توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint :

پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint

پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، علی بن محمد بن عباس (۳۱۰- ۴۱۴ ق/ ۹۲۲-۱۰۲۳ م)، ادیب و فیلسوف بود. او علوم مختلف ادب، فقه، کلام و فلسفه را نزد علمای برجست زمان فرا گرفت. آنچه از منابع بر می‌آید وی نه تنها ملحد نیست، بلکه بسیاری از منابع او را در زمر فقهای شافعی قرار داده‌اند. آثار ابوحیان مشحون از روایت و نقل در موضوعات مختلف فقه و فلسفه، عروض، قافیه، تاریخ، کلام، اخلاق، لغت، نحو و ادب است که صفت فصاحت و شیو خطابه بر آن‌ها غالب است و در بسیاری موارد حالت پرسش و پاسخ به خود گرفته است. تناسب بین لفظ و معنی، وصل و فصل درست جمله‌ها، سلاست انشا، سهولت و بی‌تکلفی و استفاده از قلمش را به قلم جاحظ نزدیک می‌گرداند. از آثار چاپی و خطی وی می‌توان به الاشارات الالهیه، الامتاع و المؤانسه، الرساله البغدادیه، البصائر و الذخائر، رساله الحیاه، الحج العقلی اذاضاق الفضاء عن الحج الشرعی اشاره کرد. در ضبط تاریخ وفات ابوحیان نیز میان مورخان اختلاف است.

فهرست مندرجات

۱ – نسب
۲ – اساتید
۳ – رابطه با دربار امیران
۴ – سرانجام
۵ – رابطه با عیاران و متکدیان
۶ – گرایش به تصوف
۷ – فقیه شافعی
۸ – خصوصیات آثار ابوحیان
۹ – صفات اخلاقی
۱۰ – آثار
۱۰.۱ – چاپی
۱۰.۱.۱ – الاشارات الالهیه
۱۰.۱.۲ – الامتاع و المؤانسه
۱۰.۱.۳ – الرساله البغدادیه
۱۰.۱.۴ – البصائر و الذخائر
۱۰.۱.۵ – حکایه ابی‌القاسم البغدادی
۱۰.۱.۶ – رساله الحیاه
۱۰.۱.۷ – رساله السقیفه
۱۰.۱.۸ – الصداقه و الصدیق
۱۰.۱.۹ – رساله فی العلوم
۱۰.۱.۱۰ – رساله فی علم الکتابه
۱۰.۱.۱۱ – مثالب الوزیرین
۱۰.۱.۱۲ – المقابسات
۱۰.۱.۱۳ – الهوامل و الشوامل
۱۰.۲ – خطی
۱۱ – آثار یافت نشده
۱۲ – فهرست منابع
۱۳ – پانویس
۱۴ – منبع

۱ – نسب

اَبوحَیّانِ توحیدی، علی بن محمدبن عباس (ح ۳۱۰- ح ۴۱۴ ق/ ۹۲۲-۱۰۲۳ م)، ادیب و فیلسوف. براساس قراینی که از نوشته‌های وی به دست می‌آید، او را متولد ده دوم سد ۴ ق و ترجیحاً ۳۱۰ ق می‌دانند.

[۱] یاقوت، ادبا، ج۱۵، ص۲۰.

[۲] ابرهیم، زکریا، ابوحیان التوحیدی ادیب الفلاسفه و، ص۱۶-۱۷، قاهره، ۱۹۷۴ م.

[۳] محیی‌الدین، عبدالرزاق، ابوحیان التوحیدی، ج۱، ص۱۰، قاهره، ۱۹۴۹ م.

[۴] قزوینی، محمد، بیست مقال قزوینی، ج۲، ص۱۶۷، تهران، ۱۳۳۲ ش.

زادگاه او را شیراز، نیشابور و یا اواسط یاد کرده‌اند.

[۵] یاقوت، ادبا، ج۱۵، ص۵.

[۶] صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۳۹، به کوشش رمزی بعلبلکی، بیروت، ۱۴۰۴ ق/ ۱۹۸۳ م.

[۷] سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۴، ص۲، بیروت، دارالمعرفه.

یاقوت که کامل‌ترین شرح احوال ابوحیان را آورده، او را «شیرازی‌ الاصل»

[۸] یاقوت، ادبا، ج۱۵، ص۵.

و ابن دمیاطی اصل وی را از نیشابور و بغدادیش می‌داند.

[۹] ابن دمیاطی، احمد بن ایبک، المستفاد من ذیل تاریخ بغداد، ج۱، ص۱۹۶، به کوشش قیصر ابوفرح، بیروت، ۱۳۹۹ ق/ ۱۹۷۸ م.

همین اختلاف در زادگاه، سبب ایجاد مباحث مختلفی در توجیه ایرانی و یا عرب بودن وی در میان معاصران شده است.

