قابل توجّه فکر کلامی امامیّه با آنها در برخی زمینه‌ها، تا چه اندازه برای ما اهمیّت دارد.

۱ـ مقدّمه

در چند ده اخیر که مطالعه و تحقیق در باب نگرش‌ها و نگارش‌های کلامی معتزله با کشف دست‌نوشت‌های جدید در حوز کلام معتزلی سرعت بیشتری یافته است، تصحیح و نشر متون کلامی این مکتب نیز مورد توجّه افزونتر معتزله پژوهان قرار گرفته و شاهد ویراست‌های متعدّد از مکتوبات کلامی معتزله بوده‌ و هستیم. روشن است که کشف و نشر آثار کلامی معتزله، به دلیل همسانی‌ها و قرابت‌های قابل توجّه فکر کلامی امامیّه با آنها در برخی زمینه‌ها، تا چه اندازه برای ما اهمیّت دارد. چنان‌که می‌دانیم اندیش کلامی متکلّمان امامی مکتب بغداد، از آغاز شکل‌گیری تا پیش از ظهور کلام فلسفی در امامیّه، در بسیاری از موضوعات و مسائل، پیوندی عمیق با آراء و نظرات متکلّمان معتزلی به ویژه بَهشَمیان داشته است. همین پیوند فکری و شباهت در نگرش‌ها بطور طبیعی در نگارش‌های کلامی امامیّه و معتزله نیز بازتاب یافته و در نتیجه، سنّت نگارشی تقریباً یکسانی را در میان متکلّمان امامی و معتزلی ـ اعمّ از زیدی و غیر زیدی ـ رقم زده است. در این سنّت نگارشی، موضوعات و مسائل کلامی در یک ساختار مشخّص و با روشی خاص مورد بحث و بررسی قرار گرفته و با استفاده از مجموعه مصطلحاتی تعریف شده، به رشت تحریر درآمده است. چُنین است که در نهایت، متون کلامی امامی در مکتب بغداد ـ که در اینجا مرادمان از آن، کلام امامی بَهشَمی یعنی مکتب کلامی شریف مرتضی (م ۴۳۶ ق) و شاگردان و تابعان اوست ـ از تشابه ساختاری و محتوایی چشمگیری در بسیاری از بخش‌ها با آثار کلامی معتزل بَهشَمی بصری ـ یعنی شاگردان و پیروان ابوهاشم جُبّایی خاصّه قاضی عبدالجبّار معتزلی (م ۴۱۳ ق) و دانش آموزان مدرس وی در ری ـ برخوردار است. در واقع، وجود سنّت نگارشی واحد در میان متکلّمان امامی و معتزلی بَهشَمی موجب شده است که متون کلامی مکتب امامی بغداد و نگاشته‌هایی از این دست در مکتب معتزلی بصری، متونی «هم‌خانواده» را تشکیل دهند ‌که نه تنها از حیث ساختار و درون‌مایه، بلکه از جهت جملات و عبارات نیز در مواضع مختلف به میزان زیادی شبیه و ناظر به یکدیگر باشند. طبعاً چُنین شباهتی می‌تواند و باید به مدد محقّقانی که قصد تحقیق در متون کلامی مکتب امامی بغداد و مکتب معتزله را دارند، بیاید و یاور آنها در فهم و حتّی تصحیح اینگونه نگاشته‌ها باشد. بنابراین پُر واضح است که کشف و احیای هر نسخ خطّی از متون معتزله به چه میزان باید نزد پژوهندگان کلام امامی از ارزش و اهمیّت برخوردار باشد. جای خوشوقتی است که در زمان غَفلت بیشتر محقّقان مسلمان از این میراث ارجمند و سست همّتی آنان در راه کشف و احیای آنها، مستشرقان و معتزله پژوهان غربی در سالیان اخیر به تحقیق دربار معتزله روی آورده، در پیِ یافتن دست‌نوشت‌های باقیمانده از آثار کلامی آنان برآمده و با جدیّت و تلاش به احیاء و انتشار اینگونه آثار دست یازیده‌اند. امّا اکنون شایسته است که به بررسی چند و چون نشر متون معتزلی که از سوی این مستشرقان عرضه شده است، نیز پرداخته شود و عیار کار آنها در زمین تصحیح آثار یادشده سنجیده شود. موضوع مقال حاضر بررسی و نقد تصحیح یکی از همین آثار کلامیِ معتزله است که در دوران اخیر ویراستی از آن نیز به تصحیح یکی از محقّقان غربی منتشر شد.

