توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل امثال و حکم و سخنان پندآموز ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل امثال و حکم و سخنان پندآموز ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل امثال و حکم و سخنان پندآموز ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint :

امثال و حکم

برای دیگر کاربردها، امثال و حکم (ابهام‌زدایی) را ببینید.

اَمْثال وَ حِکَم، سخنان پندآمیز و عبرت انگیز رایج در میان مردم می باشد.

فهرست مندرجات

۱ – تعریف امثال
۱.۱ – نخستین تعریف از مثل
۱.۲ – تعریفی دیگر از مثل
۱.۳ – بازتاب مثل‌ ها
۱.۴ – ریشه ضرب المثل ها
۱.۵ – سابقه اصطلاح مثل
۲ – معنای حکمت
۲.۱ – پیوند امثال و حکم
۲.۲ – تألیفات وسیع عرب در مورد امثال
۲.۳ – زمان جمع آوری امثال
۲.۴ – قرن دوم قرن تدوین امثال
۲.۵ – کهن ‌ترین اثر از مثل
۲.۶ – روش نگارش مثل ابوفید
۲.۷ – مثل نویسان قرن سوم
۲.۸ – کتاب ابوعبید مرجع نویسندگان امثال
۲.۹ – وسواس علمی ابوعبید
۲.۱۰ – شارحین امثال ابوعبید
۲.۱۱ – نویسندگان بعد ابوعبید
۳ – خصوصیت کتاب مثل ابوعکرمه
۴ – سایر مولفین سده ۳ قمری
۵ – عیب شاخص الفاخر مفضل
۶ – اوج تدوین امثال
۷ – ارزنده ترین اثر سده ۴ق
۸ – سایر مولفین امثال قرن ۴ق
۹ – ابوهلال مولف امثال بر نظم الفبایی
۱۰ – مولفین امثال قرن ۵ق
۱۱ – اثر امثال میدانی معتبرترین مثل ها
۱۲ – خلاصه مجمع الامثال
۱۳ – برتری تفسیرهای لغوی و نحوی زمخشری بر میدانی
۱۴ – تحریر امثال در قرن ۱۳ق و ۱۴ق
۱۵ – مهم ترین گردآورندگان ضرب المثل های قرآنی
۱۶ – مشهورترین مولفین امثال مستفیض از آثار دیگران
۱۶.۱ – جنبه آموزشی اثر رازی
۱۶.۲ – ترجمه اثر رازی توسط حریرچی به فارسی
۱۷ – نخستین گردآور امثال در ادب فارسی
۱۷.۱ – خصوصیات قره العین از مولف ناشناس
۱۷.۲ – کهن ترین اثر در مثل های فارسی
۱۷.۳ – اثر دیگر هبله رودی
۱۷.۴ – اثر محمد صادق به ترتیب هجی
۱۷.۵ – ترجمه ترکی از اثر امثال فارسی میر محمد
۱۷.۶ – مجمع الامثال میرزا محمد طاهر
۱۷.۷ – مجمع الامثال بوزروفجه ای
۱۷.۸ – مجموعه ای از امثال دوره قاجار
۱۷.۹ – اثر بجا مانده از قرن۱۴ توسط علی اکبر
۱۸ – جمع آوری امثال توسط امینی و بهمنیاردر قرن۱۴
۱۹ – آثار متنوع از پژوهشگران قرن ۱۴ق
۲۰ – خصوصیات اثر انجوی شیرازی
۲۱ – خصوصیات اثر شاملو
۲۱.۱ – جمع آوری گویش ها در اثر جعفر شهری
۲۱.۲ – تنها اثر امثال برگرفته از متون فارسی
۲۲ – امثال و حکم دهخدا
۲۲.۱ – چاپ امثال دهخدا توسط اعتمادالدوله
۲۲.۲ – خصوصیت کتاب امثال دهخدا
۲۲.۳ – ضبط های مختلف کتاب مثل دهخدا
۲۲.۴ – خصوصیت نگارش امثال دهخدا
۲۲.۵ – منابع استفاده شده در اثر دهخدا
۲۳ – فهرست منابع
۲۴ – پانویس
۲۵ – منبع

۱ – تعریف امثال

امثال، جمع مَثَل و مِثْل در زبان عربی به معانی همتا و مانند، برهان و دلیل ، مطلق سخن ، و پند و عبرت به کار رفته است.