[۱۰] ابرهیم، زکریا، ابوحیان التوحیدی ادیب الفلاسفه و، ص۱۳-۱۶، قاهره، ۱۹۷۴ م.

[۱۱] کردعلی، محمد، امراء البیان، ج۲، ص۴۹۸، قاهره، ۱۳۶۷ ق/ ۱۹۴۸ م.

[۱۲] محیی‌الدین، عبدالرزاق، ابوحیان التوحیدی، ج۱، ص۱۴- ۱۹، قاهره، ۱۹۴۹ م.

لقب «توحیدی» ممکن است چنان‌که در بادی نظر پنداشته می‌شود و ذهبی نیز بر آن تصریح دارد،

[۱۳] ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱۷، ص۱۲۱، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ۱۴۰۴ ق/ ۱۹۸۴ م.

بدان جهت باشد که ابوحیان صوفی یا معتزلی و اهل توحید بوده است، اما ابن خلکان با قیدِ «می‌گویند» آورده است که پدرش فروشند نوعی خرما موسوم به «توحید» بوده است.

[۱۴] ابن خلکان، وفیات، ج۵، ص۱۱۳.

[۱۵] اسنوی، عبدالرحیم، طبقات الشافعیه، ج۱، ص۳۰۲، به کوشش عبدالله جبوری، بغداد، ۱۳۹۰ ق/ ۱۹۷۰ م.

ابوحیان در خانواده‌ای تنگدست و گمنام به دنیا آمد و به زودی پدر و مادر خود را از دست داد و با سرپرستی عمویش که با او بدرفتاری می‌کرد، بزرگ شد.

[۱۶] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، البصائر و الذخائر، ج۲، ص۴۷۵، به کوشش ابراهیم کیلانی، دمشق، ۱۹۶۴ م.

اطلاع مشروحی از جوانی ابوحیان در دست نیست، حتی یاقوت از این‌که در کتب تراجم به شرح حال وی توجهی نشده است، تعجب می‌کند.

[۱۷] یاقوت، ادبا، ج۱۵، ص۶.

۲ – اساتید

او علوم مختلف ادب، فقه، کلام و فلسفه را نزد علمای برجست زمان فرا گرفت. در فاصل ۳۴۸- ۳۶۸ ق او را نزد ابوسعید سیرافی عالم، ادیب و فقیه نامی می‌یابیم. ابوحیان علوم قرآنی، نحو، فقه، بلاغت، کلام، عروض و قافیه را از او آموخت و چه بسا گرایش به تصوف هم به تلقین وی در ابوحیان ایجاد شده باشد،

[۱۸] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، ج۱، ص۳۸، البصائر و الذخائر، جم‌، به کوشش ابراهیم کیلانی، دمشق، ۱۹۶۴ م.

[۱۹] ابرهیم، زکریا، ابوحیان التوحیدی ادیب الفلاسفه و، ص۳۰، قاهره، ۱۹۷۴ م.

همچنین نحو و کلام را نزد رمانی (د ۳۸۴ ق) فرا گرفت.

[۲۰] صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۳۹، به کوشش رمزی بعلبلکی، بیروت، ۱۴۰۴ ق/ ۱۹۸۳ م.

از دیگر استادان ابوحیان می‌توان به ابوبکر قفال شاشی فقیه شافعی، قاضی ابوالفرج نهروانی و جز آنان اشاره کرد.

[۲۱] ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱۷، ص۱۲۲، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ۱۴۰۴ ق/ ۱۹۸۴ م.

[۲۲] سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۴، ص۲، بیروت، دارالمعرفه.

[۲۳] ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۶، ص۳۷۰، حیدرآباد دکن، ۱۳۳۱ ق.

ابوحامد مرورودی نیز از استادان اوست که به نظر می‌رسد ابوحیان فقه شافعی را نزد وی فرا گرفته باشد. ابوحیان بسیاری از نظریات ابوحامد به خصوص آراء فقهی وی را در جای جای کتاب البصائر بیان کرده است، اما نکت جالب آن‌که محتملاً ابوحیان هرگاه نخواسته مطلبی را از جانب خود بگوید، از زبان او بازگو کرده است.

[۲۴] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، البصائر و الذخائر، ج۱۰، ص۲۸۶، به کوشش ابراهیم کیلانی، دمشق، ۱۹۶۴ م.

[۲۵] ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبه الله، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۱، ص۱۱۸، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۸۶ ق/ ۱۹۶۷ م.

ابوحیان علوم عقلی از فلسفه الهی و طبیعی، منطق، تصوف و اخلاق را نزد یحیی بن عدی و ابوسلیمان سجستانی فرا گرفت.

