توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل بارگاه‌های بقیع ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل بارگاه‌های بقیع ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل بارگاه‌های بقیع ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint :

پاورپوینت کامل بارگاه‌های بقیع ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint

پاورپوینت کامل بارگاه‌های بقیع ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint بناهای ساخته شده بر قبور امامان و بزرگان در قبرستان بقیع است. با هجرت پیامبر به مدینه و گسترش این شهر، تعیین قبرستانی برای دفن اموات مسلمانان ضرورت یافت. از این‌رو، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، بقیع را که در جنوب شرقی مسجدالنبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قرار داشت، برگزید. جواز و استحباب زیارت قبور اموات در روایت‌های گوناگون پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، رواج دفن بزرگان صحابه و شخصیت‌های اسلامی، به تدریج موجب شد تا بناها و بقعه‌هایی بر برخی از این قبور برپا گردد. مشهورترین این بقعه‌ها عبارتند از: عثمان بن مظعون، امامان شیعه، عباس عموی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، عقیل بن ابی‌طالب (علیه‌السّلام)، فاطمه بنت اسد، همسران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، عثمان بن عفان، عبدالله بن جعفر، دختران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، حلیمه سعدیه، صفیه عمه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، مالک بن انس، اسماعیل فرزند امام صادق (علیه‌السّلام). برخی اهل سنت به ویژه وهابیان در پرتو افکار ابن تیمیه ساختن بنا بر قبور را بدعت و شرک دانسته‌؛ از این‌رو با حمله وهابیان در هشتم شوال سال ۱۳۴۴ق و به فتوای شیخ عبدالله بلیهد، همه آثار تاریخی این قبرستان ویران شد. تخریب بقیع واکنش‌هایی بسیار، میان مسلمانان جهان برانگیخت و با اعتراض آنها و پیگیری نمایندگان کشورهای مسلمان، دولت سعودی بخشی از قبرستان را بازسازی کرد.

فهرست مندرجات

۱ – معنای لغوی
۲ – سیر شکل‌گیری
۳ – اهمیت بقیع
۴ – بقیع مورد توجه اهل بیت
۵ – ساخت بنا بر قبور در بقیع
۶ – نخستین بنا بر قبور
۷ – ساخت بنا بر قبر پیامبر
۸ – ساخت بقعه بر قبور بزرگان مدفون در بقیع
۸.۱ – عثمان بن مظعون
۸.۲ – امامان شیعه و عباس و عقیل
۸.۲.۱ – مدفونان در خانه عقیل
۸.۲.۲ – وجود مسجد بر این قبور
۸.۲.۳ – چگونگی بقعه، گنبد و ضریح
۸.۳ – حضرت فاطمه بنت اسد
۸.۴ – همسران پیامبر
۸.۵ – عثمان بن عفان
۸.۶ – عقیل بن ابی‌طالب و عبدالله بن جعفر
۸.۷ – دختران پیامبر
۸.۸ – حلیمه سعدیه
۸.۹ – صفیه عمه پیامبر
۸.۱۰ – مالک بن انس
۸.۱۱ – نافع مولی بن عمر
۸.۱۲ – اسماعیل فرزند امام صادق
۸.۱۳ – دیگر پاورپوینت کامل بارگاه‌های بقیع ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint
۹ – تخریب بقاع بقیع
۱۰ – واکنش مسلمانان در مقابل تخریب
۱۱ – منابع
۱۲ – پانویس
۱۳ – منبع

۱ – معنای لغوی

بقعه از «ب ـ ق ـ ع» در لغت به معنای قسمتی از زمین است که از نقاط هم‌جوارش متمایز باشد.

[۱] فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، ج۱، ص۱۸۴.

[۲] صاحب بن عباد، اسماعیل، محیط فی اللغه، ج‌۱، ص۲۴.

[۳] طریحی نجفی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج۱، ص۲۲۸.

[۴] ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، ج۱، ص۲۸۱، «بقعه».

همچنین بر صومعه، زیارت‌گاه، مقبره، و مزار امامان دین و بزرگان

[۵] دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، ج۳، ص۴۲۵۶، «بقعه».

و اتاقک گرداگرد مزار ایشان

[۶] معین، محمد، فرهنگ فارسی، ج۱، ص۵۵۶، «بقعه».