[۱] مرتضی الزبیدی، تاج العروس، ج۳۰، ص۳۸۰.

۱.۱ – نخستین تعریف از مثل

شاید ابوعبید قاسم بن سلام (۲۲۴ق)، نخستین کس باشد که تعریف نسبتاً جامعی از معنی اصطلاحی مثل به دست می‌دهد.
وی مثل را همان سخنان پندآمیز عرب در جاهلیت و اسلام دانسته که مقصود را به طریق کنایه ادا می‌کند. از دیدگاه ابوعبید ضرب المثل‌ها از ۳ ویژگی اختصار لفظ ، صحت معنی و حسن تشبیه برخوردارند.

[۲] سیوطی، المزهر، ج۱، ص۴۸۶، به کوشش محمد احمد جاد المولی و دیگران، صیدا، ۱۹۸۶م.

۱.۲ – تعریفی دیگر از مثل

معنی اصطلاحی مثل را اینگونه نیز می‌توان تعریف کرد، جمله یا ترکیبی است مختصر و مفید ، مشتمل بر تشبیه یا مضمونی حکیمانه که به سبب روانی لفظ ، روشنی معنی و لطف ترکیب، قبول عام یافته است و همگان آن را بدون تغییر یا با اندک تغییری در موارد مشابه به کار می‌برند.

[۳] بهمنیار احمد، داستان نامه بهمنیاری، ج۱، ص۵۲، به کوشش فریدون بهمنیار، تهران، ۱۳۶۱ش.

۱.۳ – بازتاب مثل‌ ها

مثل‌ها در واقع بازتاب ادبیات، فرهنگ ، زبان ، افکار ، احساسات ، عقاید و ارزش های اجتماعی و اخلاقی هر ملتی به شمار می‌آیند.

[۴] منجد صلاح الدین، امثال المرأه عندالعرب، ج۱، ص۷- ۸، بیروت، ۱۹۸۱م.

[۵] بقلی محمد قندیل، «امثال عامیه بین القرنین التاسع و الرابع عشر الهجریین»، ج۱، ص۲۰۰، مجله مجمع اللغه العربیه، دمشق، ۱۹۷۲م.

۱.۴ – ریشه ضرب المثل ها

با تعمق در ضرب المثل های عرب می‌توان دریافت که برخی ریشه در حکایات کهن دارند که در قالب استعاره و کنایه یا کلامی موزون و دلنشین جلوه گر شده اند. اینان اغلب حامل پند و پیام یا انتقادی شدید و طنز آمیزند. برخی دیگر برپایه حکایاتی از زندگی روزمره نسان ها استوارند که گاه سرچشمه آنها رفتار یا واقعه ای به یاد ماندنی بوده است.

[۶] قلقشندی احمد، صبح الاعشی، ج۱، ص۳۴۹، به کوشش محمدحسین شمس الدین، بیروت، دارالفکر.

۱.۵ – سابقه اصطلاح مثل

پیش از اسلام اصطلاح مثل در میان تازیان متداول بود

[۷] عبدالجلیل م، تاریخ ادبیات عرب، ج۱، ص۲۸، ترجمه آذرتاش آذرنوش، تهران، ۱۳۶۲ش.

و در دوره اسلامی نیز به ویژه در قرآن کریم، به همان معنی به کار رفته است.

[۸] بلاشر رژیس، تاریخ الادب العربی، ج۱، ص۹۱۳، ترجمه ابراهیم کیلانی، دمشق، ۱۹۸۴م.

[۹] زمخشری محمود، الکشاف، ج۱، ص۱۹۴-۱۹۷، بیروت، دارالمعرفه.

[۱۰] فخرالدین رازی محمد، التفسیر الکبیر، ج۲، ص۷۲-۷۳، بیروت، داراحیاء التراث العربی.

