توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل بنی تمیم (دانشنامه‌حج) ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل بنی تمیم (دانشنامه‌حج) ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل بنی تمیم (دانشنامه‌حج) ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint :

پاورپوینت کامل بنی تمیم (دانشنامه‌حج) ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint

بنی‌تمیم از قبایل ساکن نجد و اثرگذار در تحولات مکه و اسلام بود. این قبیله در مناطق گوناگون جهان پراکنده‌اند؛ اما به صورت طوایف شناخته شده بیشتر در عربستان سعودی سکونت دارند؛ در ایران نیز یکی از قبایل بزرگ ساکن خوزستان است. انتخاب کارگزارانی از میان این قبیله در دوران‌های مختلف و شرکت آنها در فتوحات و نبردها، بیانگر نقش فعال آنها در عرصه سیاسی بود. بت‌پرستی دین رایج میان بنی‌تمیم بود؛ اما پس از حاکمیت اسلام بر مدینه و مکه کم‌کم به دین اسلام گرویدند. در میان بنی‌تمیم نام‌آوران بسیاری در عرصه‌های مختلف فرهنگی و علمی وجود داشت. این قبیله را از پیشوایان عرب در موسم حج دانسته‌اند که برخی مناصب حج را تا هنگام ظهور اسلام در اختیار گرفتند. بنی‌تمیم در مناسک حج، تلبیه‌ای ویژه به خود داشتند.

فهرست مندرجات

۱ – مقدمه
۲ – نسب‌شناسی
۳ – خاستگاه و پراکندگی جغرافیایی
۳.۱ – بنی‌تمیم در مصر
۳.۲ – بنی‌تمیم در عراق
۳.۳ – بنی‌تمیم در ایران
۳.۴ – بنی‌تمیم در عصر حاضر
۴ – جایگاه سیاسی اجتماعی
۴.۱ – عام الغدر
۴.۲ – کارگزاران بنی‌تمیم در دوران پیامبر
۴.۳ – فتوحات
۴.۴ – کارگزاران بنی‌تمیم در دوران امام علی
۴.۵ – کارگزاران بنی‌تمیم در دوران امام حسین
۴.۶ – بنی‌تمیم در دوران اموی
۴.۷ – بنی‌تمیم در دوران عباسیان
۵ – وضعیت مذهبی
۵.۱ – بت‌پرستی
۵.۲ – شان نزول آیه ۲۱۷ بقره
۵.۳ – شان نزول آیه ۵۲ انعام
۵.۴ – مسلمان شدن بنی‌تمیم
۵.۵ – بنی‌تمیم بعد از رحلت پیامبر
۶ – وضعیت علمی و فرهنگی
۶.۱ – راویان
۶.۲ – شاعران و سخنوران
۶.۳ – نام‌آورانی در علوم دیگر
۷ – حج‌گزاری بنی‌تمیم
۸ – تک نگاری‌ها
۹ – فهرست منابع
۱۰ – پانویس
۱۱ – منبع

۱ – مقدمه

قبیله تمیم از گذشته‌های دور در مقایسه با دیگر قبایل عرب، دارای اهمیت بسیار در ابعاد گوناگون، از جمله فراوانی جمعیت و تیره‌های مختلف، جنگ‌ها و رخدادهای تاریخی فراوان و پهنه پهناور سرزمین‌های محل سکونت بوده است. اکنون نیز در پهنه جهان اسلام پراکنده‌اند. اهمیت ویژه آن‌ها بر عهده داشتن تولیت کعبه از سوی خود تمیم و خاندانی از نسل اوست. بنی‌تمیم را از بزرگ‌ترین بنیان‌های قوم عرب محسوب کرده‌اند.

[۱] ابن حزم، علی بن احمد، جمهره انساب العرب، ص۲۰۷.

[۲] ابن سعید مغربی، نورالدین، نشوه الطرب، ص۴۱۵.

۲ – نسب‌شناسی

تمیم بن مُرّ بن اُدّ بن طابخه بن الیاس بن مُضَر بن نزار بن معد بن عدنان، از نوادگان اسماعیل (علیه‌السّلام) است.

[۳] هروی، قاسم بن سلام، النسب، ص۲۳۱.

[۴] ابن کلبی، هشام بن محمد، جمهره النسب، ص۲۰.

[۵] ابن کلبی، هشام بن محمد، جمهره النسب، ص۱۸۹.

[۶] ابن حزم، علی بن احمد، جمهره انساب العرب، ص۲۰۷.

[۷] ابن حزم، علی بن احمد، جمهره انساب العرب، ص۴۸۰.

تمیمیان در الیاس، جد شانزدهم رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، با قریش هم‌نسب هستند.

[۸] سمعانی، عبدالکریم، الانساب، ج۱، ص۱۳-۱۴.

وی چهار پسر به نام زید مناه، عمرو، حارث و یربوع داشت.

[۹] ابن کلبی، هشام بن محمد، جمهره النسب، ص۱۹۱.

[۱۰] هروی، قاسم بن سلام، النسب، ص۲۳۲.

[۱۱] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱۲، ص۱۱.

[۱۲] ابن حزم، علی بن احمد، جمهره انساب العرب، ص۲۰۷.

یربوع درکودکی درگذشت و حارث کم‌نسل بود. بیشتر بطون و شاخه‌های قبیله تمیم، از نسل زید مناه و عمرو هستند؛ نسل حارث از طریق فرزندش معاویه که به تیره او شَقِرات می‌گفتند، ادامه یافت.