اطلاق شده است. بقیع از همین ریشه و نام مشهورترین قبرستان مسلمانان است که در جنوب شرقی مسجدالنبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قرار دارد.

۲ – سیر شکل‌گیری

با هجرت پیامبر به مدینه و گسترش این شهر، تعیین قبرستانی برای دفن اموات مسلمانان ضرورت یافت. از این رو، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در پی بازدید از سرزمین‌های گوناگون مدینه، بقیع را که در مسیر باب جبرئیل مسجد قرار داشت،

[۷] امینی، محمدامین، بقیع الغرقد، ص۲۱.

برگزید.

[۸] ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۹۹.

[۹] حاکم نیشابوری، ابوعبدالله، المستدرک، ج۳، ص۱۹۰.

[۱۰] طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۲، ص۱۷۷.

از زمان این رویداد گزارشی در دست نیست؛ ولی با توجه به هنگام وفات اسعد بن زراره خزرجی در شوال سال اول ق و دفن او در بقیع، شاید بتوان تعیین بقیع را به عنوان قبرستان مسلمانان به سال اول و پس از بنای مسجد یا هم‌زمان با آن دانست.

[۱۱] ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۵۹.

[۱۲] ابن عبدالبر، یوسف بن عبد الله، الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۰۰-۱۶۰۱.

البته برخی نویسندگان به قرینه مرثیه عمرو بن نُعمان بیاضی، تاریخ دفن مردگان در بقیع را پیش از اسلام یاد کرده و گفته‌اند که با ظهور اسلام، این قبرستان به مسلمانان اختصاص یافت.

[۱۳] رغدا العاملی، یوسف، معالم مکه و المدینه، ص۴۰۷-۴۰۸.

۳ – اهمیت بقیع

با دفن صحابی بزرگ عثمان بن مظعون

[۱۴] ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۱۳.

به سال دوم ق و سپس دفن ابراهیم فرزند خردسال پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به سال دهم ق و نیز با تشویق‌های ایشان،

[۱۵] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۱.

[۱۶] سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۳.

این قبرستان مورد توجه اصحاب قرار گرفت و مدفن بزرگان صحابه و شخصیت‌های اسلامی شد؛ جواز و مطلوبیت زیارت قبور اموات افزون بر این که از آیات قرآن کریم از جمله آیه ۲۱ سوره کهف

[۱۷] کهف/سوره۱۸، آیه۲۱.

و آیه ۸۴ سوره توبه

[۱۸] ت وبه/سوره۹، آیه۸۴.

برداشت می‌شود،

[۱۹] امین، سید محسن، الحصون المنیعه، ص۲۷.

[۲۰] سبحانی، جعفر، الملل و النحل، ج۴، ص۱۴۰-۱۴۵..

[۲۱] عبدالحمید، صائب، الزیاره و التوسل، ص۱۴.

در روایت‌های گوناگون پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) سفارش شده است.

[۲۲] قشیری نیشابوری، مسلم، صحیح مسلم، ج۱، ص۲۱۸.

[۲۳] نسائی، أبو عبدالرحمن، سنن النسائی، ج۴، ص۹۴.

[۲۴] مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۷۹، ص۱۷۰.

این روایت‌ها آن‌چنان فراوان هستند که در برخی کتاب‌های روایی فصلی مستقل به آن‌ها اختصاص یافته است.

[۲۵] ابن حبان، محمد، صحیح بن حبان، ج۷، ص۴۳۹.

[۲۶] بیهقی، ابوبکر، شعب الایمان، ج۱۱، ص۴۶۸.

پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) هر شب جمعه به بقیع می‌رفت و مدفونان آن را با جملاتی مخاطب قرار می‌داد.

[۲۷] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۳۲.

[۲۸] ابن قولویه قمی، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، ص۲۰-۲۲.

[۲۹] سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۱۱۱.

او در واپسین سال زندگانی خود از سوی خداوند مامور شد تا به بقیع رود و برای اموات طلب آمرزش کند.

[۳۰] دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب، ج۱، ص۳۳.

از عایشه نیز گزارش‌هایی درباره حضور پیامبر در بقیع و طلب آمرزش برای اهل بقیع در دست است.

[۳۱] قشیری نیشابوری، مسلم، صحیح مسلم، ج۲، ص۶۶۹.

