در سال ۱۹۹۶ میلادی سازمان بهداشت جهانی، به منظور پیشگیری و همچنین افزایش سطح بهداشت روانی افراد و جامعه، برنامه‌ای با عنوان آموزش مهارتهای زندگی تدوین کرد. هدف از این برنامه افزایش تواناییهای روانی ـ اجتماعی کودکان و نوجوانان بود، برای اینکه بتوانند با مقتضیات و مسائل ودشواریهای زندگی، سازگارانه برخورد کنند. برنامه مهارتهای زندگی بر این اصل استوار است که کودکان و نوجوانان نیاز و حق دارند که بتوانند از خودشان و خواسته‌هایشان در برابر موقعیتهای سخت زندگی دفاع کنند [۱].

اصطلاح مهارتهای زندگی به گروه بزرگی از مهارتهای روانی ـ اجتماعی و میان‌فردی گفته می‌شود که می‌تواند به افراد کمک کند تا تصمیماتشان را با آگاهی اتخاذ کنند، به طور مؤثر ارتباط برقرار کنند، مهارتهای مقابله‌ای و مدیریتِ شخصی خود را گسترش دهند و زندگی سالم و بارآور داشته باشند. مهارتهای زندگی می‌توانند اعمال شخصی و اعمالِ مربوط به دیگران و نیز اعمالِ مربوط به محیط اطراف را طوری هدایت کنند که به سلامتِ بیشتر منجر شود و سلامتِ بیشتر یعنی آسایشِ بیشترِ جسمانی، روانی و اجتماعی.

سازمانِ بهداشتِ جهانی در سالِ ۱۹۹۶، ده مهارت اصلی را به عنوانِ مهارتهای زندگی معرفی کرده و آنها را در پنج گروه زیر قرار داده است که در ادامه تعریف آنها را بیان می کنیم [۲].

۱- خود آگاهی ـ همدلی، ۲- ارتباط ـ روابطِ میان فردی، ۳- تصمیم‌گیری ـ حلِ مسئله، ۴- تفکرِ خلاق ـ تفکرِ انتقادی، ۵- مهارکردن هیجانات ـ مقابله با استرس

– مهارت خودآگاهی، توانایی شناخت نقاط ضعف و قوت، نیازها، تمایلات و تصویر واقع بینانه از خود است تا حقوق فردی، اجتماعی و مسؤولیت های فردی بهتر شناخته شود. این مهارت به سئوال مهم «من کیستم» جواب می دهد.

– همدلی یعنی این که فرد بتواند شرایط دیگران را درک کند و به آن ها احترام بگذارد. این مهارت موجب می شود تا به دیگران توجه کرده و آن ها را دوست بداریم و خود نیز مورد توجه و دوست داشتن دیگران قرار بگیریم.

– ارتباط به ما می آموزد برای درک موقعیت دیگران چگونه به سخنان آنان فعالانه گوش دهیم و چگونه دیگران را از احساس و نیازهای خودآگاه نماییم تا ضمن به دست آوردن خواسته های خود، طرف مقابل نیز احساس رضایت نماید.

– روابط میان فردی موجب می شود ضمن تقویت روحیه ی مشارکت، اعتماد و همکاری با دیگران بتوانیم مرزهای روابط بین خود و دیگران را تشخیص داده و در جهت ایجاد روابط صحیح قدم برداریم و دوستی های نامناسب و ناسالم خود را خاتمه دهیم.

– تصمیم گیری به ما کمک می کند تا با اطلاعات و آگاهی کافی با توجه به اهداف واقع بینانه خود، از بین راه حل های مختلف بهترین راه حل را انتخاب کرده و به کار بگیریم و پذیرای پیامدهای آن نیز باشیم.

– مهارت حل مسئله این توانایی را به ما می دهد که با توجه به تجارب عملی و توانمندی های ذهنی خود بتوانیم در جهت یافتن راه حل یا رفع مشکل قدم برداشته و به نتیجه مطلوب دست یابیم.