[۱۳] ابن کلبی، هشام بن محمد جمهره النسب، ص۱۹۱-۱۹۲.

از فرزندان عمرو بن تمیم، خاندان‌های بسیار

[۱۴] ابن کلبی، هشام بن محمد، جمهره النسب، ص۲۵۱-۲۵۲.

از جمله حَبِطات (لقب حارث بن عمرو و فرزندانش)

[۱۵] ابن حزم، علی بن احمد، جمهره انساب العرب، ص۲۱۱-۲۱۳.

[۱۶] ابن درید، محمد بن حسن، الاشتقاق، ص۲۰۲.

[۱۷] سمعانی، عبدالکریم، الانساب، ج۴، ص۵۰.

و از زید مناه

[۱۸] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱۲، ص۱۳.

[۱۹] هروی، قاسم بن سلام، النسب، ص۲۳۱.

[۲۰] ابن حزم، علی بن احمد، جمهره انساب العرب، ص۲۱۳.

شاخه‌های فراوان مانند بنوکعب بن سعد و میان آن‌ها تیره مشهور بنومُقاعِس

[۲۱] ابن کلبی، هشام بن محمد، جمهره النسب، ص۲۳۰ به بعد. ‌

پدید آمدند. بنی‌حنظله و از میان آن‌ها نیز بنی‌دارم

[۲۲] هروی، قاسم بن سلام، النسب، ص۱۹۳-۲۲۶.

و بنی‌یربوع از دیگر تیره‌های آن هستند.

[۲۳] ابن کلبی، هشام بن محمد، جمهره النسب، ص۲۱۳.

[۲۴] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱۲، ص۱۱.

از تیره‌های بنی‌حنظله می‌توان به براجم،

[۲۵] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱۲، ص۱۵.

[۲۶] ابن درید، محمد بن حسن، الاشتقاق، ص۲۱۸.

[۲۷] ابن سعید مغربی، نورالدین، نشوه الطرب، ص۴۴۷.

بنوعنبر بن یربوع

[۲۸] ابن سعید مغربی، نورالدین، نشوه الطرب، ص۴۴۸-۴۴۹.

و بنودارم بن مالک بن حنظله اشاره کرد.

[۲۹] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱۲، ص۱۶.

[۳۰] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱۲، ص۱۹.

[۳۱] ابن درید، محمد بن حسن، الاشتقاق، ص۲۳۴.

۳ – خاستگاه و پراکندگی جغرافیایی

سرزمین اصلی و خاستگاه قبیله تمیم، جزیره العرب بود. چند مکان از مناطق جزیره العرب به ویژه صحرای نجد در دوره پیش از اسلام، به عنوان زیستگاه بنی‌تمیم یاد شده است.

[۳۲] اصفهانی، حسن بن عبدالله، بلادالعرب، ص۸۷.

[۳۳] اصفهانی، حسن بن عبدالله، بلادالعرب، ۱۳۲.

[۳۴] اصفهانی، حسن بن عبدالله، بلادالعرب، ص۲۷۸.

[۳۵] اصفهانی، حسن بن عبدالله، بلادالعرب، ص۲۸۹.

[۳۶] اصفهانی، حسن بن عبدالله، بلادالعرب، ص۳۱۵-۳۱۶.

[۳۷] فیاض حرفوش، عبدالقادر، قبیله تمیم فی الجاهلیه و الاسلام، ج۱، ص۱۲۴-۱۲۵، دمشق، دار البشائر.

[۳۸] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۵۳، دمشق، دار الیمیر.

حیره در عراق و بحرین کهن نیز از دیگر سکونت‌گاه‌های تیره‌هایی از تمیم بودند؛

[۳۹] عانی، عبد الرحمن عبد الکریم، البحرین فی صدر الاسلام، ص۱۵۶-۱۵۷.

سرسلسله این خاندان و برخی از نسلش که تولیت کعبه را بر عهده داشتند، در مکه ساکن بودند؛ اما زمان دقیق مهاجرتشان به نجد دانسته نیست. به گزارش ابن زبیر، ۱۵۰ سال پیش از ظهور اسلام، عرب‌های ساکن مکه، تمیم را به سبب غارت و بی‌حرمتی به کعبه، از زمین تهامه راندند. فرزدق در ابیاتی به این موضوع اشاره کرده است.

[۴۰] ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، الاغانی، ج۹، ص۲۲۴-۲۲۵.

۳.۱ – بنی‌تمیم در مصر

در سده‌های دوم ق و سوم ق بسیاری از بنی‌تمیم به مصر مهاجرت کردند.

[۴۱] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۱۱۴، دمشق، دار الیمیر.

در همین دوران، یکی از تمیمیان به نام ابراهیم بن اغلب، با فتح صِقِلیه (سیسیل) و تاسیس سلسله مستقل اغلبیان، بر دامنه و گستره قدرت تمیمیان افزود. بعدها پس از سقوط سلسله اغلبیان، گروه‌هایی از بنی‌تمیم همچنان در سیسیل باقی ماندند و بسیاری از آن‌ها نیز به‌ اندلس کوچیدند.

[۴۲] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۱۱۷-۱۱۸، دمشق، دار الیمیر.

در دوران معاصر، از میان بنی‌تمیم ساکن در نجد خاندان‌هایی برخاستند که بر تحولات جزیره العرب اثر نهادند. خاندان محمد بن عبدالوهاب، بنیان‌گذار فرقه وهابیت و آل ثانی به عنوان حاکمان قطر، از آن جمله هستند.