[۳۲] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۹۰.

[۳۳] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۸۳-۴۸۴.

۴ – بقیع مورد توجه اهل بیت

بقیع مورد توجه اهل بیت نیز بوده و گزارش‌هایی از زیارت بقیع از جانب آن‌ها در منابع یاد شده است.

[۳۴] صدوق، محمد بن علی، الخصال، ج۱، ص۲۷۳.

[۳۵] ابن کثیر، ابوالفداء، البدایه و النهایه، ج۵، ص۲۴۳، دار إحیاء التراث العربی.

[۳۶] من قدماء المحدثین، القاب الرسول و عترته، ص۵۸.

در روایت‌های اهل بیت، زیارت قبور مؤمنان مایه خوشحالی آن‌ها دانسته شده و سفارش گشته که بر مزار پدر و مادر و امامان، از خداوند نیاز بخواهند.

[۳۷] حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۳، ص۲۲۳، آل البیت.

از این رو است که دانشورانی بسیار از شیعه

[۳۸] قاضی بن البراج، عبدالعزیز، المهذب، ج۱، ص۲۸۳.

[۳۹] محقق حلی، نجم‌الدین، شرائع الاسلام، ج۱، ص۲۱۰.

[۴۰] شهید ثانی، زین‌الدین، مسالک الافهام، ج۲، ص۳۸۳.

و سنی

[۴۱] خطیب شربینی، شمس‌الدین، مغنی المحتاج، ج۲، ص۵۷.

[۴۲] کاظمی تستری، اسد الله، کشف القناع، ج۲، ص۶۰۱.

زیارت بقیع را مستحب دانسته و بر استحباب زیارت قبر مطهر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) اجماع کرده‌اند.

[۴۳] قاضی عیاض، عیاض بن موسی، الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ج۲، ص۸۳.

[۴۴] قاضی عیاض، عیاض بن موسی، شرح الشفا، ج۲، ص۱۵۰.

[۴۵] سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۴، ص۱۸۷.

بر پایه گفته رفعت پاشا (م،۱۳۵۳ق) مردم مدینه هر پنجشنبه به زیارت اهل قبور بقیع می‌رفتند و بر قبرها دسته‌های ریحان و کنار آن‌ها شاخه‌های گل می‌چیدند.

[۴۶] رفعت پاشا، ابراهیم، مرآه الحرمین، ج۱، ص۴۲۶-۴۲۷.

۵ – ساخت بنا بر قبور در بقیع

رواج دفن مسلمانان و شخصیت‌های دینی در بقیع و توجه فراوان مسلمانان به استحباب زیارت قبور بزرگان و مؤمنان، به تدریج موجب شد تا بناهایی بر برخی از این قبور برپا گردد. از جمله این شخصیت‌ها می‌توان به عباس بن عبدالمطلب عموی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، چهار امام شیعیان و چهره‌هایی دیگر از بنی‌هاشم و بستگان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، صحابه بزرگوار او و دانشوران و نخبگان مسلمان در طول تاریخ اشاره کرد.

۶ – نخستین بنا بر قبور

نخستین گزارش‌ها از ساخت بنا بر قبور که در منابع نخست با عنوان مسجد از آن یاد شده است، به عهد نبوی بازمی‌گردد. بر این اساس، ابوجندل بن سهیل از تیره بنی‌عامر بن لؤی مسجدی بر قبر ابوبصیر عتبه بن اَسید ثقفی (م. قبل از ۸ق) ساخت

[۴۷] ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۱۴.

[۴۸] ابن عساکر، ابی‌القاسم، تاریخ دمشق، ج۲۵، ص۳۰۰.

[۴۹] ابن اثیر، عزالدین، اسد الغابه، ج۵، ص۱۵۰.

و رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) با وجود آگاهی از این کار، آن را نهی نکرد.

۷ – ساخت بنا بر قبر پیامبر

پس از رحلت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و دفن او در خانه خود، حفظ و تعمیر این بنا از همان سال‌های آغازین مورد اهتمام مسلمانان و خلفا بوده است. عمر بن خطاب (حک: ۱۳ق-۲۳ق) دیواری بر قبر پیامبر ساخت.

[۵۰] سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۲، ص۱۱۱.

[۵۱] امین، سید محسن، کشف الارتیاب، ص۳۱۴.