۲ – معنای حکمت

حِکَم، جمع حکمت، در لغت به معانی کلام سازگار با حقیقت ، کار صحیح، عدالت ، علم و بردباری

[۱۱] مرتضی الزبیدی، تاج العروس، ج۳۱، ص۳۱۲.

به کار می‌رود. این واژه به مجموعه رفتارهای اخلاقی و فرهنگی هر ملتی اطلاق می‌گردد که از خرد عام سرچشمه گرفته، و از واقعیات ملموس زندگی و جامعه استنباط شده است.

[۱۲] بستانی بطرس، ادباء العرب فی الجاهلیه و صدر الاسلام، ج۱، ص۸۰ -۸۱، بیروت، ۱۹۷۹م.

۲.۱ – پیوند امثال و حکم

از آ‌نجا که در مفهوم ضرب المثل‌ها پند و اندرز نهفته است، میان دو واژه امثال و حکم همواره پیوندی استوار وجود دارد، از این رو، در انبوه آثاری که توسط پژوهشگران مسلمان تألیف شده، افزون بر ضرب المثل ها، سخنان پندآمیز و حکیمانه نیز جمع آوری شده است.

۲.۲ – تألیفات وسیع عرب در مورد امثال

عرب‌ها هیچ سخنی را بدون ضرب المثل ادا نمی‌کردند، از این رو، سخت به تدوین مجموعه های امثال همت گماشتند و در آثار بی شمار خود به شرح، تفسیر و ریشه یابی آنها پرداختند، چنانکه در هیچ شاخه ای از ادبیات عرب به اندازه امثال، با حجم وسیعی از تألیفات مواجه نمی‌شویم.

۲.۳ – زمان جمع آوری امثال

در اواخر عصر جاهلی کار گردآوری امثال آغاز شد.

[۱۳] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۴۴، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

در عصر اموی نَخّار بن اوس عُذری (۶۰ق)، عبید بن شریه جُرهُمی (۸۱ق) و چند تن دیگر نخستین گردآورندگان امثال به شمار آمده اند.

[۱۴] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۱۰۲.

[۱۵] سزگین فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۱، ص۳۲-۳۷، ترجمه محمود فهمی حجازی و عرفه مصطفی، ریاض، ۱۹۸۳- ۱۹۸۸م.

۲.۴ – قرن دوم قرن تدوین امثال

تلاش های جدی تر برای تدوین مجموعه های امثال از سده ۲ق آغاز شد. چه، با گسترش فرهنگ عربی، گنجینه امثال وسعت بیشتری یافته بود. ابوعمرو بن علاء (۱۵۴ق) و شرقی بن قطامی (۱۵۵ق)، از گردآورندگان امثال در این سده هستند.

[۱۶] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۱۰۲.

[۱۷] سزگین فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۸، ص۷۹، ترجمه محمود فهمی حجازی و عرفه مصطفی، ریاض، ۱۹۸۳- ۱۹۸۸م.

[۱۸] سزگین فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۸، ص۲۰۰، ترجمه محمود فهمی حجازی و عرفه مصطفی، ریاض، ۱۹۸۳- ۱۹۸۸م.

۲.۵ – کهن ‌ترین اثر از مثل

اما نشانی از آثار آنان در دست نیست. کهن ‌ترین اثر موجود از آن مفضل ضبی (۱۶۸ق) است. الامثال وی مشتمل بر ۱۶۰ ضرب المثل است که به داستان ها ، اشعار ، اخبار ، اساطیر و خرافات مشهور استشهاد شده اند.

[۱۹] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۷۲- ۷۵، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

در میان معاصران مفضل باید از یونس بن حبیب (۱۸۳ق) و ابوزیاد کلابی (۲۰۰ق) یاد کرد که آثار آنان از میان رفته است.

[۲۰] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۴۷- ۴۸.

[۲۱] أبو زید قفطی علی، انباه الرواه، ج۴، ص۷۷، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۹۸۶م.