[۴۳] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۱۲۲ به بعد‌.

[۴۴] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۱۳۲-۱۳۴.

خاندان آل ثانی از اواخر سده یازدهم ق/هفدهم م. از نجد به ‌این منطقه آمدند.

[۴۵] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۱۳۲.

[۴۶] عزاوی، عباس، موسوعه عشائر العراق، ج۳، ص۲۵۲.

۳.۲ – بنی‌تمیم در عراق

در عراق نیز بنی‌تمیم که بیشتر از بنی‌سعد، جز بنی‌نهشل و بنی‌یربوع و بنی‌مازن، هستند، به خاندان‌ها و شاخه‌های فراوان تقسیم شده‌اند.

[۴۷] عزاوی، عباس، موسوعه عشائر العراق، ج۳، ص۲۵۲.

از آغاز تاسیس کوفه و بصره، تمیمی‌ها از نخستین ساکنان این دو شهر بودند؛ اما در ساختار قبیله‌ای کوفه، در مقایسه با بصره، چندان قدرت و نفوذ نداشتند. بصره شامل پنج گروه از قبایل گوناگون بود که به آن‌ها «اخماس» گفته می‌شد و تمیم یکی از آن‌ها بود.

[۴۸] احمدعلی، صالح، التنظیمات الاجتماعیه و الاقتصادیه فی البصره، ص۵۴-۵۵.

با اقامت قبیله‌های رقیب در شهرهایی چون کوفه و بصره،‌ اندک‌اندک تعصبات شهری جای تعصبات قبیله‌ای را گرفت و از همین رو، گاه به جای تمیم، از تمیم بصره و تمیم کوفه سخن به میان می‌آمد؛ چنان‌که احنف بن قیس، بزرگ تمیمیان بصره، در رویداد نبرد میان اَزْد و تمیم در بصره به صراحت گفت که در نظر او اَزْد بصره از تمیم کوفه و اَزْد کوفه از تمیم شام والاتر است.

[۴۹] جاحظ، عمرو بن بحر، البیان و التبیین، ج۲، ص۹۲.

[۵۰] حصری قیروانی، ابراهیم، زهر الآداب، ج۳، ص۶۹۹.

در مجموع، ۳۴ شاخه از تمیمی‌های عراق را که برخی به دسته‌های کوچک‌تر تقسیم می‌شوند، برشمرده‌اند.

[۵۱] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۱۲۶-۱۲۸.

طایفه المصالحه و الظوالم که هر کدام به عشیره‌ها و دسته‌هایی تقسیم می‌شوند، از بزرگ‌ترین طوایف تمیم عراق هستند.

[۵۲] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۱۲۹.

تمیمی‌های عراق بیشتر ساکن استان‌های بصره، سماوه و دیالی هستند.

[۵۳] زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۵، ص۱۵۰.

[۵۴] کحاله، عمررضا، معجم قبائل العرب، ج۵، ص۲۷.

در عراق معاصر، پراکندگی تمیمی‌ها بسیار گسترده گشته و با کم‌رنگ شدن پیوندهای قبیله‌ای، شناسایی آن‌ها دشوار است. شاخه‌هایی از آنان هنوز به صورت عشایری به ویژه در استان بصره زندگی می‌کنند.

[۵۵] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۱۲۶.

[۵۶] عزاوی، عباس، عشائر العراق، ج۳، ص۲۵۲.

عشایر تمیم به تدریج در عراق به تشیع گرویده‌اند.

[۵۷] آل‌محسن، علی، لله و للحقیقه، ص۶۴۶.

۳.۳ – بنی‌تمیم در ایران

در ایران بر پایه نشانه‌هایی از سده‌های نخست ق برخی تیره‌های تمیم در خوزستان و خراسان اقامت داشته‌اند‌.

[۵۸] ابن اثیر، عزالدین، الکامل، ج۹، ص۱۰۳-۱۰۴.

اکنون نیز بنی‌تمیم یکی از قبایل بزرگ ساکن خوزستان است و از آن شاخه و عشیره‌های بسیار منشعب شده‌اند.

[۵۹] عزیزی، یوسف، قبایل و عشایر عرب خوزستان، ص۳۸-۳۹.

۳.۴ – بنی‌تمیم در عصر حاضر

امروز افراد وابسته به بنی‌تمیم در مناطق گوناگون جهان از ایران تا شمال آفریقا پراکنده‌اند؛ اما به صورت طوایف شناخته شده بیشتر در استان نجد و جبل شَمَّر عربستان سعودی سکونت دارند.

[۶۰] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۱۲۲.

[۶۱] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۱۳۲.

[۶۲] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۱۳۶.

بیشتر خاندان‌ها و طوایف بنی‌تمیم در عربستان، خود را متعلق به سه بطنِ حنظله بن مالک بن زید مناه بن تمیم، سعد بن زید مناه، و عمرو بن تمیم می‌دانند.

[۶۳] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۱۲۲.

[۶۴] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱۲، ص۳۶۳.

۴ – جایگاه سیاسی ـ اجتماعی

ابن حبیب، بنی‌تمیم را از پیشوایان عرب در موسم حج و داوران عرب در همایش سالانه عرب در عکاظ دانسته است.

[۶۵] بغدادی، محمد بن حبیب، المحبر، ص۱۸۲.

قضاوت میان برخی خاندان‌ها چون بنی‌حنظله، بنی‌عمرو بن تمیم، بنومازن و ثعلبه بن یربوع موروثی بود.