عمر بن عبدالعزیز، حاکم مدینه به سال ۹۱ق به دستور ولید بن عبدالملک اموی (حک: ۸۶ق-۹۶ق) با هدف گسترش مدفن حضرت، خانه او را ویران کرد و در تجدید بنا، محوطه پیرامون قبر را به آن افزود و حجره او را با سنگ مرمر تزیین کرد.

[۵۲] اصفهانی، ابن رسته، الاعلاق النفیسه، ص۶۹.

[۵۳] حنبلی، مجیرالدین، الانس الجلیل، ج۱، ص۳۰۵.

[۵۴] خوارزمی، محمد بن اسحاق، اثاره الترغیب، ج۱، ص۳۷۸.

در روزگار ملک منصور نورالدین ایبک صالحی (حک: ۶۵۵ق-۶۵۷ق) از ممالیک مصر در سال ۶۵۶ق با استفاده از مصالح ساختمانی ارسالی از مصر، مرقد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) تعمیر و تزیین شد

[۵۵] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ص۱۷۷.

[۵۶] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ص۲۳۰.

[۵۷] مرجانی، عبدالله، بهجه النفوس، ج۱، ص۵۴۰.

[۵۸] سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۲، ص۱۵۴.

و نخستین گنبد به نام «قبه زرقا» بر حجره شریفه در حکومت سلطان قلاوون مملوکی (حک: ۶۷۸ق-۶۸۹ق) به سال ۶۷۸ق زده شد.

[۵۹] سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۲، ص۱۵۷.

از سده دوم ق ساخت بنا و بارگاه بر قبور در سرزمین‌های اسلامی رایج شد.

[۶۰] هیلن برند، رابرت، مقابر، ج۱، ص۲۷.

بر قبر امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) گنبدی به دستور خلیفه عباسی‌ هارون الرشید (حک: ۱۷۰ق-۱۹۳ق) در سده دوم ق ساخته شد.

[۶۱] امین، سید محسن، کشف الارتیاب، ص۳۰۸.

[۶۲] امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۱، ص۵۳۱.

گنبد جعفر (م،۱۸۶ق) پسر منصور عباسی نیز گواه وجود بنا و گنبد بر برخی قبور در میانه سده دوم ق است.

[۶۳] خلیلی، جعفر، المدخل الی موسوعه العتبات المقدسه، ص۱۵۸.

اعتراض نکردن مسلمانان به این کار، نشان دهنده صحت عمل خلفا و اتصال سیره مسلمانان در بنای بر قبور است.

[۶۴] سبحانی، جعفر، صیانه الآثار، ص۷۹-۸۰.

۸ – ساخت بقعه بر قبور بزرگان مدفون در بقیع

بر این اساس، در طول تاریخ، بقعه‌ها و گنبدهایی بر قبور بزرگان و شخصیت‌های مدفون در بقیع ساخته شد. مشهورترین این بقعه‌ها عبارتند از:

۸.۱ – عثمان بن مظعون

بقعه عثمان بن مظعون صحابی پیامبر و ابراهیم فرزند خردسال رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم). ابوسائب عثمان بن مظعون جُمحی صحابی بزرگ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بود. وی را نخستین مهاجری دانسته‌اند که در مدینه وفات یافت. هنگام وفات وی را سال دوم یا سوم ق نوشته‌اند.

[۶۵] ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، ج۳، ص۱۰۵۳-۱۰۵۵.

بر پایه گزارشی، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پس از وفات عثمان بن مظعون، وی را در بخش میانی بقیع دفن کرد و فرمود: «هذه الروحاء»؛ «این جا، مکان راحتی و آسایش است.»

[۶۶] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۰۰.

از آن پس سنگی را به نشانه این قبر بر آن نهاد.

[۶۷] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۰۲.

[۶۸] قزوینی، ابن ماجه، سنن ابن ماجه، ج۱، ص۴۹۸.

این سنگ تا هنگام حکمرانی مروان بن حکم بر مدینه، در دوره حکومت معاویه بن ابی‌سفیان (حک: ۴۰ق-۶۰ق) بر قبر عثمان قرار داشت تا این که به فرمان وی از آن جا برداشته شد

[۶۹] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۰۲.

[۷۰] سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۴.

[۷۱] ابن نجار، محب‌الدین، الدره الثمینه، ص۱۶۸.