[۲۲] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۱۱۳، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

۲.۶ – روش نگارش مثل ابوفید

ابوفید مؤرج سدوسی (۱۹۵ق) نیز به نگارش الامثال پرداخت. منش مؤرج که خود لغوی است، بر شرح ضرب المثل‌ها نیز حاکم است. اهتمام فراوان وی به تفسیر لغوی ضرب المثل‌ها گاه او را از پرداختن به موضوع اصلی دور می‌سازد. مؤرج به شواهد شعری فراوانی استشهاد می‌کند و تلاش دارد تا برای داستان‌ها و اساطیر خود گوینده ای بیابد.

[۲۳] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۸۰ -۸۱، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

۲.۷ – مثل نویسان قرن سوم

در سده ۳ق امثال نویسی رونق بسزایی یافت. نضر بن شُمیل (۲۰۳ق)، هشام بن محمد بن سائب کلبی (۲۰۶ق)، ابوعمرو شیبانی (۲۱۰ق)، ابوعبیده معمر بن مثنی (۲۱۰ق)، ابوزید انصاری (۲۱۵ق)، عبدالملک اصمعی (۲۱۶ق)، ابوعثمان سعدان بن مبارک (۲۲۰ق)، و ابوعبدالله محمد ابن اعرابی (۲۳۱ق)، از گردآورندگان امثال این سده به شمار می‌روند.

[۲۴] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۵۹.

[۲۵] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۶۱.

[۲۶] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۷۵.

[۲۷] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۷۷.

[۲۸] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۱۰۹.

[۲۹] قفطی علی، انباه الرواه، ج۲، ص۵۵، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۹۸۶م.

[۳۰] قفطی علی، انباه الرواه، ج۲، ص۲۰۳، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۹۸۶م.

[۳۱] حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، ص۱۶۷.

[۳۲] سزگین فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۸، ص۹۴، ترجمه محمود فهمی حجازی و عرفه مصطفی، ریاض، ۱۹۸۳- ۱۹۸۸م.

[۳۳] سزگین فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۸، ص۱۲۹، ترجمه محمود فهمی حجازی و عرفه مصطفی، ریاض، ۱۹۸۳- ۱۹۸۸م.

[۳۴] سزگین فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۸، ص۲۱۰، ترجمه محمود فهمی حجازی و عرفه مصطفی، ریاض، ۱۹۸۳- ۱۹۸۸م.

[۳۵] سزگین فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۸، ص۲۲۲، ترجمه محمود فهمی حجازی و عرفه مصطفی، ریاض، ۱۹۸۳- ۱۹۸۸م.

۲.۸ – کتاب ابوعبید مرجع نویسندگان امثال

مهم ‌ترین اثری که در سده ۳ق نگارش یافت و بعدها مرجع نویسندگان گردید، الامثال ابوعبید قاسم بن سلام است. ابوعبید بیش از ۱۴۰۰ضرب المثل را به ترتیب موضوع در ۱۹ فصل و ۲۵۹ باب و ۱۱ باب تکمیلی گرد آورده است.

۲.۹ – وسواس علمی ابوعبید

وی همچنین از احادیث نبوی ، حکایات ، اشعار و اخبار دوره های جاهلی و اسلامی بهره گرفته است. او نخست به تعریف ضرب المثل می‌پردازد و سپس ضمن رعایت جانب اعتدال و برشمردن سلسله اسناد به ریشه آنها اشاره ای دارد. او بیش از همه به روایت اصمعی، ابوعبیده و ابوزید انصاری اعتماد دارد. امانت داری و وسواس علمی وی تا بدان جاست که اگر نام راوی مثل را نداند، آن را به «یکی از علما» منسوب می‌کند.

[۳۶] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۱۰۱، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

[۳۷] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۱۱۴-۱۱۷، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

۲.۱۰ – شارحین امثال ابوعبید

الامثال ابوعبید توسط دانشمندانی چند از جمله ابوالفضل منذری (۳۲۹ق) و ابوالمظفر محمد بن آدم هروی (۴۱۴ق) شرح شده است، اما در این میان شرح ابوعبید بکری (۴۸۷ق) با عنوان فصل المقال فی شرح کتاب الامثال، از همه جامع تر و مشهورتر است.