[۶۶] ابوعبیده، معمر بن مثنی، شرح نقایض جریر و فرزدق، ج۲، ص۶۰۵.

با توجه به مشترک بودن جد بنی‌تمیم و قریش که عنوان بنی‌خندف، همسر الیاس بن نزار، بر همه آن‌ها صدق می‌کرد،

[۶۷] مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، ص۱۷۵.

[۶۸] ابن هشام، عبدالملک، السیره النبویه، ج‌۱، ص۴۹.

[۶۹] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج‌۴، ص۴۹۷.

به این نسب افتخار می‌ورزیدند

[۷۰] سمعانی، عبدالکریم، الانساب، ج‌۱، ص۵۲.

و از حمایت قریش نیز برخوردار بودند؛ چنان‌که در یوم القُصَیبه برخی قریش به حمایت از تیره بنی‌سعد بن تمیم در برابر غارت بدویان برخاستند.

[۷۱] بغدادی، محمد بن حبیب، المنمق، ص۳۵۴.

از رهگذر همین نسب، آن‌ها که از پست‌ترین طبقات خندف بودند، از خوانی که میان قبایل بنی‌خندف برای فقیرانشان گسترده می‌شد، بهره می‌بردند. به روایتی در رخداد یوم جبله (۵۷۱م.)

[۷۲] ابن جوزی، ابوالفرج، المنتظم، ج‌۲، ص۲۵۹.

[۷۳] علی، جواد، المفصل، ج۱۰، ص۴۹-۵۰.

آنگاه که با تخلف قیس از پذیرایی تمیمیان روبه‌رو شدند، به پیکار برخاستند.

[۷۴] ابن اثیر، عزالدین، الکامل، ج‌۱، ص۵۸۶.

تمیمیان ساکن در مسیر راه‌های تجاری جزیره العرب، در برابر دریافت مال، پاسداری از کاروان‌های تجاری قریش را در قلمرو سکونت خود به دست گرفتند و در معاهده «ایلاف» قریش درون شدند. قریش نیز بر حفظ رابطه نیکو با بنی‌تمیم می‌کوشید.

[۷۵] جاسم حیالی، واثقه حازم، قبایل بنی‌تمیم و دورهم فی التاریخ العربی، ص۹۴-۹۸.

غارت‌هایی نیز از آن‌ها گزارش شده است. در یوم الصَفَقه حاکم دست نشانده کسرای ایران، سران تمیم را به سزای غارت کاروان تجاری ایران به قتل رساند.

[۷۶] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج‌۱۲، ص۲۴۲.

[۷۷] ابن اثیر، عزالدین، الکامل، ج‌۱، ص۶۲۱.

۴.۱ – عام الغدر

غارت کاروان‌های تجاری تمیم را می‌توان در رویداد عام الغدر نیز یافت. ۱۵۰ سال پیش از بعثت پیامبر اسلام، دو تن از بنی‌یربوع که به حج می‌رفتند، به غارت و قتل فرستاده یکی از پادشاهان حمیری که پرده‌ای را برای هدیه به کعبه فرستاده بود، کنار انصاب حرم دست زدند. پس از بازگو کردن این رویداد برای دیگران در ایام منا که بر پایه رسم جاهلی، قبایل عرب مفاخرشان را بازگو می‌کردند، مردم عرب بر یربوع، قبیله آن‌ها، شوریدند و اموالشان را غارت کردند. به این مناسبت، این سال «غدر» نام گرفت و پس از تاریخ وفات کعب بن لوی، به عنوان مبدا تاریخ عرب تا پیش از عام الفیل خوانده شد.

[۷۸] بغدادی، محمد بن حبیب، المحبر، ص۷.

[۷۹] بیرونی، ابوریحان، الآثار الباقیه، ص۴۰.

۴.۲ – کارگزاران بنی‌تمیم در دوران پیامبر

پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از میان بنی‌تمیم کارگزارانی را برگزید. او ولایت منذر بن ساوی بن عبدالله دارمی بر بحرین را پس از اسلام آوردنش تثبیت نمود.

[۸۰] ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۰۲.

یعلی بن امیه تمیمی را بر یمن گماشت و مالک بن نویره را کارگزار صدقات بنی‌حنظله و زبرقان بن بدر را همراه قیس بن عاصم، عامل ناحیه‌ای از بنی‌سعد کرد و عیینه بن حصن فزاری را به عنوان کارگزار صدقات تمیم گماشت.

[۸۱] عجاج کرمی، احمد، الاداره فی عصر الرسول، ص۱۰۰.

[۸۲] عجاج کرمی، احمد، الاداره فی عصر الرسول، ص۲۵۳-۲۵۴.

بر پایه گزارشی، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) سه یا هفت تن را برای گردآوری صدقات تمیم تعیین فرمود.

[۸۳] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۳، ص۲۶۷-۲۶۸.

حنظله بن ربیع تمیمی نیز

[۸۴] ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۲۳.

از نویسندگان رسول خدا بود. وی مکاتبات رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) با سران سرزمین‌ها را می‌نوشت.

[۸۵] مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، ص۲۴۶.

[۸۶] سمعانی، عبدالکریم، الانساب، ج۱، ص۲۵۴.

[۸۷] ابن کثیر، ابوالفداء، البدایه و النهایه، ج۵، ص۳۴۲.

او در روزگار ابوبکر نیز مقام نویسندگی داشت.