و به گزارشی آن را بر قبر عثمان بن عفان نهادند

[۷۲] سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۴.

که تا آن هنگام بیرون از بقیع قرار داشت و تازه به بقیع پیوسته بود؛ پس از وفات ابراهیم پسر ۱۸ ماهه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به سال دهم ق او امر کرد که وی را کنار قبر عثمان بن مظعون دفن کنند

[۷۳] ابن زباله، محمد بن حسن، اخبار المدینه، ص۲۰۷.

[۷۴] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۵۱.

و بالای قبر ابراهیم نیز سنگی به عنوان علامت نصب کرد.

[۷۵] ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۰۵.

[۷۶] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۵۱.

[۷۷] صالحی، محمد بن یوسف، سبل الهدی، ج۸، ص۳۸۱.

سپس بالای قبر او ایستاد و بر ساکنان آن سلام داد.

[۷۸] ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۰۵.

[۷۹] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱۰، ص۲۵۵.

[۸۰] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۹۹.

روایتی از دفن رقیه (م،۲ق)

[۸۱] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۰۳.

و زینب (م، ۸ق) دختران رسول خدا نزدیک قبر عثمان بن مظعون حکایت دارد.

[۸۲] حنبل، احمد، مسند احمد، ج۴، ص۳۱.

[۸۳] هیثمی، نورالدین، مجمع الزوائد، ج۳، ص۱۷.

گزارش‌هایی از دفن افرادی چون عبدالرحمن بن عوف زهری از مهاجران به حبشه و مدینه (م، ۳۱ق-۳۲ق) که با عثمان بن مظعون پیمان بسته بود تا کنارش دفن شود،

[۸۴] ابن نجار، محب‌الدین، الدره الثمینه، ص۱۶۸.

[۸۵] سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۸.

ابو اَمامه اسعد بن زراره خزرجی از حاضران در دو بیعت عقبه و نقیب بنی‌نجار(م. اول ق) سعد بن ابی‌وقاص زهری از نخستین اسلام آورندگان (م،۵۵ق)، عبدالله بن مسعود هَذلی از نخستین اسلام آورندگان و از مهاجران به حبشه و مدینه (م. ۳۲ق)،

[۸۶] ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۹۴.

خُنیس بن حذافه سهمی داماد عمر و از مهاجران به حبشه و مدینه و از شهدای احد (م،۳ق) و فاطمه بنت اسد مادر امام علی (علیه‌السّلام) (م. ۳ق)

[۸۷] سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۸.

کنار قبر عثمان و ابراهیم حکایت دارند. بر این قبور گنبد و ضریحی ساخته شده بود که منابع پیشین به هنگام ساخت و نیز سازنده آن اشاره ندارند. شماری از محققان با توجه به شباهت ضریح ساخته شده برای قبور امامان شیعه و عباس با ضریح موجود بر این قبور، ساخت این بنا را نیز به مجدالملک براوستانی (م،۴۹۲ق-۴۹۳ق) وزیر ایرانی سلطان برکیارق سلجوقی (حک: ۴۸۶ق-۴۹۸ق) نسبت می‌دهند.

[۸۸] امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۳، ص۲۹۹.

[۸۹] نجمی، محمدصادق، تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۱۹۳.

ابن جبیر (م،۶۱۴ق) در وصف این ضریح، آن را از جنس چوب دانسته که با نقش‌های بدیع تزیین شده بود و میخ‌کوبی‌هایی به شکل بسیار زیبا بر آن دیده می‌شد. این ضریح به صورت پنجره‌ای چوبی بود که رو به قبله باز می‌شد.

[۹۰] ابن جبیر، محمد بن احمد، رحله ابن جبیر، ص۱۱۶.

مطری (م،۷۴۱ق) نیز همراه اشاره به مرقد ابراهیم، از ضریح مشبک سمت قبله مرقد یاد کرده است.

[۹۱] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۱۹-۱۲۰.

گنبد ساخته شده بر این بقعه به رنگ سفید بود.

[۹۲] ابن جبیر، محمد بن احمد، رحله ابن جبیر، ص۱۵۵.

[۹۳] ابن بطوطه، محمد بن عبدالله، رحله ابن بطوطه، ج۱، ص۳۶۱.