۳ – رابطه با دربار امیران

از منابع چنین بر می‌آید که وی در کودکی به بغداد آمد و در آن‌جا به کار استنساخ کتاب پرداخت. ظاهراً روحی گوشه‌گیر و عافیت‌طلب ابوحیان، چنانکه خود می‌گوید،

[۲۶] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، الامتاع و المؤانسه، ج۱، ص۱۰۴، به کوشش احمد امین و احمد زین، قاهره، ۱۹۳۹-۱۹۴۴ م.

مانع از آن بود تا برخی مشاغل را که گه‌گاه بدو پیشنهاد می‌شد، بپذیرد،

[۲۷] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، الامتاع و المؤانسه، ج۱، ص۵۲-۵۳، به کوشش احمد امین و احمد زین، قاهره، ۱۹۳۹-۱۹۴۴ م.

[۲۸] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، الامتاع و المؤانسه، ج۳، ص۲۲۷، به کوشش احمد امین و احمد زین، قاهره، ۱۹۳۹-۱۹۴۴ م.

احتمالاً جهت کسب روزی بیش‌تر و شغلی آسان‌تر به دربار مهلبی وزیر معزالدوله (د ۳۵۲ ق) پیوست، اما از گزارش ابن فارس چنین برمی‌آید که مهلبی به سبب اعتقادات ابوحیان او را طرد و از بغداد بیرون کرده است.

[۲۹] ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال، ج۴، ص۵۱۸، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ۱۳۸۲ ق/ ۱۹۶۳ م.

[۳۰] صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۳۹، به کوشش رمزی بعلبلکی، بیروت، ۱۴۰۴ ق/ ۱۹۸۳ م.

[۳۱] Kraemer, J. , Humanism in the Renaissance of Islam, Leiden, 1986, p214.

وی ناچار در حدود ۳۵۰ ق برای رسیدن به دستگاه ابوالفضل ابن عمید، آهنگ ری کرد. در ۳۵۸ و ۳۶۰ ق او را در همان‌جا می‌یابیم،

[۳۲] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۷، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

[۳۳] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۹۰، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

[۳۴] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۱۳۷، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

اما با ابن عمید نساخت و به بغداد بازگشت و از ۳۶۱ تا ۳۶۳ ق در بغداد نزد یحیی بن عدی و ابوحامد مرورودی به شاگردی پرداخت،

[۳۵] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۱۵۱، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

[۳۶] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۳۱۳-۳۱۴، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

[۳۷] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، المقابسات، ج۱، ص۱۰۴، به کوشش محمد توفیق حسین، بغداد، ۱۹۷۰ م.

چند گاهی نیز در دستگاه ابوالفتح ابن عمید در رفت و آمد بود،

[۳۸] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۳۲۷-۳۳۲، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

[۳۹] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۳۳۶، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

[۴۰] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، المقابسات، ج۱، ص۲۲۷، به کوشش محمد توفیق حسین، بغداد، ۱۹۷۰ م.

اما ظاهراً او نیز نتوانست ابوحیان را از خود راضی گرداند و عاقبت در ۳۶۷ ق به امید عطای صاحب بن عباد رهسپار ری شد و ۳ سال در دستگاه وی به سر برد،

[۴۱] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۲۰۷، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

اما اخلاقش با این وزیر نیز سازگار نشد.
او بعدها در کتاب مثالب الوزیرین که در هجو ابن عمید و صاحب بن عباد نوشته، اعتراف می‌کند که همانند این دو مرد در دربار آل بویه وجود نداشته است.

[۴۲] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۳۶۰، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

اختلاف سلیق ابوحیان و صاحب بن عباد ظاهراً بدان علت بود که ابوحیان انتظار توجهی خاص از او داشت،

[۴۳] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۳۲۵، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

اما صاحب از آغاز ورود ابوحیان ظاهراً به سبب مدح ابن عمید، کین او را در دل گرفت و نیز از این‌که ابوحیان گه‌گاه در مجالس وی تبحر و قدرت ادبی خود را به رخ می‌کشید،

[۴۴] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۱۵۰- ۱۵۱، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

[۴۵] یاقوت، ادبا، ج۱۵، ص۲۶-۲۷.

از او چندان دلخوش نبود، لذا برای تحقیر وی او را در جرگ نساخان خویش قرار داد، در حالی که ابوحیان مدعی بود، تنها برای رهایی از این حرفه بغداد را ترک گفته است.

[۴۶] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۲۰۳، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

[۴۷] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۳۲۵-۳۲۷، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

در هر صورت صاحب بن عباد هیچ‌گاه در او به چشم یک ادیب ننگریست، به‌ویژه که نثر ابوحیان با نثر صاحب و کاتبان دستگاه وی که به پیروی از نثر ابن عمید از سد ۳ ق به‌طور روزافزون به سمت نوعی تکلف و تصنع می‌رفت، تفاوت فاحش داشت. به هر روی حساسیت طبع ابوحیان سبب گردید تا پس از ۳ سال (۳۷۰ ق)، صاحب را بدون آن‌که حتی دیناری از او دریافت کرده باشد، رها ساخته، بدون توشه به بغداد باز گردد.