[۸۸] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۶، ص۱۷۹.

۴.۳ – فتوحات

بنی‌تمیم در فتوحات هم نقش داشتند. سهم آن‌ها در نبرد قادسیه، به ویژه در لیله القادسیه که دو لشکر تا صبح با یکدیگر می‌جنگیدند، چشمگیر بود.

[۸۹] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۳، ص۵۶۳.

[۹۰] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۳، ص۵۷۶-۵۷۸.

[۹۱] عسکری، سید مرتضی، صد و پنجاه صحابی ساختگی، ج۲، ص۹۹-۱۱۴.

از شرکت آن‌ها در فتح اصطخر، از شهرهای فارس

[۹۲] ذهبی، شمس الدین، تاریخ الاسلام، ج۳، ص۳۲۶.

[۹۳] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۲، ص۱۷۰.

و خراسان

[۹۴] بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ج۳، ص۵۲۳.

یاد شده است. بیشتر گزارش‌ها درباره نقش تمیم در رویداد رده و فتوحات، از سیف بن عمر تمیمی نقل گشته که جنبه حماسه‌سرایی دارد و آمیخته با افسانه‌سرایی و فضیلت‌تراشی برای قبیله خویش است. این احتمال درباره برخی دیگر از افتخارات و فضیلت‌های این قبیله نیز وجود دارد.

[۹۵] عسکری، یسد مرتضی، صد و پنجاه صحابی ساختگی، ج۲، ص۹۹-۱۱۴.

۴.۴ – کارگزاران بنی‌تمیم در دوران امام علی

یعلی بن امیه تمیمی‌ کارگزار خلیفه دوم در صنعا بود

[۹۶] یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ یعقوبی، ج‌۲، ص۱۲۲.

و تا پایان عصر عثمان نیز به کار خود ادامه داد

[۹۷] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۲۴۱.

و پس از قتل این خلیفه به سپاه جمل پیوست و بخشی از هزینه رورویایی با امام علی (علیه‌السّلام) را تامین کرد و در نبرد جمل کشته شد.

[۹۸] ابن عبد البر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، ج۴، ص۱۵۸۶-۱۵۸۷.

وی نخستین کسی بود که تاریخ هجری را در یمن بنا نهاد.

[۹۹] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۲، ص۳۹۰.

[۱۰۰] صالحی شامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی، ج۱۲، ص۳۷.

در نبرد جمل (۳۶ق) بسیاری از تیره بنی‌حنظله به تحریک طلحه و زبیر به سپاه عایشه پیوستند؛ اما بنی‌یربوع همگی بر طاعت علی (علیه‌السّلام) وفادار ماندند.

[۱۰۱] ابن اعثم، احمد بن محمد، الفتوح، ج۲، ص۴۸۸.

[۱۰۲] ابن ابی الحدید، عزالدین، شرح نهج البلاغه، ج۹، ص۳۲۰.

در این نبرد، بخش بزرگ‌تر تمیم کوفه با رای احنف بن قیس که بزرگ تمیم بصره بود، پس از رایزنی با امام علی (علیه‌السّلام) از نبرد کناره‌گیری کردند.

[۱۰۳] مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۱۵۸.

[۱۰۴] مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۲۰۷-۲۰۸.

[۱۰۵] مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۲۲۴.

برخی تمیمی‌ها نیز با سروری جاریه بن قدامه که در شمار یاران امام علی (علیه‌السّلام) بود، در نبرد جمل و صفین و سرکوبی بسر بن ارطاه در حجاز و یمن حضور داشتند.

[۱۰۶] منقری، نصر بن مزاحم، وقعه صفین، ص۲۰۵.

[۱۰۷] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱۲، ص۳۷۷.

برخی تمیمیان به رغم همراهی با امام علی در صفین، پس از پایان این نبرد در شمار خوارج درآمدند و برخی از آن‌ها بعدها از سرکردگان فرقه‌های خوارج چون اباضیه و ازارقه شدند.

[۱۰۸] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۱۰۹-۱۱۲.

پس از نبرد نهروان، برخی از بنی‌حنظله از فرمان امام علی (علیه‌السّلام) بیرون رفتند و رهبری گروهی از خوارج را به دست گرفتند. از این گروه، می‌توان از حْرقوص بن زُهیر، مسعر بن فدکی،

[۱۰۹] عیسی‌زاده، ولی‌الله، خوارج تندیس فتنه، ص۱۳۸-۱۱۱.

عُروه بن اُدَیه و شَبَث بن رِبْعی نام برد.

[۱۱۰] ابن کلبی، هشام بن محمد، جمهره النسب، ص۲۱۷.

[۱۱۱] ابن کلبی، هشام بن محمد، جمهره النسب، ص۲۲۵-۲۲۶.

[۱۱۲] ابن حزم، علی بن احمد، جمهره انساب العرب، ص۲۲۳.

[۱۱۳] ابن حزم، علی بن احمد، جمهره انساب العرب، ص۲۲۷.

از میان بنی‌تمیم کسانی چون معقل بن قیس ریاحی

[۱۱۴] عصفری، خلیفه بن خیاط، تاریخ خلیفه، ص۱۵۱.

و خلید بن قرّه یربوعی

[۱۱۵] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۹۳.

[۱۱۶] ابن اثیر، عزالدین، الکامل، ج۳، ص۳۵۱.

از کارگزاران علی (علیه‌السّلام) به ترتیب صاحب شرطه و حکمران امام در خراسان

[۱۱۷] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۵۵۸.