از گزارش‌ها درباره این گنبد که واپسین آن‌ها به رفعت پاشا به سال ۱۳۲۵ق

[۹۴] رفعت پاشا، ابراهیم، مرآه الحرمین، ج۱، ص۴۲۶.

بازمی‌گردد، برمی‌آید که این بنا تا هنگام ویرانی اول بقعه‌های بقیع در سال ۱۲۲۰ق در دولت اول سعودی باقی بوده است.

[۹۵] ادیب غالب، محمد، من اخبار الحجاز و النجد، ص۱۰۴.

[۹۶] ابن بسر، عثمان بن عبدالله، عنوان المجد، ص۱۳۷.

[۹۷] ماجری، یوسف، البقیع قصه التدمیر، ص۸۴.

اکنون قبور موجود در این بقعه نشانه‌گذاری شده است.

۸.۲ – امامان شیعه و عباس و عقیل

بقعه امامان شیعه، عباس عموی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و عقیل بن ابی‌طالب برادر امام علی (علیه‌السّلام) بیرون بقیع و در سمت جنوب آن خانه‌ای بزرگ

[۹۸] ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۳.

[۹۹] دینوری، ابن قتیبه، المعارف، ص۲۰۴.

در برابر خانه امام علی (علیه‌السّلام) داشت.

[۱۰۰] سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۲.

به گزارشی، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در گوشه‌ای از این خانه می‌ایستاد و برای اهل بقیع آمرزش می‌طلبید. روایت شده که دعا کردن در آن مستجاب است.

[۱۰۱] سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۲.

۸.۲.۱ – مدفونان در خانه عقیل

در گذر زمان، این خانه (خانه عقیل) مکان دفن بزرگانی از بنی‌هاشم شد و بعدها به بقیع ملحق گشت. در منابع، این بخش از بقیع به مقابر بنی‌هاشم شهرت یافته است.

[۱۰۲] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۷.

فاطمه بنت اسد (م،۳ق)، عباس بن عبدالمطلب (م. ۳۲ق) عموی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، چهار تن از امامان شیعه، امام حسن (علیه‌السّلام) (شهادت ۴۹ق-۵۰ق)،

[۱۰۳] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۴۷۲.

[۱۰۴] ابن کثیر، ابوالفداء، البدایه و النهایه، ج۸، ص۴۸.

امام سجاد (علیه‌السّلام) (شهادت ۹۴ق- ۹۵ق)،

[۱۰۵] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۴۶۹.

[۱۰۶] طبری، محمد بن جریر، تاریخ‌ طبری، ج۱۱، ص۶۳۱.

امام محمد باقر (علیه‌السّلام) (شهادت حدود ۱۱۴ق-۱۱۷ق)

[۱۰۷] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۴۶۹.

[۱۰۸] مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، ج۳، ص۱۸۲.

[۱۰۹] طبری صغیر، محمد بن جریر، دلائل الامامه، ص۲۱۵-۲۱۶.

و امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) (شهادت ۱۴۸ق)

[۱۱۰] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۴۷۲.

[۱۱۱] طبری، احمد بن عبدالله، ذخائر العقبی، ص۱۴۱.

[۱۱۲] مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، ج۳، ص۱۸۲.

از مدفونان در این خانه‌اند. بر پایه روایتی، امام سجاد (علیه‌السّلام) این خانه را در حدود سال ۶۵ق بازسازی کرد.

[۱۱۳] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۵، ص۳۴۴-۳۴۵.

از هنگام پیوستن خانه عقیل به بقیع و ساخت بارگاه بر این قبور، آگاهی دقیقی در دست نیست. با توجه به وجود مدفن عباس بن عبدالمطلب، جدّ عباسیان، در این خانه، به احتمال می‌توان گفت که دهه‌های نخست سده دوم ق که هم‌زمان با روی کار آمدن عباسیان است، هنگام تقریبی این امر بوده است. شاید از این رو است که در گزارش‌های سده دوم ق و از آن پس، به وجود این قبور اشاره شده است.

۸.۲.۲ – وجود مسجد بر این قبور

ابن زباله (م،۱۹۹ق) از وجود مسجدی (حرم) بر قبر عباس بن عبدالمطلب و امامان شیعه خبر داده است.

[۱۱۴] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۶-۱۲۷.

ابن شبه (م،۲۶۲ق) نیز از وجود مسجدی در سده سوم ق بر قبر فاطمه بنت اسد گزارش داده است.