کتاب المجموع فی المحیط بالتکلیف ـ که گاهی الکتاب المجموع فی المحیط بالتکلیف نیز خوانده شده است ـ از آثار کلامی بسیار مهمّ ابو محمّد حسن بن احمد بن مَتَّوَیه۱ متکلّم برجست معتزلی بصری بَهشَمی قرن پنجم هجری، بشمار می‌آید که وی آن را بر اساس تعالیم استادش، قاضی عبدالجبّار معتزلی (م ۴۱۵ ق)، گردآوری و تدوین کرده است. در سال ۱۹۶۵ میلادی همزمان دو ویراست از جلد نخست این کتابِ چهار جلدی منتشر شد که در این گفتار به معرّفی آنها پرداخته و ملاحظاتی را در باب هر یک بیان می‌کنیم. پیش از بررسی دو ویراست یادشده، بیان چند نکته دربار فراهم آورند این کتاب، ابن مَتَّوَیه معتزلی، و سایر آثار وی سودمند به نظر می‌رسد.

۲ـ نگاهی به احوال و آثار ابن مَتَّوَیه

تحقیقاتی که در خصوص احوال و آثار و آراء ابن مَتَّوَیه تاکنون منتشر شده است چندان پر برگ و قابل توجّه نیست. ویلفِرد مادلونگ در ویراست دوم دائره المعارف اسلام چاپ لایدن (

EI2)2

مقاله‌ای کوتاه در باب وی به نگارش درآورده است. صمد موحّد در دائره المعارف بزرگ اسلامی۳ و مارتین مک‌درموت در دائره المعارف ایرانیکا۴نیز بی آنکه اطّلاعات جدید چندانی بیفزایند، تقریباً همان مطالب مادلونگ را در ذیل مدخل «ابن مَتَّوَیه» بازگو کرده‌اند. آگاهی‌های بیشتر دربار ابن مَتَّوَیه و برخی از آثار وی در پاره‌ای از نوشتارهای زابینه اشمیتکه ـ از جمله مقال کوتاه، ولی سودمند وی در ویراست سوم دائره المعارف اسلام (

EI3) 5

ـ و حسن انصاری، که در ادامه بدانها اشاره می کنیم، آمده است. با این وصف، همچنان جای خالی پژوهشی جدّی دربار وی احساس می‌شود.

چنانکه مادلونگ خاطرنشان کرده است اطّلاعات دقیق چندانی از زندگی ابن مَتَّوَیه در منابع نیامده است و دانسته‌های ما دربار وی بسیار اندک است. تنها این مقدار می‌دانیم که وی از شاگردان غیر زیدی مذهبِ قاضی عبدالجبّار در ری بوده است و به لحاظ اندیشه‌های کلامی از استادش پیروی می‌کرده است. سال وفات وی نیز گویا به نحو دقیق مشخّص نیست. هوبِن مصحّح جلد نخست کتاب المجموع فی المحیط بالتکلیف، که در اینجا همین ویراست او را ارزیابی خواهیم کرد، درگذشت او را سال ۴۶۹ هجری قمری دانسته، و عبدالکریم عثمان، مصحّح [تعلیق] شرح الاصول الخمسه مانْکدیم، وفات او را ۴۶۸ ضبط کرده است. امّا این تواریخ هیچیک مأخذ و مدرک موثّقی نداشته و قابل اطمینان به نظر نمی‌رسد. ۶