[۴۸] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۲۰۷، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

[۴۹] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۳۲۵، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

[۵۰] یاقوت، ادبا، ج۱۵، ص۳۲-۳۳.

پس از بازگشت ابتدا به وساطت ابوالوفای بوزجانی که در مدت اقامت در دستگاه ابن‌ عمید (۳۶۰ ق) در ارجان با او آشنا شده بود،

[۵۱] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، مثالب الوزیرین، ج۱، ص۱۳۷- ۱۳۸، به کوش ابراهیم کیلانی دمشق، ۱۹۶۱ م.

[۵۲] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، الامتاع و المؤانسه، ج۱، ص۴، به کوشش احمد امین و احمد زین، قاهره، ۱۹۳۹-۱۹۴۴ م.

کاری جزئی در بیمارستان عضدی بغداد یافت،

[۵۳] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، الامتاع و المؤانسه، ج۱، ص۱۹، به کوشش احمد امین و احمد زین، قاهره، ۱۹۳۹-۱۹۴۴ م.

سپس توسط همو و زید بن رفاع ه به ابن سعدان معرفی شد.

[۵۴] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، الامتاع و المؤانسه، ج۱، ص۴-۵، به کوشش احمد امین و احمد زین، قاهره، ۱۹۳۹-۱۹۴۴ م.

[۵۵] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، الامتاع و المؤانسه، ج۲، ص۳-۴، به کوشش احمد امین و احمد زین، قاهره، ۱۹۳۹-۱۹۴۴ م.

ابوحیان در ۳۷۱ ق به درخواست ابن سعدان اقدام به تألیف کتاب الصداقه و الصدیق

[۵۶] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، الصداقه و الصدیق، ج۱، ص۹-۱۰، به کوشش علی متولی صلاح، قاهره، ۱۹۷۲ م.

کرد. پس از آن‌که در ۳۷۳ ق صمصام‌الدوله بویه‌ای، ابن سعدان را به وزارت برگزید، ابوحیان به عنوان ندیم وارد دستگاه او شد و شبها در مباحث مختلف فلسفه، اخلاق و ادب با وی به گفت‌وگو می‌نشست که حاصل آن به صورت کتاب الامتاع و المؤانسه بر جای مانده است. از آن‌جا که در منابع از این وزیر گاه با عنوان ابن سعدان و گاه با عنوان ابوعبداللّه عارض

[۵۷] رودراوری، محمد بن حسین، «ذیل تجارب الامم»، ج۱، ص۴۰، همراه کتاب تجارب الامم ابوعلی مسکویه، به کوشش ف آمد رز، قاهره، ۱۳۳۴ ق/ ۱۹۱۶ م.

نام برده شده است، برخی به اشتباه او را دو تن پنداشته‌اند.

[۵۸] EI1

ظاهراً در همین دوران بود که ابوحیان در مجالس ابوسلیمان سجستانی نیز شرکت می‌کرد و همچون سخنگوی وی، آراء او را در مجالس ابن سعدان عرضه می‌داشت،

[۵۹] جم‌، پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، الامتاع و المؤانسه، به کوشش احمد امین و احمد زین، قاهره، ۱۹۳۹-۱۹۴۴ م.

اما این دوران خوش چندان نپایید و با عزل و قتل ابن سعدان در ۳۷۵ ق

[۶۰] رودراوری، محمد بن حسین، «ذیل تجارب الامم»، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۷، همراه کتاب تجارب الامم ابوعلی مسکویه، به کوشش ف آمد رز، قاهره، ۱۳۳۴ ق/ ۱۹۱۶ م.

اوحیان بزرگ‌ترین حامی خویش را از دست داد. از آن پس اطلاع چندانی از زندگی او در دست نیست. به نظر می‌رسد که در تنگدستی و از ترس ابوالقاسم عبدالعزیز بن یوسف وزیر، در اختفا روزگار می‌گذرانده است، با این حال محتملاً تاحدود ۳۹۱ ق، سال درگذشت استادش ابوسلیمان، در بغداد بوده است. در حقیقت پس از ۳۷۵ تا ۴۰۰ ق که نامه‌ای در جواب قاضی ابوسهل از او بر جای مانده،

[۶۱] یاقوت، ادبا، ج۱۵، ص۲۶.

خبری از او در دست نیست.