[۱۱۵] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۳.

با توجه به نزدیکی قبور امامان شیعه و عباس به قبر فاطمه، به نظر می‌رسد که همه این قبور را در بر می‌گرفت. مسعودی (م،۳۴۵ق) عبارت این سنگ را چنین گزارش داده است: «بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد للَّه مُبِید الامم و محیی الرمم هذا قبر فاطمه بنت رسول الله صلی الله علیه و سلم سیده نساء العالمین و قبر الحسن بن علی بن ابی‌طالب و علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب و محمد بن علی و جعفر بن محمد رضی الله عنهم‌.»

[۱۱۶] مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، ج۳، ص۲۸۵.

[۱۱۷] مسعودی، علی بن الحسین، التنبیه و الاشراف، ص۲۶۰.

[۱۱۸] ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی‌، تذکره الخواص، ج۲، ص۴۵۳.

۸.۲.۳ – چگونگی بقعه، گنبد و ضریح

از ساخت نخستین گنبد بر مزار عباس و امامان شیعه نیز گزارش‌هایی متناقض در دست است. آورده‌اند که در سده پنجم ق مجدالملک براوستانی گنبدی بر قبور امامان شیعه و عباس ساخت که بسیار بزرگ بود.

[۱۱۹] ابن اثیر، عزالدین، الکامل، ج۱۰، ص۳۵۲.

مطری به ساخت این گنبد بزرگ در دوران حکومت ناصر احمد بن مستضیء عباسی (حک: ۵۷۵ق-۶۲۲ق) اشاره می‌کند.

[۱۲۰] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۱۹.

ابن نجار (م،۶۴۳ق) که هم‌عصر با ناصر عباسی است، به قدمت گنبد تصریح دارد.

[۱۲۱] ابن نجار، محب‌الدین، الدره الثمینه، ص۱۶۶.

از این رو، به نظر می‌رسد که گزارش مطری غیرواقعی است. توصیفات ابن جبیر از این گنبد و قبور درون آن، از دقت بیشتر برخوردار است. وی گنبد ساخته شده بر این قبور را بسیار مرتفع شمرده که نزدیک در ورودی بقیع قرار داشت. قبور درون بقعه، بزرگ و از سطح زمین بلندتر بودند. این قبور ضریحی چوبین داشتند که با نقوشی برجسته از جنس مس با میخ‌کوبی‌هایی تزیین شده بود.

[۱۲۲] ابن جبیر، محمد بن احمد، رحله ابن جبیر، ص۱۵۵.

عبدری (م. بعد از ۷۰۰ق) این بقعه را همراه با بقعه عثمان بن عفان بزرگ‌ترین و زیباترین بارگاه‌ بقیع دانسته است.

[۱۲۳] عبدری، محمد، رحله العبدری، ج۱، ص۴۲۳.

ابن نجار از وجود دو در برای بقعه یاد می‌کند که تنها یکی از آن دو هنگام زیارت گشوده می‌شد.

[۱۲۴] ابن نجار، محب‌الدین، الدره الثمینه، ص۱۶۶.

از دیگر کسانی که درباره چگونگی بقعه، گنبد و ضریح قبور امامان شیعه به این مطلب اشاره کرده‌اند، می‌توان از ابن بطوطه،

[۱۲۵] ابن بطوطه، محمد بن عبدالله، رحله ابن بطوطه، ج۱، ص۳۶۱.

خالد بن عیسی (زنده به سال ۷۴۰ق)

[۱۲۶] بلوی، خالد، تاج المفرق، ص۶۵.

و سمهودی (م،۹۱۱ق)

[۱۲۷] سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۱۰۰.

یاد کرد. محمدحسین فراهانی، از رجال دربار قاجار، در گزارش خود از سفر حج سال ۱۳۰۲ق از بقعه هشت ضلعی امامان شیعه و عباس خبر می‌دهد. بر پایه این گزارش، در این بقعه صندوقی بزرگ از جنس چوب مرغوب بود و میان این صندوق بزرگ دو صندوق چوبی دیگر قرار داشت. درون یک صندوق قبر چهار امام شیعیان و درون صندوق دیگر قبر عباس قرار داشته است.

[۱۲۸] جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۳۷.

