پاورپوینت کامل تاریخ حرم ائمه بقیع;قبر فاطمه زهرا ـ سلامالله علیها ـ یا فاطمه بنت اسد ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint

توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل تاریخ حرم ائمه بقیع;قبر فاطمه زهرا ـ سلامالله علیها ـ یا فاطمه بنت اسد ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل تاریخ حرم ائمه بقیع;قبر فاطمه زهرا ـ سلامالله علیها ـ یا فاطمه بنت اسد ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل تاریخ حرم ائمه بقیع;قبر فاطمه زهرا ـ سلامالله علیها ـ یا فاطمه بنت اسد ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint :

۹۲

پس از بررسی تاریخ حرم و ضریح ائمه بقیع، که در سلسله مقالههای گذشته ملاحظه
فرمودید، به این پرسش میرسیم:

قبری که داخل حرم مطهر ائمه بقیع به فاطمه ـ ع ـ نسبت داده میشود، فاطمه زهرا است
یا فاطمه بنت است؟

توضیح و بیان این موضوع، که مهمترین و جالبترین بخش از تاریخ حرم ائمه بقیع
را به خود اختصاص است، ایجاب میکند که چند مطلب مورد بررسی قرار گیرد.

مدفن حضرت زهرا ـ سلاماللّه علیها ـ کجاست؟

یکی از مسائل مسلّم و قطعی در مورد حضرت زهرا ـ سلام اللّه علیها ـ این است
که قبر آن حضرت مخفی است و تا به حال، بطور مشخص و قطعی قبری به آن حضرت نسبت داده
نشده است.

و امّا مدفن و محلیکه ممکن است پیکر پاک آن حضرت در آن جایگاه دفن شده باشد
آن هم از نظر تاریخی، دقیقاً معلوم نیست و جای بحث و گفتگو و مورد اختلاف است.

صفحه ۹۳

علت اختفا

سمهودی میگوید: سبب اختفای قبر فاطمه ـ س ـ و مشخص نبودن آن و بعضی دیگر از
قبور بزرگان، این است که در صدر اسلام علاوه بر اینکه ساختن بنا بر روی قبور و یا
استحکام قبور با گچ و آجر بطور عموم معمول نبوده، درباره اختفای قبور اهل بیت ـ
بخصوص ـ ، انگیزه دیگری نیز وجود داشته و آن عداوت و دشمنی حکام درگذشته و امروز!
با اهل بیت است; بطوریکه بنا به نقل مسعودی در سال دویست و سی و شش، متوکّل دستور
داد قبر حسین بن علی محو و با خاک یکسان و کسانیکه در کنار این قبر میباشند،
شدیداً مجازات شوند و در اجرای این دستور، پولهای زیادی صرف و پاداشهای فراوانی به
مجریان این فرمان پرداخت گردید.(۱)

بخش دوم گفتار سمهودی درست و دقیقاً مطابق با حوادثی است که در طول تاریخ، از
سوی حکومتها در مقابل اهل بیت رسول خدا ـ ص ـ به وقوع پیوسته است و دلیل روشن بر
گفتار وی، قبل از اقدام متوکّل که در اواسط قرن سوّم صورت گرفته است اقدام بنیامیه
در تخریب و انهدام خانه فاطمه زهرا ـ ع ـ است که در قرن اول صورت گرفت لیکن بخش اول
گفتار سمهودی را ـ در مورد قبر یگانه یادگار رسول خدا ـ باید یک نوع تحریف تاریخ و
تغییر واقعیّت دانست; زیرا وی به جای انگیزه واقعی این موضوع، رایج نبودن بنا و
ساختمان بر قبور بزرگان را دلیل اختفای قبر آن حضرت معرفی میکند. در صورتیکه قبور
عدهای از صحابه و اقوام دیگر رسول خدا ـ ص ـ در مکه و مدینه در داخل و خارج بقیع
مشخص میباشد و لذا باید علت اختفای قبر آن حضرت را در جای دیگر جستجو کرد و انگیزه
واقعی آن را همانگونه که هست، بیان نمود; همان انگیزه و علّتی که در منابع حدیثی و
تاریخی شیعه و اهل سنت منعکس گردیده است و آن عبارت است از وصیت و تأکید فاطمه زهرا
ـ سلامالله علیها ـ بر این که پیکر پاکش شبانه دفن شود و قبر مطهرش پنهان و مخفی
گردد.