از آثار ابن مَتَّوَیه برخی به چاپ رسیده، بعضی همچنان بصورت خطّی باقی‌مانده یا در دست انتشار است، و از پاره‌ای از آنها نیز جز منقولاتی پراکنده چیزی برجای نمانده است. مهمترین آثار او عبارتست از:

۱. التذکره فی أحکام الجواهر و الأعراض

این کتاب ارزشمند ابن مَتَّوَیه، که گاه با عنوان التذکره فی لطیف [علم] الکلام نیز از آن یاد شده است،۷ منبع بسیار مهمّی برای مطالعه و تحقیق در باب مباحث مربوط به طبیعیّات یا فلسف طبیعی (مباحث جوهر و عرض) در کلام معتزل بَهشَمی و همچنین کلام امامی بغداد به‌حساب می‌آید. توضیحات مفصّل و درازدامنی که وی در خصوص مباحث یادشده در این کتاب عرضه کرده است بسیار سودمند و در نوع خود بی نظیر است. در واقع، کتاب یادشده به جهت پرداخت مفصّل به مسائل و موضوعاتی چون تعریف جوهر و عرض و بیان اقسام مختلف عرض، مأخذ بسیار مفیدی برای درک مطالبی است که در آثار متکلّمان امامی بَهشَمی بغداد اغلب در قالب عبارات سربسته و مجمل بیان شده است.

التذکره فی أحکام الجواهر والأعراض در دو جزء تألیف شده است که جزء نخست آن نخستین بار در سال ۱۹۷۵ میلادی با تصحیح سامی نصر لطف و فیصل بدیر عون از سوی دار الثقافه للطباعه و النشر در قاهره به طبع رسید. پس از آن در سال ۲۰۰۹ میلادی هر دو جزء کتاب بطور کامل در دو مجلّد و با تصحیح استادان دانیل ژیماره در قاهره منتشر شد.۸ متنی شرح‌گونه‌ بر این کتاب که حاصل تقریرات مجالس تدریس احتمالاً یکی از زیدیان شمال ایران۹ یا به احتمال قوی‌تر یکی از معتزلیان زیدی حلق پیروان قاضی عبدالجبّار در ری۱۰

در قرن ششم قمری بوده نیز بصورت عکسی از روی نسخ قدیمی مورَّخ ۵۷۰ قمری۱۱

آن به کوشش زابینه اشمیتکه سالها پیش در تهران به چاپ رسید.۱۲

۲. الکفایه / الکفایه فی علم الکلام

این اثر، که گویا کتابی در باب امامت بوده، ظاهراً از میان رفته است و تنها مطالبی از آن در کنز الفوائد کراجکی و شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید معتزلی نقل شده است. از منقولات بازمانده از این کتاب معلوم می‌شود که ابن مَتَّوَیه معتقد به تفضیل حضرت علی (ع) بر ابوبکر و همچنین عصمت حضرت بوده گو اینکه برخلاف شیعه آن را شرط ضروری امامت نمی‌دانسته است. ۱۳

۳ . التحریر

از این کتاب نیز تاکنون نسخه‌ای شناسایی نشده است ولی نقلی از آن در کتاب المعتمد فی اصول الدین رکن الدین محمود مَلاحِمی آمده است.۱۴

۴. تعلیق الجُمَل و العقود

کتاب مذکور به احتمال قوی شرح و تعلیقی است بر رسال الجُمَل و العقود قاضی عبدالجبّار. از این اثر نسخه‌ای بازنمانده است ولی حسن الرصّاص (م ۵۴۸ ق)، متکلّم برجست زیدی، از آن در کتاب خودش یعنی کیفیّه کشف الأحکام والصفات عن خصائص المؤثّرات والمقتضیات نقل کرده است.۱۵