۴ – سرانجام

ظاهراً در سالهای واپسین زندگی، مأیوس از دربارهای ری و بغداد و به دور از هیاهوی سیاست، باتوجه به روحی انزوا طلب و گرایش‌های متصوفانه‌اش به سلک صوفیان درآمد و در شیراز به بحث، درس و تألیف کتاب همّت گماشت. بسیاری از کتابهای ابوحیان همچون المقابسات، الاشارات الالهیه و رساله فی العلوم مربوط به همین دوره از زندگانی اوست؛ همچنین کتاب المحاضرات را در ۳۸۲ ق برای ابوالقاسم مدلجی وزیر صمصام‌الدوله در شیراز تألیف نمود.
این آثار که با دیگر آثار او تفاوت کلی دارد، حاکی از روحی او در این دوران است، چنانکه الاشارات الالهیه که احتمالاً در حدود ۴۰۰ ق تألیف شده، کتابی است عرفانی و سرشار از خلجانات روحی و شکنج قلبی و در واقع نجواگری انسانی است که درد می‌کشد. در همین دوران است که از روی یأس و ناامیدی و به علت مهجور ماندن کتابهایش در ۲۰ سال گذشته و نیز از ترس آن‌که پس از درگذشت او قدر نوشته‌هایش را ندانند، تمامی آثارش را به آتش کشید.

[۶۲] یاقوت، ادبا، ج۱۵، ص۱۶-۲۶.

ابوحیان تنها در آخرین روزهای زندگی که تقریباً دچار فالج کامل شده بود، به نوعی آرامش رسید و در آخرین لحظات حیات سربلند کرد و خطاب به حاضران که خدا را به یادش می‌آوردند، گفت: «مگر خیال می‌کنید مرا نزدیک شرطه یا سپاهی می‌برند؟ نه من نزد پروردگار آمرزگارم می‌روم».

[۶۳] ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۶، ص۳۷۰، حیدرآباد دکن، ۱۳۳۱ ق.

در ضبط تاریخ وفات ابوحیان نیز میان مورخان اختلاف است. برخی درگذشت او را ۴۰۰ ق ذکر کرده‌اند. ذهبی این سال را که او در شیراز تدریس می‌کرده، اواخر عمر وی می‌داند،

[۶۴] ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱۷، ص۱۲۲، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ۱۴۰۴ ق/ ۱۹۸۴ م.

اما بر طبق گزارش دیگر، ابواسحاق شیرازی در حدود ۴۱۰ ق در شیراز از او استماع کرده است.

[۶۵] ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۶، ص۳۲۷، حیدرآباد دکن، ۱۳۳۱ ق.

جنید شیرازی

[۶۶] جنید، ابوالقاسم، شدالازار، ج۱، ص۵۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۲۸ ش.

وفات او را در ۴۱۴ ق ذکر می‌کند. ۴۰۴ ق هم که زرکوب شیرازی ثبت کرده،

[۶۷] زرکوب، شیرازی احمد بن ابی الخیر، شیرازنامه، ج۱، ص۱۴۹، به کوشش اسماعیل واعظ جوادی، تهران، ۱۳۵۰ ش.

احتمالاً تصحیفی از همان ۴۱۴ ق است. پس از مرگ، او را در کنار ابن خفیف (ه‌ م) به خاک سپردند.

[۶۸] جنید، ابوالقاسم، شدالازار، ج۱، ص۵۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۲۸ ش.

۵ – رابطه با عیاران و متکدیان

نکت مبهم دیگری که در زندگی ابوحیان به چشم می‌خورد، رابط او باعیاران و متکدیان حرفه‌ای، معروف به بنی ساسان،

[۶۹] بدیع‌الزمان، مقامات، شرح محمد محیی‌الدین عبدالحمید، ج۱، ص۱۰۶-۱۱۰، بیروت، دارالکتب.

[۷۰] حریری، قاسم بن علی، مقامات، ج۱، ص۵۶۹-۵۸۲، بیروت، دارالتراث.

[۷۱] قصید ساسانی ابودلف خزرجی، ثعالبی، عبدالملک بن محمد، ج۳، ص۳۵۴- ۳۷۳، یتیمه الدهر، به کوشش محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت، دارالفکر.

است.

[۷۲] یاقوت، ادبا، ج۱۵، ص۵.

قطعاً این انتساب یا مربوط به فاصل میان ترک مهلبی تا شروع ارتباط با ابن عمید است که ظاهراً از ترس مهلبی پنهان بوده و یا مربوط به بعد از درگذشت ابوسلیمان سجستانی است که البته احتمال اخیر به جهت کهنسالی و ناتوانی مزاجی ابوحیان بعید است.

۶ – گرایش به تصوف

غالب منابع وی را صوفی خوانده و از تأله و سلوک عرفانی او یاد کرده‌اند.

[۷۳] یاقوت، ادبا، ج۱۵، ص۵.

[۷۴] یمانی، عبدالباقی بن عبدالمجید، اشاره التعیین، ج۱، ص۲۲۶، به کوشش عبدالمجید دیاب، ریاض، ۱۴۰۶ ق/ ۱۹۸۶ م.

[۷۵] سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۴، ص۲، بیروت، دارالمعرفه.

[۷۶] جنید، ابوالقاسم، شدالازار، ج۱، ص۵۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۲۸ ش.