[۳۸] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۱۱۸، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

[۳۹] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۱۵۱، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

[۴۰] سزگین فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۸، ص۱۴۳، ترجمه محمود فهمی حجازی و عرفه مصطفی، ریاض، ۱۹۸۳- ۱۹۸۸م.

۲.۱۱ – نویسندگان بعد ابوعبید

از نویسندگان دیگری که پس از ابوعبید بدین کار همت گماشتند، از عبدالله بن محمد توزی (۲۳۳ق)، احمد بن حرب نیشابوری مؤلف کتاب الحکمه (۲۳۴ق)، یعقوب ابن سکیت (۲۴۴ق)، محمد بن حبیب بصری (۲۴۵ق)، محمد بن حسن بن دیناراحول (۲۴۵ق) و ابواسحاق ابراهیم بن سفیان زیادی (۲۴۹ق) می توان یاد کرد.

[۴۱] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۶۳.

[۴۲] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۷۹.

[۴۳] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۱۱۹.

[۴۴] قفطی علی، انباه الرواه، ج۱، ص۲۰۲، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۹۸۶م.

[۴۵] قفطی علی، انباه الرواه، ج۲، ص۱۲۶، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۹۸۶م.

[۴۶] ذهبی محمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱۱، ص۳۲-۳۴، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ۱۴۰۶ق /۱۹۸۶م.

[۴۷] سزگین فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۸، ص۲۳۸، ترجمه محمود فهمی حجازی و عرفه مصطفی، ریاض، ۱۹۸۳- ۱۹۸۸م.

[۴۸] سزگین فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۸، ص۲۴۴، ترجمه محمود فهمی حجازی و عرفه مصطفی، ریاض، ۱۹۸۳- ۱۹۸۸م.

۳ – خصوصیت کتاب مثل ابوعکرمه

در اواسط سده ۳ق ابوعکرمه عامر بن عمران ضبی (۲۵۰ق) الامثال خود را نگاشت. وی در این اثر از مؤرج سدوسی بسیار الهام گرفته است. ابوعکرمه به شرح تعبیرات لغوی واژه های نامأنوس بیش ازضرب المثل‌ها توجه داشته است. در الامثال افزون بر ۱۲۰ضرب المثل، ۲۵۰ بیت شعر نیز وجود دارد. از این رو، آن را گنجینه ای از اشعار کهن عرب دانسته اند. وی از روایت اصمعی، ابن اعرابی و مفضل ضبی بیش از دیگران بهره برده است.

[۴۹] ابوعکرمه ضبی عامر، الامثال، ج۱، ص۲۳- ۲۵، به کوشش رمضان عبدالتواب، ۱۹۷۴م.

[۵۰] عبدالتواب رمضان، مقدمه بر الامثال، ج۱، ص۱۰-۱۱، به کوشش رمضان عبدالتواب، ۱۹۷۴م.

[۵۱] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۱۵۹-۱۶۱، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

۴ – سایر مولفین سده ۳ قمری

در این سده عمرو بن بحر جاحظ (۲۵۵ق)، ابن قتیبه (۲۷۶ق) و ابوجعفر احمد بن محمد برقی کوفی (۲۷۴ق) نیز در زمینه امثال تألیفاتی داشته اند

[۵۲] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۱۶۴-۱۶۶، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

همچنین ابوالحسن علی بن مهدی اصفهانی (۳۳۰ق) کتاب الخصال را که مشتمل بر امثال و حکم، اشعار و اخبار است، به رشته تحریر درآورد.

[۵۳] حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، ص۷۰۵.

۵ – عیب شاخص الفاخر مفضل

در اواخر سده ۳ق، مفضل بن سلمه بن عاصم (۲۹۰ق) الفاخر خود را مشتمل بر ۵۲۱ ضرب المثل نگاشت. عدم رعایت ترتیب موضوعی یا الفبایی را از معایب عمده آن دانسته اند. مفضل که در تدوین آن از آثار کهن فراوان سود برده، از حوادث پیش از اسلام ، جنگ‌ها و کشمکش های قبیله ای سخن گفته، و حکایاتی را در باب عشق ، جن و پری و حیوانات برشمرده است.