در صحیح بخاری و صحیح مسلم، در ضمن نقل جریان اختلافِنظر حضرت زهرا س ـ با
اقدام و عملکرد ابوبکر در مورد فدک و ارث رسول خدا ـ ص ـ از عایشه چنین آمده است:

فـوجـدت فاطمه علی أبی بکر فی ذلک فحجرته فلم تکلمه حتی توفیت و عاشت
بعدالنّبی ـ ص ـ سته اشهر، فلما توفیت دفنها زوجها علی لیلاً و لم یؤذن بها أبابکر
و صلّی علیه .(۲)

فاطمه ـ علیهالسلام ـ از این جهت نسبت به ابوبکر رنجش خاطر پیدا کرد و با او
سخن نگفت تا از دنیا رفت.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ وفاء الوفا، ج ۳، ص ۹۰۶.

۲ ـ صحیح بخاری، کتاب المغازی، باب غزوه خیبر، ح ۳۹۹۸; صحیح مسلم، کتاب الجهاد و
السیر، ح ۱۷۵۹.

صفحه ۹۴

عایشه اضافه میکند: فاطمه پس از رسول خدا ـ ص ـ شش ماه زنده بود و چون از
دنیا رفت همسرش علی، ابوبکر را از وفات وی مطلع نساخت و خودش بر پیکر او نماز خواند
و شبانه دفن نمود.

ابن عبدالبر میگوید: وکانت اشارت علی زوجها أن یدفنها لیل (۱):

فاطمه به همسرش علی اشاره کرده بود که به خاکش بسپارد.

این اشارت از سوی حضرت زهرا و دفن شدن پیکرش به هنگام شب، که در منابع اهل
سنت فراوان نقل گردیده، در منابع شیعه قدری صریحتر ذکر شده است:

در روایتی آمده است که: امیر مؤمنان ـ ع ـ به هنگام شدّت مرض و در آخرین
روزهای حیات همسرش، در پاسخ پیام عمویش عباس که در مورد تجهیز و تشییع جنازه فاطمه
زهرا به آن حضرت پیشنهاداتی را ارائه میداد چنین فرمود:

و أنا اسئلک یا عمّ أن تسمح لی ترک ما أشرت به، فانّها وصّتنی بستر امره
(۲):

ای عمو! درخواست من این است که اجازه دهی از پیشنهاد تو در این مورد صرفنظر کنم;
زیرا خود فاطمه بر من وصیت نموده است که مراسم تدفین وی مخفیانه انجام پذیرد.

مرحوم شیخ مفید از حسین بن علی ـ ع ـ نقل میکند:

فلمّا حضرتها الوفاه وصت امیرالمؤمنین ان یتولّی امرها و یدفنها لیلاً و
یعفی قبرها، فتولّی ذلک امیرالمؤمنین و دَفنها و عفی موضع قبره .(۳)

و بنابراین بعضی از روایات، امیر مؤمنان ـ ع ـ بر چهل قبر در بقیع آب پاشید و
شبیه هفت قبر به وجود آورد تا قبر حضرت زهرا به هیچوجه شناخته نشود.(۴)

بهرحال این وصیت و این نوع تدفین موجب گردیده که قبر حضرت زهرا علیهاالسلام
ـ مخفی و اقوال و آراء مختلف در میان محدّثان و مورّخان در محل دفن وی پدید آید. از
اینرو است که عدهای میگویند قبر فاطمه ـ سلامالله علیها ـ در بقیع واقع گردیده
و عدهای دیگر بر این عقیدهاند که در داخل خانهاش قرار گرفته و بعضی دیگر احتمال
میدهند در مسجد رسول خدا ـ ص ـ و در میان بیت و منبر آن حضرت باشد و بطوریکه
ملاحظه خواهید فرمود، کسانیکه قبر آن حضرت را در بقیع دانستهاند، با اختلاف شدید
سخن گفته و احتمالات متعددی را مطرح ساختهاند.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ استیعاب مطبوع در حاشیه اصابه، ج ۴، ص ۳۷۹.