به نظر می‌رسد که شاگردی نزد ابوسعید سیرافی و جعفر خلدی، نخستین انگیزه‌های گرایش به تصوف را در او پدید آورده باشد

[۷۷] سیوطی، بغیه الوعاه، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، ج۲، ص۱۹۱، قاهره، ۱۳۸۴ ق/ ۱۹۶۵ م.

[۷۸] ابرهیم، زکریا، ابوحیان التوحیدی ادیب الفلاسفه و، ص۳۰، قاهره، ۱۹۷۴ م.

به هر روی با مشایخ بزرگ زمان مجالست کرد و در جای جای آثارش از زبان آنان سخن گفت.

[۷۹] جنید، ابوالقاسم، شدالازار، ج۱، ص۵۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۲۸ ش.

با این حال گرایش صوفیان ابوحیان بیش‌تر شخصی و فلسفی و اخلاقی است و به قول ذهبی همچون فلاسف صوفی مشرب خود را اهل وحدت و توحید می‌نامد.

[۸۰] ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱۷، ص۱۲۱، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ۱۴۰۴ ق/ ۱۹۸۴ م.

اعتقاد به وحدت وجود و غلو در حق پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) و اولیا و نظربازی… که صوفیان افراطی بدان گرایش دارند، مورد انکار ابوحیان است.

[۸۱] یاقوت، ادبا، ج۱۵، ص۱۸.

[۸۲] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، البصائر و الذخائر، جم‌، به کوشش ابراهیم کیلانی، دمشق، ۱۹۶۴ م.

به گزارش جنید، ابوحیان درگیری‌هایی نیز با برخی از متصوف شیراز همچون شیخ الشیوخ ابوالحسین داشته است

[۸۳] جنید، ابوالقاسم، شدالازار، ج۱، ص۵۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۲۸ ش.

که علت آن روشن نیست. برخی غزالی را در تصوف پیرو روش ابوحیان انگاشته‌اند.

[۸۴] ابن ‌تیمیه، احمد، مجموعه فتاوی، ج۵، ص۱۱۷، بیروت، ۱۴۰۰ ق.

در مقابل تمامی روایت‌هایی که حاکی از تأله و سلوک اوست، پاره‌ای روایت‌ها نیز ابوحیان را به الحاد متصف کرده است. بیشتر این روایات از ابن فارس، ابوالفاء ابن عقیل و ابن جوزی نقل شده است.
ابن جوزی ابوحیان را در کنار ابوالعلاء معری و ابن راوندی به عنوان ۳ زندیق در میان مسلمانان معرفی می‌کند و او را بدتر از ۲ نفر دیگر می‌داند

[۸۵] ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، ج۸، ص۱۸۵، حیدرآباد دکن، ۱۳۵۸ ق.

[۸۶] ابن ‌تیمیه، احمد، مجموعه فتاوی، ج۵، ص۱۱۸، بیروت، ۱۴۰۰ ق.

[۸۷] ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱۷، ص۱۱۹- ۱۲۰، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ۱۴۰۴ ق/ ۱۹۸۴ م.

[۸۸] ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال، ج۴، ص۵۱۸- ۵۱۹، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ۱۳۸۲ ق/ ۱۹۶۳ م.

اما حقیقت آن است که در میان آثار موجود او چیزی که دلالت بر این معنی نماید، مشاهده نمی‌شود.

[۸۹] سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۴، ص۳، بیروت، دارالمعرفه.

و شاید بتوان علل تمامی این اتهامات را چنین خلاصه کرد: زودرنجی و نازک‌طبعی و درگیری وی با بزرگانی چون ابن عمید و صاحب بن عباد که قطعاً طرفداران فراوان داشته‌اند (برای نمونه نباید فراموش کرد که ابن فارس از طرفداران و حواشی صاحب بن عباد بوده است)، نیز خصومت وی با متکلمان و تعرض به ارباب مذاهب، همچنین برخی سخنان آزادمنشانه که بر زبان وی می‌رفت، افکار عمومی را برمی‌انگیخته و موجب تکفیر وی می‌شده است، به‌ویژه که دربار راویان این روایات به این نکات باید توجه داشت: در روایت ابن فارس مواردی وجود دارد که سخنان او را ضعیف و مغشوش می‌کند؛ ابن عقیل نیز از تعصبات ضدمتصوفه به دور نبود، تا آن‌جا که ابن جوزی بسیاری از مطالب کتاب‌های المنتظم و تلبیس ابلیس را تحت تأثیر افکار این استاد خود نگاشته است،

[۹۰] محیی‌الدین، عبدالرزاق، ابوحیان التوحیدی، ج۱، ص۶۰-۶۶، قاهره، ۱۹۴۹ م.

و سبکی علت حمل ذهبی به ابوحیان را نیز کنی وی نسبت به متصوفه می‌داند.

[۹۱] سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۴، ص۲، بیروت، دارالمعرفه.