[۵۴] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۱۷۰-۱۷۴، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

[۵۵] خطیب سعید محمد نمر، مقدمه بر الامثال فی القرآن الکریم ابن قیم جوزیه، ج۱، ص۲۶، بیروت، ۱۹۸۱م.

احمد بن یحیی ثعلب (۲۹۱ق) آخرین امثال نویس سده ۳ق است.

[۵۶] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۸۱.

۶ – اوج تدوین امثال

در سده ۴ق تدوین مجموعه های امثال به اوج خود رسید. این کار با قاسم بن محمد انباری (۳۰۴ق)، علی بن حسن هُنائی (۳۱۰ق) و ابراهیم بن محمد نفطویه (۳۲۳ق) آغاز می‌گردد.

[۵۷] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۸۱.

[۵۸] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۹۰.

[۵۹] قفطی علی، انباه الرواه، ج۱، ص۲۱۵، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۹۸۶م.

[۶۰] قفطی علی، انباه الرواه، ج۳، ص۲۸، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۹۸۶م.

[۶۱] سزگین فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۸، ص۴۶۵-۴۶۷، ترجمه محمود فهمی حجازی و عرفه مصطفی، ریاض، ۱۹۸۳- ۱۹۸۸م.

بریه بن ابی یسر ریاضی نیز کتاب تلقیح العقول فی الامثال و الحکم را در ۱۵۷ فصل کوتاه در این سده به خلیفه فاطمی معز (۳۶۵ق) تقدیم داشت.

[۶۲] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۱۸۲، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

همچنین جامع الامثال احمد بن ابراهیم بن سمکه قمی (۳۵۰ق) به شیوه کتاب ابوعبید قاسم بن سلام بر حسب موضوع تنظیم شده، اما در مقایسه با آن از تفصیل بیشتری برخوردار است.

[۶۳] قفطی علی، انباه الرواه، ج۱، ص۶۴، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۹۸۶م.

[۶۴] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۱۸۲-۱۸۳، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

۷ – ارزنده ترین اثر سده ۴ق

در میان انبوه آثار سده ۴ق ارزنده ‌ترین آن کتاب حمزه اصفهانی (۳۵۱ق) است. وی بیش از ۱۲۰۰مثل بر وزن «افعل من» را در ۲۸ باب به شمار حروف الفبا و با توجه به حرف اول مثل گرد آورده، و شرح نسبتاً جامعی از آنها را تدارک دیده است. نگارنده باب ۲۹ کتاب را به امثال مولَّد «نوخاسته» که در دوره اسلامی پدید آمده اند، اختصاص داده که شمار آنها از ۵۰۰ در می گذرد و بر ۳ فصل مشتمل است.
در آخرین باب کتاب از خرافات و اساطیر عرب نیز سخن رفته است. وی در نگارش اثر خود از ادب فارسی فراوان بهره برده است.

[۶۵] حمزه اصفهانی، سوائر الامثال علی افعل، ج۱، ص۵۵ – ۵۶، به کوشش فهمی سعد، بیروت، ۱۹۸۸م.

[۶۶] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۱۹۵- ۱۹۸، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

[۶۷] قطامش عبدالمجید، مقدمه بر الدره الفاخره فی الامثال السائره حمزه اصفهانی، ج۱، ص۳۴-۴۱، قاهره، ۱۹۶۶م.

کتاب حمزه اصفهانی پس از الامثال ابوعبید، ارزنده ‌ترین مرجع امثال نویسی است که در تدوین آثار بعدی به ویژه مجمع الامثال میدانی تأثیر بسزایی داشته است.

[۶۸] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۱۹۷، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

۸ – سایر مولفین امثال قرن ۴ق

ابوعلی قالی (۳۵۶ق) نیز کتابی درباره امثال بر وزن «افعل من» نگاشته است.