۵. تعلیق العُمَد

این کتاب شرح و تعلیقی است بر کتاب العُمَد فی اصول الفقه قاضی عبدالجبّار. ابن مَتَّوَیه در جلد دوم التذکره فی أحکام الجواهر والأعراض (صفح ۶۰۷) و المجموع فی المحیط بالتکلیف (تصحیح هوبن / ج ۱/ ص ۱۶۷) از آن یادکرده است. از این اثر نیز نسخه‌ای باقی نمانده است. ۱۶

۶. المجموع فی المحیط بالتکلیف / المجموع المحیط بالتکلیف

اثر یادشده تدوین و تنظیم و شرح الکتاب المحیط فی التکلیف قاضی عبدالجبّار معتزلی است. این کتاب، در واقع، یک دوره کلام معتزلی است که ابن مَتَّوَیه آن را در چارچوب کلام بَهشَمی و بر اساس کتاب نامبرده از قاضی عبدالجبّار تألیف کرده است. با توجّه به تعبیر «رحمه الله» که ابن مَتَّوَیه در مواضع متعدّد پس از یادکرد از قاضی بیان کرده است، معلوم می‌شود که وی این کتاب را پس از درگذشت قاضی (م ۴۱۵ ق) به نگارش درآورده است.

عبارت‌پردازی‌ها و سبک نگارش ابن مَتَّوَیه در این کتاب بروشنی حکایت از آن دارد که وی درصدد نقل، گزارش، تنظیم و تبویب و گاه تلخیص و تهذیب گفته‌ها و آراء قاضی عبدالجبّار در کتاب المحیط بالتکلیف است. عباراتی مثل: «قصد أن یبیّن ..» (تصحیح هوبن / ج ۱/ ص ۵۳)؛ «ثمّ أورد فی هذا الفصل … » (ص ۵۴)؛ «ذکر فی اوّل الباب» (ص ۴۹)؛ «ثمّ سأل نفسه فی الکتاب» (ص ۴۴) ؛ «واستدلّ فی الکتاب بوجه اخر» (ص ۴۰)؛ «ثمّ سأل نفسه فی الکتاب عن الشبهه المذکوره» (ص ۴۶)؛ «هذا هو الذی ذهب الیه ابو الهذیل واختاره شیخنا ابو عبدالله و قاضی القضاه» (ص ۶۸) بخوبی نشانگر این مطلب است. گذشته از شرح و تهذیب گفتارهای قاضی عبدالجبّار، ابن مَتَّوَیه در این اثر گاه به نقد سخنان و آراء قاضی و گاه نیز به ذکر مطالب یا استدلال‌های جدید پرداخته است. مثلاً در جایی (ص ۵۳) پس از نقل استدلالی بر ادّعایی تصریح می‌کند که: «فهذه طریقه غیر ما ذکره فی الکتاب». بنابراین واضح است که این کتاب نوشته و یا حتّی املاء و تدریس قاضی عبدالجبّار نیست و نباید نگارش این اثر مستقیماً به او نسبت داده شود. با این وصف، کتاب المجموع برای آشنایی با آراء و نظرات قاضی عبدالجبّار بطور کلّی، و خاصّه در بخش‌هایی که کتاب المغنی به صورت فعلیِ آن فاقد آنها است بسیار حائز اهمیّت است.

المجموع فی المحیط بالتکلیف در چهار جزء تدوین شده است که تاکنون سه جزء از آن در قالب سه مجلّد بطور جداگانه بشرح زیر منتشر شده است:

۱. جلد اوّل: از این مجلّد دو ویراست با مشخّصات کتابشناختی زیر در دسترس است:

الف) المجموع فی المحیط بالتکلیف، الجزء الأوّل، تصحیح: جین یوسف هوبن الیَسوعی، بیروت، المطبعه الکاثولیکیّه، ۱۹۶۵ م.

ب) المحیط بالتکلیف / المجموع المحیط بالتکلیف، المجلّد الأوّل، تحقیق: عمر السیّد عزمی، مراجعه: احمد فؤاد الأهوانی، المؤسّسه المصریّه العامه للتألیف والانباء والنشر، الدار المصریّه للتألیف والترجمه، ۱۹۶۵ م.