این گزارش که همانند آن در سفرنامه ۱۲۹۲ق فرهاد میرزا نیز به چشم می‌خورد،

[۱۲۹] قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۴۱.

بیانگر ساخت ضریحی جدید است که در گزارش‌های تا پیش از سده دهم ق از آن یاد نشده است. بقعه عباس و امامان بقیع طی سده‌های پیاپی مورد تعمیر و مرمت قرار گرفت. منابع از تعمیر بقعه به سال ۵۱۹ق به دستور مسترشد عباسی (حک: ۵۱۲ق-۵۲۹ق) و نیز در روزگار مستنصر عباسی (حک: ۶۲۳ق-۶۴۰ق) گزارش داده‌اند. کتیبه نصب شده بالای محراب بقعه که دربردارنده دستور خلیفه مستنصر برای تعمیر بقعه است، این ادعا را تایید می‌کند.

[۱۳۰] سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۱۰۰.

از تعمیر این بقعه به سال ۱۲۳۴ق به دستور سلطان محمود عثمانی (حک: ۱۲۲۳-۱۲۵۵ق) و به دست محمدعلی پاشا و نیز به سال ۱۲۹۲ق در دوران حکومت عبدالعزیز خان عثمانی (حک: ۱۲۷۷ق-۱۲۹۳ق) گزارش شده است.

[۱۳۱] قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۴۱.

آورده‌اند که پس از بازسازی سال ۱۲۳۴ق این بقعه و دیگر پاورپوینت کامل بارگاه‌های بقیع ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint همه ساله تعمیر می‌شدند.

[۱۳۲] جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۳۷.

۸.۳ – حضرت فاطمه بنت اسد

فاطمه بنت اسد (م،۳ق) از دیگر مدفونان در بقیع است که بر قبر وی بنایی ساختند. گزارش‌ها حکایت دارند که پیامبر به دلیل علاقه فراوان به فاطمه بنت اسد مادر امام علی (علیه‌السّلام) او را مادر خود می‌دانست.

[۱۳۳] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۴.

[۱۳۴] ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۴.

پس از رحلت آن بانو، او را با آداب ویژه دفن کرد. لباس خود را به جای کفن بر او پوشاند و برای ایمنی یافتنش از فشار قبر، لحظاتی در گور او خوابید. کهن‌ترین مدینه‌شناسان و منابع مدینه‌شناسی قبر وی را نزدیک قبر عباس و در خانه عقیل می‌دانند.

[۱۳۵] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۳-۱۲۴.

در سده ۷ق ابن نجار و پس از وی بسیاری از تاریخ‌نگاران و مدینه‌شناسان مکان قبر وی را به اشتباه در شمال شرقی بقیع و شمال بقعه عثمان بن عفان دانسته و از رواج زیارت این قبر در دوران خود گزارش داده‌اند.

[۱۳۶] ابن نجار، محب‌الدین، الدره الثمینه، ص۱۶۸.

[۱۳۷] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۴۳.

[۱۳۸] خوارزمی، محمد بن اسحاق، اثاره الترغیب، ج۱، ص۳۵۱.

منابع پسین نیز این نظر را تایید کرده‌اند.

[۱۳۹] خیاری، احمد‌یاسین، تاریخ معالم المدینه المنوره، ص۳۵۲.

[۱۴۰] کبریت مدنی، محمد، الجواهر الثمینه، ص۲۰۵.

[۱۴۱] صبری پاشا، ایوب، موسوعه مرآه الحرمین، ج۴، ص۷۲۲-۷۲۳.

سمهودی این گزارش را مردود و آن را نتیجه برداشت اشتباه ابن نجار از گزارش منابع پیشین دانسته و خود از دفن فاطمه نزدیک قبر ابراهیم و عثمان بن مظعون در روحاء گزارش داده است.

[۱۴۲] سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۵.

با پیوستن خانه عقیل به بقیع و نیز ساخت بنا بر روی قبور امامان شیعه، قبر فاطمه نیز که در جنوب غربی این قبور قرار داشت، در این بنا قرار گرفت. گزارش ابن شبه از وجود مسجدی در سده سوم ق در این مکان می‌تواند از ساخت نخستین بنا بر این قبر حکایت کند.

[۱۴۳] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۳.

این قبر هیچگاه دارای ضریح نبوده و تنها