[۶۹] سزگین فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۸، ص۴۸۷، ترجمه محمود فهمی حجازی و عرفه مصطفی، ریاض، ۱۹۸۳- ۱۹۸۸م.

آنگاه از احمد بن فارس بن زکریا (۳۷۵ق) مؤلف امثله الاسجاع

[۷۰] آقا بزرگ، الذریعه، ج۲، ص۳۴۷- ۳۴۸.

سعید فیومی مؤلف الامثال،

[۷۱] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۵.

حسن بن عبدالله عسکری (۳۸۲ق) مؤلف الحکم و الامثال،

[۷۲] حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، ص۶۷۵.

ابوبکر خوارزمی (۳۸۳ق) مؤلف الامثال

[۷۳] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۲۱۵-۲۱۶، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

و حسین بن محمد خالع (۳۸۰ق) مؤلف الامثال العامه

[۷۴] آقا بزرگ، الذریعه، ج۲، ص۳۴۶.

[۷۵] حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، ص۱۶۷.

می توان نام برد.

۹ – ابوهلال مولف امثال بر نظم الفبایی

در اواخر سده ۴ق ابوهلال عسکری (۴۰۰ق)، در جمهره الامثال بیش از ۳ هزار ضرب المثل را در ۲۹ باب گرد آورد. از این میان ۸۰۰ مثل بر وزن «افعل من» است. شیوه کلی تدوین آنها بر نظام الفبایی و رعایت حرف اول هر مثل استوار است. ابوهلال با آن‌که از مثل نامه های پیشینیان بهره جسته، اما از ذکر نام آنها خودداری کرده است. ابوهلال افزون بر تفسیر جنبه های لغوی و تاریخی ضرب المثل ها، گاه برای تبیین معانی آنها از مثل های فارسی، آیات قرآنی و احادیث نبوی نیز بهره برده است.

[۷۶] ابراهیم محمد ابوالفضل و عبدالمجید قطامش، مقدمه بر جمهره الامثال ابوهلال عسکری، ج۱، ص ط، بیروت، ۱۹۸۸م.

[۷۷] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۲۰۱-۲۰۴، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

۱۰ – مولفین امثال قرن ۵ق

نویسندگانی که در سده ۵ق به تدوین ضرب المثل‌ها پرداختند، هرگز به شهرت پیشینیان دست نیافتند. از آن جمله اند، زید بن رفاعه (پس از ۴۰۰ق)، ابوالفرج علی بن حسین بن هندو (۴۱۰ق)، محمد بن ابی القاسم عبیدالله، مشهور به مسبّحی (۴۲۰ق)، ابوالحسن علی بن فضل مؤیدی طالقانی (۴۲۱ق)، عبدالملک بن محمد ثعالبی (۴۲۹ق) و عبیدالله بن احمد میکالی (۴۳۶ق).

[۷۸] آقا بزرگ، الذریعه، ج۲، ص۳۴۷.

[۷۹] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۲۰۵- ۲۰۶، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

همچنین مؤلفی ناشناس در سده ۵ق کتابی با عنوان کتاب الامثال دارد که در آن بیش از ۱۳۷۵ضرب المثل گرد آمده است. این ضرب المثل‌ها براساس حرف اول تدوین شده‌اند و نویسنده همراه با شرح مختصری، نکات لغوی آنها را بر می شمارد که گاه با بیان داستان‌هایی همراه است.

[۸۰] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۳، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

[۸۱] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۲۰۶- ۲۰۸، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

نیز علی ابن محمد ماوردی (۴۵۰ق) که در الامثال و الحکم خود سخت از آثار حمزه اصفهانی و ابوهلال عسکری تأثیر پذیرفته است، اما صراحتاً به منابع خود اشاره ای ندارد.

[۸۲] احمد فؤاد عبدالمنعم، مقدمه بر الامثال و الحکم ماوردی، ج۱، ص۱۵، اسکندریه، ۱۹۸۵م.

[۸۳] احمد فؤاد عبدالمنعم، مقدمه بر الامثال و الحکم ماوردی، ج۱، ص۱۶، اسکندریه، ۱۹۸۵م.