درحقیقت فشار زندگی چه بسا او را نیز چون ابن راوندی درواقع به اعتراض بر نظام اجتماعی (نه نظام خلقت) واداشته و دشمنانش دانسته یا ندانسته انتقاد او را به سوءاعتقاد تعبیر کرده‌اند، چنانکه وی در مسأل ۸۸ الهوامل و الشوامل از ابوعلی مسکویه می‌پرسد: «چرا کم خردان برخوردارند و هنروران ناکامیاب؟».

[۹۲] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، الهو امل و الشوامل، ج۱، ص۲۱۲-۲۱۴، به کوشش احمد امین و احمد صقر، قاهره، ۱۳۷۰ ق/ ۱۹۵۱ م.

۷ – فقیه شافعی

شاید بتوان گفت سرگذشت ابوحیان، تراژدی دانشمند گرسنه و نابغ محروم و اندیشمند ناسازگار با جامع نادرست و ستمکار و پرجهالت است. آنچه از منابع برمی‌آید، این است که نه تنها ابوحیان ملحد نیست، بلکه بسیاری از منابع او را در زمر فقهای شافعی قرار داده‌اند.

[۹۳] نووی، یحیی بن شرف، تهذیب الاسماء و اللغات، ج۱، ص۲۲۳، قاهره، اداره الطباعه المنیریه.

[۹۴] سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۴، ص۲، بیروت، دارالمعرفه.

[۹۵] اسنوی، عبدالرحیم، طبقات الشافعیه، ج۱، ص۳۰۱، به کوشش عبدالله جبوری، بغداد، ۱۳۹۰ ق/ ۱۹۷۰ م.

[۹۶] حسینی، ابوبکر بن هدایه اللـه، طبقات الشافعیه، ج۱، ص۱۱۴، به کوشش عادل نویهض، بیروت، ۱۴۰۲ ق/ ۱۹۸۲ م.

او فقه شافعی را نزد کسانی چون ابوحامد مرورودی و ابوبکر شاشی فرا گرفت و چنان‌که گفته شد، فقیه بزرگ شافعی یعنی ابواسحاق شیرازی از وی استماع کرد. حتی ظاهراً او به عنوان یک فقیه دارای آرائی منحصر نیز بوده است.

[۹۷] نووی، یحیی بن شرف، تهذیب الاسماء و اللغات، ج۱، ص۲۲۳، قاهره، اداره الطباعه المنیریه.

[۹۸] ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱۷، ص۱۲۲، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ۱۴۰۴ ق/ ۱۹۸۴ م.

[۹۹] سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیه الکبری، ج۴، ص۳، بیروت، دارالمعرفه.

گرچه ابن نجار او را صحیح الاعتقاد می‌خواند

[۱۰۰] ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱۷، ص۱۲۲، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ۱۴۰۴ ق/ ۱۹۸۴ م.

و در وصفی اغراق‌آمیز حتی او را «شدیدالدیانه» نیز معرفی می‌کند،

[۱۰۱] جنید، ابوالقاسم، شدالازار، ج۱، ص۵۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۲۸ ش.

اما در جای جای آثار وی مطالبی خلاف این سخنان بیان شده که آثار تحریف و جعل پیداست.

[۱۰۲] ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۶، ص۳۷۱، حیدرآباد دکن، ۱۳۳۱ ق.

[۱۰۳] محیی‌الدین، عبدالرزاق، ابوحیان التوحیدی، ج۱، ص۸۴- ۱۱۹، قاهره، ۱۹۴۹ م.

ظاهراً ابوحیان مدتی نیز برخوردهایی با شیعیان داشته است،

[۱۰۴] ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱۷، ص۱۲۳، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ۱۴۰۴ ق/ ۱۹۸۴ م.

اما این مخالفت بعدها تعدیل یافت، تا آن‌جا که همانند بسیاری از معتزله برای حضرت علی (علیه‌السلام) بین صحابه مقام خاصی قائل شده

[۱۰۵] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، البصائر و الذخائر، ج۱، ص۲۰۴، به کوشش ابراهیم کیلانی، دمشق، ۱۹۶۴ م.

و به کرات از آن امام و دیگر ائمه اطهار و نیز بزرگان شیعه چون شیخ مفید، شریف رضی و سیدمرتضی روایت کرده است.

[۱۰۶] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، الامتاع و المؤانسه، ج۱، ص۱۴۱، جم، به کوشش احمد امین و احمد زین، قاهره، ۱۹۳۹-۱۹۴۴ م.

[۱۰۷] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، البصائر و الذخائر، جم‌، به کوشش ابراهیم کیلانی، دمشق، ۱۹۶۴ م.

ابوحیان همچنین پدید آمدن غلات را واکنش وجود خوارج می‌داند.