– تفکر خلاق مهارتی است که از کودکی می آموزیم و قدرت کشف و تولید اندیشه ی جدید را برای ما فراهم می آورد و همچنین به ما کمک می کند درمواجهه با حوادث ناگوار احساسات منفی خود را به احساسات مثبت تبدیل کنیم.

– تفکر انتقادی به ما می آموزد تا موضوعات را به سادگی و قبول یا رد کنیم. در فرآیند تفکر انتقادی ابتدا موضوع مورد سؤال و استدلال قرار می گیرد و سپس پذیرش یا رد آن در تحلیل ذهنی نتیجه گیری می شود.

– شناسایی، کنترل و مهار کردن هیجانات مثل خشم، ترس، لذت، غم و… و اثر آنها را مدیریت هیجانات می نامند. مدیریت بر هیجان شامل شناخت و کنترل احساسات و هیجانات خود و دیگران و مهار کردن آنهاست.

– مقابله با استرس به ما کمک می کند تا ضمن شناسایی هیجان های خود و دیگران و تأثیر آن ها بر تفکرات و رفتارهایمان بتوانیم در مقابله با آن ها واکنش مناسب را از خود بروز دهیم.

پژوهشهایی که در حوزه مهارتهای زندگی در کشورهای دیگر و در کشور ایران انجام گرفته به منظور پاسخ دهی به دو پرسش بوده‌اند. یکی اینکه “چه مهارتهایی را می‌توان مهارت زندگی نامید؟” و دوم اینکه “با چه روشی می‌توان مهارتهای زندگی را آموزش داد؟”. در تعدادی از پژوهشهای انجام شده که به پرسش نخست پرداخته‌اند، پژوهشگران با روشهای مشخصی همچون نیازسنجی، به انتخاب سنجیده مهارتهای زندگی دست زده‌اند. به عنوان مثال ادیب(۱۳۸۲) برای شناسایی مهارتهای ضروری زندگی برای دانش‌آموزان ایرانی دوره راهنمایی از روش نیازسنجی استفاده کرده و ده مهارت ضروری را برای این دوره تحصیلی به دست آورده است [۳]. سایرِ پژوهشها، مهارتهایی را انتخاب و آنها را به عنوان مهارت زندگی فرض کرده و به آموزش آنها پرداخته‌اند مثلاً تیمبرلاک، ۲۰۰۰ [۴]، گی نر و همکاران، ۱۹۹۳ [۵]، الیاس و همکاران، ۱۹۹۱ [۶]، فتحعلی لواسانی، ۱۳۷۸ [۷]. به عبارت دیگر، تعدادی از پژوهشها هم بر انتخاب مهارتها و هم بر آموزش آنها تأکید کرده‌اند. در حالی که بعضی دیگر، تنها بر آموزش مهارتها و ارزشیابی از نتایج آن تأکید کرده‌اند. در پژوهش حاضر سعی شده است که از هر دو روش استفاده شود. یعنی، مهارتهای ضروری زندگی برای دانش‌آموزان ایرانی با بهره‌گیری از روش نیازسنجی انتخاب شوند، سپس برای آن برنامه درسی تدوین شود و در نهایت از این برنامه مدلی برای ارزشیابی بدست آید. بطور کلی مهارتهای زندگی عبارتند از مجموعه ای از توانائی ها که زمینه سازگاری و رفتار مثبت و مفید را فراهم می آورند، این توانائی ها فرد را قادر می سازند که مسئولیت های نقش اجتماعی خود را بپذیرد و بدون لطمه زدن به خود و دیگران با خواست ها، انتظارات و مشکلات روزانه، به ویژه در روابط بین فردی به شکل مؤثری روبرو شود [۸].

در این تحقیق، با استفاده از تعریف سازمان بهداشت جهانی از مهارتهای زندگی، درصدد بررسی رابطه معنادار مهارتهای زندگی و خشم هستیم.

۱- منابع