بودند. پس از شهادت امام، معقل بن قیس ریاحی و جاریه بن قدامه سعدی در گرفتن بیعت از مردم برای امام حسن (علیه‌السّلام) نقش داشتند.

[۱۱۸] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۳، ص۳۲-۳۵.

اصبغ بن نباته حنظلی

[۱۱۹] طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، ص۳۴.

هم از یاران ویژه امام علی (علیه‌السّلام) و راوی حدیث او بود.

[۱۲۰] طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، ص۹۲.

۴.۵ – کارگزاران بنی‌تمیم در دوران امام حسین

احنف بن قیس سعدی

[۱۲۱] دینوری، ابوحنیفه، الاخبار الطوال، ص۲۳۱.

و مسعود بن عمرو دو تن از سران تمیمی بصره، نامه‌های امام حسین (علیه‌السّلام)

[۱۲۲] ابن اعثم، احمد بن محمد، الفتوح، ج۵، ص۳۷.

را در قیام عاشورا به سال ۶۰ ق با مضمون بیان حقانیت اهل بیت (علیهم‌السّلام) و دعوت از سران بصره برای حمایت و پشتیبانی از حرکت ایشان

[۱۲۳] ابومخنف، لوط بن یحیی، مقتل الحسین، ص۴۸-۴۹.

دریافت کردند. احنف که سیاست‌های اهل بیت (علیهم‌السّلام) از جمله دوری از نیرنگ و حیله و بی‌تمایلی به ثروت را نمی‌پسندید، از حمایت امام و پاسخ به نامه‌ وی خودداری کرد.

[۱۲۴] دینوری، ابن قتیبه، عیون الاخبار، ج۱، ص۳۱۱.

اما مسعود بن عمرو در واکنش به نامه امام، نه تنها به حمایت از اهل بیت (علیهم‌السّلام) و سرزنش احنف بن قیس و دیگر سران بصره پرداخت

[۱۲۵] قمی، عباس، نفس المهموم، ص۸۱-۸۲.

؛ بلکه طوایف بنی‌حنظله و بنی‌سعد تمیم

[۱۲۶] مجلسی، محمدباقر، جلاء العیون، ص۶۰۹-۶۱۰.

و بنی‌عامر را برای مشورت و پاسخ‌گویی و حمایت از امام گرد آورد و حمایت آن‌ها را به امام اعلام کرد.

[۱۲۷] طاووس، علی بن موسی، اللهوف، ص۲۶.

[۱۲۸] مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج‌۴۴، ص۳۳۷-۳۳۸.

در روز عاشورا برخی تمیمیان میان سپاهیان عمر سعد حضور یافتند و کسانی چون زرعه بن شریک،

[۱۲۹] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۴۵۳.

[۱۳۰] مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، ج۶، ص۱۱.

عمر طهوی،

[۱۳۱] ابن کثیر، ابوالفداء، البدایه و النهایه، ج۸، ص۱۷۰-۱۷۱.

جویریه بن بدر

[۱۳۲] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۳۹۳.

و حصین تمیمی

[۱۳۳] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۴۴۹.

در شهادت امام حسین (علیه‌السّلام) مشارکت داشتند. در برابر، حرّ بن یزید ریاحی

[۱۳۴] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۴۲۲.

[۱۳۵] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۴۲۸.

[۱۳۶] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۴۳۴.

[۱۳۷] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۴۴۱.

و شماری دیگر از بنی‌تمیم در زمره یاران امام حسین (علیه‌السّلام) و از شهدای کربلا بودند. شعبه بن حنظه،

[۱۳۸] ابن اعثم، احمد بن محمد، الفتوح، ج۵، ص۱۰۵-۱۰۶.

[۱۳۹] مجلسی، محمدباقر، جلاء العیون، ص۶۶۰.

ابوعمرو نهشلی،

[۱۴۰] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۱۰۵-۱۰۶.

شبیب بن عبدالله نهشلی،

[۱۴۱] طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، ص۷۴.

و حجاج بن زید، سفیر امام حسین (علیه‌السّلام) به بصره، از آن جمله هستند.

[۱۴۲] شمس‌الدین، محمدمهدی، انصار الحسین، ص۸۲.

در قیام مختار بن ابی‌عُبَید ثقفی (۶۶ق) گروه‌هایی از بنی‌تمیم کنار مختار و گروه‌هایی دیگر در برابر او در سپاه مصعب بن زبیر صف کشیدند.

[۱۴۳] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۶، ص۳۹.

[۱۴۴] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۶، ص۸۱.

[۱۴۵] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۶، ص۹۵.

[۱۴۶] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۶، ص۱۰۰.

۴.۶ – بنی‌تمیم در دوران اموی

نقش سیاسی ـ اجتماعی بنی‌تمیم را در دوره اموی می‌توان در سه محور دنبال کرد: نزاع‌های قبیله‌ای شایع در این دوره، مشارکت در فتوحات اسلامی، کوشش در شکل‌گیری خلافت عباسی؛ از آن جا که تمیمی‌ها با فرماندهی احنف بن قیس در فتوحات خراسان نقش گسترده داشتند

[۱۴۷] ابن اعثم، احمد بن محمد، الفتوح، ج۲، ص۳۳۷.

[۱۴۸] ابن اعثم، احمد بن محمد، الفتوح، ج۲، ص۳۴۰.