[۱۰۸] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، الامتاع و المؤانسه، ج۴، ص۲۸۵، به کوشش احمد امین و احمد زین، قاهره، ۱۹۳۹-۱۹۴۴ م.

بسیاری از منابع صریحاً او را معتزلی خوانده‌اند

[۱۰۹] یاقوت، ادبا، ج۱۵، ص۵.

[۱۱۰] عبدالحکیم، ادب المعتزله، ج۱، ص۲۸۰-۲۸۲، بلبع، قاهره، ۱۹۵۹ م.

و یاقوت از او با عنوان «محقق الکلام و متکلم المحققین» یاد می‌کند،

[۱۱۱] یاقوت، ادبا، ج۱۵، ص۵.

اما در حقیقت ابوحیان هیچ‌گاه با متکلمان همراه نبود و پویسته ایشان را به استهزا می‌گرفت. وی راه فیلسوفان را می‌پیمود که حرکت آزادان عقل را برای یافتن پاسخ پرسشها برمی‌گزینند،

[۱۱۲] پاورپوینت کامل ابوحیان توحیدی ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint، البصائر و الذخائر، جم‌، به کوشش ابراهیم کیلانی، دمشق، ۱۹۶۴ م.

تا آن‌جا که او را «فیلسوف التساؤل» لقب دادند.

[۱۱۳] ابرهیم، زکریا، ابوحیان التوحیدی ادیب الفلاسفه، ص۱۵۱-۱۷۳، قاهره، ۱۹۷۴ م.

او با فرود آوردن فلسفه به سطح فهم خوانندگان آثار ادبی کوشید تا فکر آنان را بالا برد و از تکرار مکررات و اوهام و خرافات برهاند و با القای حیرت و دهشت علمی، مستعدترین آنان را به سمت تحصیل جدی حکمت و دانش سوق دهد.

[۱۱۴] ابرهیم، زکریا، ابوحیان التوحیدی ادیب الفلاسفه، ص۱۶۲، قاهره، ۱۹۷۴ م.

چنانکه گذشت وی علوم عقلی را نزد یحیی بن عدی و ابوسلیمان سجستانی فرا گرفته است، این دو حکیم در حقیقت فاصل بین فارابی و ابن‌ سینا را پر می‌کنند. مخصوصاً حوز نوافلاطونی ابوسلیمان که ابوحیان به‌ویژه در کتاب المقابسات سخنگوی آن است، جوّ فلسفی سد ۴ ق را در نیم دوم آن به خوبی نشان می‌دهد.

۸ – خصوصیات آثار ابوحیان

شاید ابوحیان را بتوان به معنی واقعی کلمه ادیب نام داد، ادیبی که از هر فنی بهره‌ای یافته است. ابوحیان را در نحو و لغت ستوده‌اند.

[۱۱۵] یمانی، عبدالباقی بن عبدالمجید، اشاره التعیین، ج۱، ص۲۲۶، به کوشش عبدالمجید دیاب، ریاض، ۱۴۰۶ ق/ ۱۹۸۶ م.

[۱۱۶] ابن دمیاطی، احمد بن ایبک، المستفاد من ذیل تاریخ بغداد، ج۱، ص۱۹۶، به کوشش قیصر ابوفرح، بیروت، ۱۳۹۹ ق/ ۱۹۷۸ م.

او فلسفه و کلام و منطق را به خوبی می‌دانسته و بر فقه و اصول تصوف نیز آگاهی داشته است. معلومات وسیع وی، گذشته از بهره‌ای که از استادان برده، از طریق مطالعه و نیز رونویسی کتاب‌ها که شغل اصلی و بوده، حاصل آمده است.
ابوحیان در میان شیوه‌های مرسوم نگارش، شیو پیشوای خود جاحظ را که سخت شیفت او بود، دنبال می‌کرد،

[۱۱۷] یاقوت، ادبا، ج۱۵، ص۵.

تا بدان حد که «جاحظ ثانیش» خواندند و حتی برخی در مقام اغراق او را برتر از جاحظ شمردند.

[۱۱۸] امین، احمد، مقدمه بر البصائر و الذخائر، «ح»، قاهره، ۱۳۷۳ ق/ ۱۹۵۳ م.

آثار ابوحیان همچون آثار پیشینیان چون عیون الاخبار ابن قتیبه، البیان و التبیین جاحظ و العقد الفرید ابن عبدربه مشحون از روایت و نقل در موضوعات مختلف فقه و فلسفه، عروض، قافیه، تاریخ، کلام، اخلاق، لغت، نحو و ادب است که صفت فصاحت و شیو خطابه بر آن‌ها غالب است و در بسیاری موارد حالت پرسش و پاسخ به خود گرفته است. تناسب بین لفظ و معنی، وصل و فصل درست جمله‌ها، سلاست انشا، سهولت و بی‌تکلفی و استفاده از قلمش را به قلم جاحظ نزدیک می‌گرداند.

[۱۱۹] Bergé