۲. جلد دوم:

المجموع فی المحیط بالتکلیف، الجزء الثانی، عُنی بتحقیقه و نشره: الأب جین یوسف هوبن الیَسوعی، راجع التحقیق واستدرکه: دانیال جیماریه، دار المشرق، بیروت، ۱۹۸۱ م.

۳. جلد سوم:

المجموع فی المحیط بالتکلیف، الجزء الثالث، عُنی بتحقیقه و نشره: یان پِتِرس، دار المشرق، بیروت، ۱۹۹۹ م.

۴. جلد چهارم:

جلد چهارم این کتاب که جزء آخر آن نیز بحساب می‌آید هم اکنون به کوشش خانم مارگارِتا هیمسکِرک۱۷ در دست تصحیح و نشر قرار دارد.

نقدی بر عقائد ابن مَتَّوَیه در خصوص امامت ـ که در همین جزء چهارم کتاب بیان شده است ـ از سوی یکی از عالمان زیدی به نام ابوالفضل جعفر بن احمد البهلولی معروف به قاضی جعفر (م ۵۷۳ ق) به نام «النقض علی صاحب المجموع المحیط بالتکلیف فیما خالف فیه الزیدیه فی باب الإمامه» به نگارش درآمده است۱۸ که نشان دهند اختلاف عقیدتی میان ابن مَتَّوَیه معتزلیِ غیر زیدی با معتزلیان زیدی در باب امامت است. ۱۹

همچنین گفتنی است که قسمت عمده‌ای از اصل کتاب الکتاب المحیط فی التکلیف قاضی عبدالجبّار ـ که بسیاری تاکنون آن را مفقود تلقّی می‌کردند ـ خوشبختانه در چندین مجموعه از نسخ خطّی موجود در جنیزه / گنیزه قرائیم محفوظ مانده است و هم‌اکنون عمر حمدان و گرگور شوارب مشغول فراهم آوردن تصحیحی انتقادی از این متن بر اساس نسخ بازمانده از آن هستند.۲۰ گذشته از آثار یادشده که انتساب نگارش آنها به ابن مَتَّوَیه قطعی است، در برخی منابع تألیف آثار دیگری نیز به وی نسبت داده شده است که در واقع صحیح نیست؛ از جمله: تعلیق الإحاطه ـ که شرح و تعلیق الإحاطه نگاشت امام الموفّق بالله ابو عبدالله الحسین بن اسماعیل الشجری الجرجانی (م ۴۷۹ ق) است ـ ؛ المحیط بأصول الإمامه علی مذهب الزیدیه که در حقیقت نوشت علی بن الحسین بن محمّد شاه سَربیجان است، اسباب النزول و البسیط فی التفسیر که هر دو اثر در واقع تألیف ابوالحسن علی بن احمد بن علی بن مَتّویه الواحدی (م ۴۶۸ ق) است.۲۱