و این منطقه از لحاظ اداری تابع بصره بود، نزاع‌های سخت قبیله‌ای همچون بصره، نخست میان تمیم و ربیعه و‌ اندکی بعد، میان تمیم و ازد، از اواخر دوره معاویه تا پایان دوره اموی در مناطق خراسان ادامه داشت. پس از مرگ یزید (۶۴ق)، آتش ستیز میان تمیم و ازد در بصره چنان زبانه کشید که حکمران شهر، عبیدالله بن زیاد به ناچار از شهر گریخت و مسعود بن عمرو عتکی، بزرگ ازدیان، به دست تمیمی‌ها کشته شد. با هوشمندی احنف بن قیس و پرداخت مالی سنگین، این فتنه تا‌ اندازه‌ای فرو نشست.

[۱۴۹] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۵۲۰.

[۱۵۰] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۵۲۵-۵۲۶.

زیاد بن ابیه، حکمران عراق در دوره معاویه، برای دفع خطر خوارج و با توجه به این که بسیاری از رهبران خوارج تمیمی بودند، بسیاری از جنگجویان این شهر را به خراسان منتقل کرد.

[۱۵۱] احمدعلی، صالح، التنظیمات الاجتماعیه و الاقتصادیه فی البصره، ص۴۴.

[۱۵۲] احمدعلی، صالح، التنظیمات الاجتماعیه و الاقتصادیه فی البصره، ص۱۴۲.

در ۶۴ق عبدالله بن خازم با یاری تمیمی‌ها در نبرد با بکر بن وائل بر خراسان سلطه یافت.

[۱۵۳] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۵۵۰-۵۵۱.

چند تن از سران خوارج مانند عبدالله بن اباض، رهبر فرقه اباضیه، و عبدالله بن صفار، رئیس صفریه، از بنومُقاعِس

[۱۵۴] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۵۶۷-۵۶۹.

[۱۵۵] ابن کلبی، هشام بن محمد، جمهره النسب، ص۲۳۶.

و بَرْک بن عبدالله، ضارب معاویه در شب نوزدهم رمضان سال ۴۰ق از بنی‌تمیم بودند.

[۱۵۶] ابن کلبی، هشام بن محمد، جمهره النسب، ص۲۳۶.

[۱۵۷] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۲، ص۴۸۹.

۴.۷ – بنی‌تمیم در دوران عباسیان

حضور بسیار گسترده بنی‌تمیم در خراسان، سبب شرکت مؤثر آن‌ها در دعوت عباسیان شد؛ چنان‌که پنج تن از نقیبان دوازده‌گانه عباسیان در خراسان از بنی‌تمیم بودند.

[۱۵۸] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۷، ص۳۷۹-۳۸۰.

در دوره نخست خلافت عباسی، بسیاری از بنی‌تمیم به مناصب مهم حکومتی دست یافتند؛ از جمله: خازم بن خزیمه حکمران ارمینیه و بصره، خزیمه بن خازم حکمران جزیره، حسان بن ابراهیم عَنْزی قاضی کرمان، سوار بن عبدالله قاضی رصافه، و ابوبکر محمد بن عمر سالم قاضی موصل.

[۱۵۹] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۱۱۹.

۵ – وضعیت مذهبی

با توجه به وسعت و پراکندگی مناطق سکونت قبیله تمیم و مجاورت با پیروان ادیان گوناگون در این مناطق، میان آن‌ها تنوع دینی وجود داشت.

[۱۶۰] یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ یعقوبی، ج۱، ص۲۵۵.

۵.۱ – بت‌پرستی

بت‌پرستی دین رایج میان آن‌ها بود و گواه آن، اسامی برخی تمیمی‌ها مانند عبدمناه و عبدالعزی است که از پرستش بت‌های مشهور شبه جزیره میان آن‌ها حکایت دارد.

[۱۶۱] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۹۰-۹۱.

پرستش رب النوع‌هایی مانند خورشید و ستاره‌ها

[۱۶۲] بغدادی، محمد بن حبیب، المحبر، ص۳۱۶.

[۱۶۳] علی، جواد، المفصل، ج۸، ص۱۱۹.

نزد آنان دیده می‌شد و نیز دین زرتشت و مسیحیت با توجه به هم‌جواری و مناسبات ایشان با ایران و قبایلی مانند تغلب، میان تمیم پیروانی داشت.

[۱۶۴] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۹۲-۹۳.

[۱۶۵] علی، جواد، المفصل، ج۸، ص۱۱۹.

برخی تیره‌های تمیمی متولی بتی به نام شمس بودند که آن را هند بن ابی‌هاله از همین تیره، در دوران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نابود کرد.

[۱۶۶] بغدادی، محمد بن حبیب، المحبر، ص۳۱۶.

[۱۶۷] حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۳، ص۳۶۲.

۵.۲ – شان نزول آیه ۲۱۷ بقره

با توجه به پراکندگی و دوری تمیمی‌ها از مکه، در سال‌های نخست بعثت رسول خدا، افرادی‌ اندک از این قبیله مسلمان شدند؛ اما پس از حاکمیت اسلام بر مدینه و مکه، بزرگان تمیم به فکر هم‌پیمانی با پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) افتادند. وجود شمار‌ اندکی از تمیمی‌ها یا حُلَفای آنان مانند واقد بن عبدالله و خَبّاب بن اَرَت که در هجرت به یثرب

[۱۶۸] بغدادی، محمد بن حبیب، المحبر، ص۷۳.

[۱۶۹] مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، ج۴، ص۱۴۶.

و نبردهای بدر و احد

[۱۷۰] ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۲۲.