۱۱ – اثر امثال میدانی معتبرترین مثل ها

پس از این آثار کتاب مهم و مستقل دیگری در زمینه ضرب المثل‌ها و حکم عربی پدید نیامد، تا آن‌که در سده ۶ق، شاهکار ادبی احمد بن محمد میدانی (۵۱۸ق) پدید آمد. این کتاب را کامل ‌ترین و معتبرترین فرهنگ امثال دانسته‌اند که به عنوان شاخص و معیاری در این موضوع شناخته شده است.

[۸۴] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۲۰۹، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

میدانی در مجمع الامثال، افزون بر جمع آوری تمامی ضرب المثل های کهن، پاره ای از امثال مولد را به ترتیب حروف الفبا گرد آورده است که شمار آنها از ۶ هزار در می گذرد. منابع خود را در مقدمه کتاب

[۸۵] میدانی احمد، مجمع الامثال، ج۱، ص۴- ۵، به کوشش محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت، ۱۹۵۵م.

برمی شمارد و یادآور می‌شود که در این باره بیش از ۵۰ مثل نامه، آثار منظوم و منثور ادبی، حکایات و اساطیر عرب را مطالعه ، و هر ضرب المثل را با بیان داستان یا استشهاد به ابیاتی چند تفسیر کرده است. باب ۲۹ کتاب به ایام العرب اختصاص دارد، چنانکه نگارنده در باب ۳۰ آن ۵۸ حدیث و ضرب المثل حکیمانه را از زبان پیامبراسلام (صلی الله علیه و آله ) و خلفای راشدین برشمرده است.

[۸۶] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۲۱۶- ۲۱۸، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

[۸۷] محمود عبدالحمید، امثال الحدیث، ج۱، ص۹۰، قاهره، ۱۹۷۵م.

[۸۸] بقلی محمد قندیل، «المثل بین الفصحی و العامیه»، ج۱، ص۲۲۴، مجله مجمع اللغه العربیه، دمشق، ۱۹۷۱م.

۱۲ – خلاصه مجمع الامثال

مجمع الامثال در ۵۳۲ق /۱۱۳۸م توسط ابویعقوب بن طاهر خُوّی، از شاگردان میدانی، مختصر شد و فرائد الخرائد فی الامثال و الحکم نام گرفت.

[۸۹] زلهایم رودلف، الامثال العربیه القدیمه، ج۱، ص۲۰۹، ترجمه رمضان عبدالتواب، بیروت، ۱۹۸۷م.

۱۳ – برتری تفسیرهای لغوی و نحوی زمخشری بر میدانی

محمد بن عمر زمخشری (۵۳۸ق) مجموعه ای از ضرب المثل‌ها را در المستقصی فی امثال العرب، به ترتیب الفبا با در نظر گرفتن ۳ حرف اصلی گرد آورده است. در برخی موارد، تفسیرهای لغوی و نحوی زمخشری مفصل تر و سودمندتر از شرح میدانی است.

[۹۰] میدانی احمد، مجمع الامثال، ج۱، ص۴- ۵، به کوشش محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت، ۱۹۵۵م.

در مثل نامه‌هایی که پس از میدانی و زمخشری تدوین شده، مؤلفان جز تکرار یا اقتباس همان آثار کهن، نوآوری و خلاقیتی نشان نداده اند.

۱۴ – تحریر امثال در قرن ۱۳ق و ۱۴ق

افزون بر مثل نامه های کهن که بر گردآوری ضرب المثل های دوره جاهلی تا آغاز عصر اول عباسی پرداخته‌اند و نیز کتاب های «امثال مولد» که در سده ۴ق تدوین شده اند، آثار دیگری از ضرب المثل های محلی و عامیانه عرب یافت می‌شود که در سده های ۱۳ و ۱۴ق به رشته تحریر درآمده‌اند و نویسندگان در آنها فرهنگ ، آداب و رسوم، گویش های بخشی از سرزمین های عربی را منعکس کرده اند.

[۹۱] زلهایم رودلف، الامثال العربیه ال