۳ـ بررسی دو ویراست از جلد نخست المجموع فی المحیط بالتکلیف

چنانکه بیان شد جزء نخست کتاب المجموع فی المحیط بالتکلیف ابن مَتَّوَیه در سال ۱۹۶۵ میلادی در قالب دو ویراست جداگانه، یکی به تحقیق عمر السیّد عزمی و دیگری با تصحیح یکی از مستشرقین به نام جین یوسف هوبِن منتشر شد. هر دو ویراستِ عرضه شده از جزء نخست این اثر، که مشتمل بر نُه سِفر (کتاب، بخش) از کتاب المجموع است، کاستی‌ها و ایراداتی دارد که در ادامه به آنها اشاره می‌کنیم؛ امّا در یک ارزیابی کلّی بطور حتم باید حکم به برتری تصحیح عمر السیّد عَزمی بر ویراست هوبِن از این اثر نمود. همانگونه که در دنباله خواهیم دید، ویراست فراهم آمده از سوی هوبِن بقدری مغلوط و آشفته و نابسامان است که بسختی بتوان نام آن را تصحیح گذاشت، بل بیشتر به تضییع متن همانند است تا تصحیح آن. در واقع به نظر می‌رسد که هوبِن در زمر آن دسته از مستشرقان کم سوادی قرار داشته است که به هیچ روی صلاحیّت تصحیح متون اسلامی را نداشته ولی مع الأسف بدان دست یازیده و در نتیجه، متن بدان پایه از ارزش و اهمیّت را یکسره از حیّز انتفاع خارج و به تعبیری، نابود کرده است. شیو تصحیح و حاصل کار وی در اینجا بخوبی نشان می‌دهد که او نه از دانش کافی نسبت به زبان عربی برخوردار بوده و نه از آگاهی لازم در حوز کلام معتزلی. در مقایسه با تصحیح اینچُنینی هوبِن، ویراست عزمی ـ علی رغم اشکالات گوناگون و ضبط‌های بعضاً غلطی که دارد ـ هم از حیث دقّت در ضبط کلمات و هم بکارگیریِ صحیحِ علائم ویرایشی و نیز تقطیع‌های مناسب و بجا، به مراتب از چاپ هوبِن برتر است. این در حالی است که هوبِن به چهار نسخه از دست‌نوشت‌های بازمانده از جلد نخست این اثر دسترسی داشته و عَزمی تنها دو نسخه از آنها را در اختیار داشته است. البتّه هوبِن در تصحیح خود، نسخه بدلهای بیشتری ارائه کرده است ـ که در هر حال حُسنی در کار او به‌حساب می‌آید ـ ولی عَزمی اهتمام چندانی به نقل اختلاف نسخ ننموده است. با این وصف، ذکر نسخه بدل‌ها در جایی که اصل متنِ عرضه شده مغلوط و آشفته است فاید چندانی ندارد. پس بطور خلاصه، عَزمی با وجود اینکه نسخه‌های کمتری در اختیار داشته است، در نهایت ویراست مقبولتری از اثر نسبت به هوبِن ارائه کرده است، و از همین روی تا انتشار ویراست بهتری از این مجلّد، شایسته بل بایسته است که پِژوهندگان کلام امامی و معتزلی به تصحیح عَزمی مراجعه و ارجاع نمایند.

اکنون برای آنکه چند و چون دو تصحیح یادشده به نحو دقیق‌تر بر خوانندگان عیان گردد صفحاتی چند از این دو ویراست را بررسی کرده و تَعدادی از اغلاط آنها را نمونه‌وار بیان می‌کنیم. در هر مورد ابتدا ضبط غلط درج می‌شود و پس از آن، صورت صحیح کلمه یا عبارت قید می‌گردد.

الف) نمونه‌هایی از اغلاط ویراست هوبِن

۱. ص ۳۰، س ۷: الدلاله التی یذکرها مشایخکم من النبآ علی الدعاوی الاربع ← البناء.

۲. ص ۳۰، س ۱۹: ان فی القول تقدم الجسم اثباتاً له فیما لم یزل ← بِقِدَم الجسم.

۳. ص۳۰، س ۲۵ ـ ۲۴: ان کونه کایناً اذا کان متحددًا و تحیّزه لا یظهر الا بذلک وجب تحدد التحیّز له ووجوده لا ینفک عن تحیّزه فیجب تحدد وجوده ایضاً ← اذا کان متجدّداً / وجب تجدّد / فیجب تجدّد وجوده.

۴. ص ۳۲، س ۵: فعلی هذا یصیر القول بیان مع الله تعالی غیر داخل فی حد ما لا نعقل ← بثانٍ مع الله.

۵. ص ۳۳، س ۱۱: وتاره نسمی بعضه محاوره مقارنه وقربا اذا کان یقرب هذا الجوهر جوهر آخر ← مجاوره.

۶. ص ۳۴، س ۴: واما ان الحال واحده و یزید به ما یصحّ