[۱۷۱] ابن کثیر، ابوالفداء، البدایه و النهایه، ج۳، ص۲۴۹.

شرکت داشتند، اسماء دختر سلامه دارمی، زینب دختر حارث بن خالد و دو خواهرش عایشه و فاطمه، و امّ حبیب دختر سعید بن یربوع

[۱۷۲] محمودحسین، عبدالله، قبیله تمیم عبر العصور، ص۹۷.

را در ردیف مسلمانانِ نخست، باید حاصل کوشش‌های فردی و بی‌ارتباط با گرایش گروهی بنی‌تمیم دانست؛ چنان‌که میان مشرکان هم افرادی وابسته به بنی‌تمیم یافت می‌شدند؛ واقد بن عبدالله پیش از فتح مکه (۸ق) مسلمان شد و در سریه «نخله» فردی را در ماه حرام به قتل رساند و آیه ۲۱۷ سوره بقره

[۱۷۳] بقره/سوره۲، آیه۲۱۷.

در شانش نازل شد.

[۱۷۴] واحدی، علی بن احمد، اسباب النزول، ص۷۱.

۵.۳ – شان نزول آیه ۵۲ انعام

آیه ۵۲ سوره انعام

[۱۷۵] انعام/سوره۶، آیه۵۲.

نیز در شان فردی از بنی‌تمیم نازل گشت.

[۱۷۶] واحدی، علی بن احمد، اسباب النزول، ص۲۱۷.

در فتح مکه نیز برخی تمیمیان حضور داشتند.

[۱۷۷] ابن اثیر، عزالدین، اسد الغابه، ج۱، ص۱۲۸.

[۱۷۸] زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۲، ص۵.

[۱۷۹] ابن کثیر، ابوالفداء، البدایه و النهایه، ج۴، ص۳۰۹.

۵.۴ – مسلمان شدن بنی‌تمیم

مسلمان شدن بیشتر بنی‌تمیم در سال نهم ق (سنه الوفود) صورت پذیرفت. وفد تمیم از نخستین وفدهایی بود که در این سال با حضور در مدینه با پیامبر بیعت کردند. در این هیات بسیاری از بزرگان و مشاهیر بنی‌تمیم مانند قیس بن عاصم منقری، اقرع بن حابس،

[۱۸۰] ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۲۲.

[۱۸۱] عسقلانی، ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۴۵۴.

[۱۸۲] عصفری، خلیفه بن خیاط، تاریخ خلیفه، ص۴۵.

عطارد بن حاجب بن زراره، و زبرقان بن بدر حضور داشتند.

[۱۸۳] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۳، ص۱۱۵.

نزول آیه چهارم سوره حجرات

[۱۸۴] حجرات/سوره۴۹، آیه۴.

را در هنگامی دانسته‌اند که هیئت اعزامی‌ آنان به سبب خوی خشن بیابانی و ناآشنایی با آداب زندگی اجتماعی، از پشت خانه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) او را با آواز بلند صدا کردند. این آیه چنین رفتاری را کار نابخردان می‌داند.

[۱۸۵] ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۲۲.

[۱۸۶] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱۲، ص۲۱-۲۲.

۵.۵ – بنی‌تمیم بعد از رحلت پیامبر

از اسلام آوردن بسیاری از بنی‌تمیم پس از رحلت رسول خدا دیری نمی‌گذشت. بدین روی، برخی از آن‌ها از دادن صدقات به کارگزاران خلیفه خودداری کردند.

[۱۸۷] واقدی، حمحد بن عمر، الرده، ص۶۸.

[۱۸۸] جاد المولی بک، محمداحمد، بجاوی، علی محمد، ابراهیم، محمد ابوالفضل، ایام العرب، ج۲، ص۱۴۳.

مالک بن نویره از بنی‌یربوع بن حنظله، از دادن صدقه تیره خود به ابوبکر خودداری نمود

[۱۸۹] واقدی، حمحد بن عمر، الرده، ص۱۰۳-۱۰۴.

که پیامد آن، کشته شدنش به دست خالد بن ولید بود. خالد همان روز با همسر مالک هم‌بستر شد.

[۱۹۰] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۳، ص۲۷۶-۲۸۰.

این کار مورد اعتراض عمر قرار گرفت و وی خواستار اجرای حد زنا بر خالد گشت.

[۱۹۱] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج‌۳، ص۲۷۸.

[۱۹۲] ابن کثیر، ابوالفداء، البدایه و النهایه، ج‌۶، ص۳۲۲.

سجاح از بنی‌یربوع تمیم در دوران خلافت ابوبکر ادعای پیامبری کرد و پس از ازدواج با مُسَیلمه، دیگر پیامبر دروغین از بنی‌حنیفه، دسته‌هایی فراوان از بنی‌تمیم و برخی بزرگان آن مانند احنف بن قیس و حارثه بن بدر و شبث بن ربعی را نیز با خود همراه کرد و پس از کشته شدن مسیلمه به دست سپاه اسلام در نبرد یمامه، خانه‌نشین شد.

[۱۹۳] واقدی، حمحد بن عمر، الرده، ص۴۹، پانویس.

[۱۹۴] طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۳، ص۲۶۷-۲۷۵.

۶ – وضعیت علمی و فرهنگی

در میان بنی‌تمیم نام‌آوران بسیاری در عرصه‌های مختلف فرهنگی و علمی هستند:

۶.۱ – راویان

افراد بسیاری از تمیم میان