۲ ـ بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۲۱۰.

۳ ـ امالی مفید، ص ۱۴۶.

۴ ـ بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۱۸۳.

صفحه ۹۵

مدفن حضرت زهرا از دیدگاه روایات

روایات متعدد و مسند و مورد اعتمادیکه از ائمه معصوم ـ علیهمالسلام ـ در
محل دفن حضرت زهرا ـ سلاماللّه علیها ـ در منابع شیعه نقل گردیده، نشانگر این است
که آن حضرت در داخل خانه خودش که در کنار مسجد و در جوار خانه رسول خدا ـ ص ـ قرار
داشت، دفن شده است; خانهای که به دستور بعضی از حکام و خلفای بنیامیه تخریب و به
مسجد ضمیمه گردید(۱) و ما در این زمینه به نقل چند روایت اکتفا میکنیم:

۱ ـ مرحوم صدوق از ابی نصر بزنطی نقل میکند که از امام ابوالحسن علی بن موسی
الرضا ـ علیهالسلام ـ از محل قبر فاطمه ـ علیهاالسلام ـ سؤال نمودم، فرمود:

دُفِنَت فی بیتها فلمّا زادت بنو امیه فی المسجد صارت فی المسجد .(۲)

این روایت را مرحوم کلینی(۳) ابن شهرآشوب(۴) و علامه مجلسی(۵) نیز نقل
کردهاند.

۲ ـ همچنین بزنطی نقل میکند از حضرت رضا ـ ع ـ سؤال کردم که فاطمه دختر رسول
خدا ـ ص ـ در کجا دفن شده است؟ فرمود:

شخـصی همین موضوع را در مجلسی که علی بن موسی(۶) نیز حاضر بود از جعفر بن محمد ـ ع
ـ سؤال نمود، عیسی در پاسخ وی گفت: فاطمه ـ ع ـ در بقیع دفن شده است. آن شخص به
جعفر بن محمد عرض کرد: شما چه میفرمایید؟ فرمود: عیسی بن موسی به سؤال تو پاسخ
داد، وی بار دیگر عرض نمود: خدا شما را به سلامت دارد. من با عیسی بن موسی چه کار
دارم! شما نظر پدرانتان را به من بگویید، حضرت فرمود: دفنت فی بیتها. (۷)

۳ ـ سید بن طاووس ـ ره ـ از کتاب: المسائل واجوبتها من الأمه در ضمن سؤالهایی
که از امام علی الهادی ـ ع ـ کتباً به عمل آمده است، این مطلب را نقل میکند که:
محمد همدانی میگوید: به آن حضرت نوشتم: اگر صلاح میدانید مرا از محل دفن مادرتان
فاطمه آگاه سازید که آیا در داخل

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ در آینده توضیح خواهیم داد که از قرن ششم این خانه مجدداً با نرده کشی اطراف
آن، بطوریکه امروز میبینیم، از مسجد مجزّا و محوطه آن مشخص شده است.

۲ ـ عیون الأخبار الرضا، ج ۱، ص ۳۱۱.

۳ ـ اصول کافی، ج ۱، ص ۴۶۱.

۴ ـ مناقب، ج ۳، ص ۳۶۵.

۵ ـ بحارالأنوار، ج ۱۰۰، ص ۱۹۱.

۶ ـ عیسی بن موسی از محدّثین و علمای اهل سنت و معاصر با امام صادق ـ علیهالسلام ـ
است. نکـ : تهذیب التّهذیب.

۷ ـ قرب الإسناد به نقل بحارالأنوار، ج ۱۰۰، ص ۱۹۲.

صفحه ۹۶

مدینه است یا همانگونه که مردم میگویند در بقیع قرار دارد؟ آن حضرت در جواب من
نوشت: هی مع جدّی صلوت اللّه علیه (۱).

مدفن حضرت زهرا از نظر علمای شیعه

این بود سه نمونه از روایاتیکه در مورد مدفن حضرت زهرا نقل نمودیم و اینک
توجه خوانندگان ارجمند را به نظریه عدهای از علما و محدثین بزرگ شیعه در این مورد
جلب مینماییم:

۱ ـ نظریه شیخ صدوق و کیفیت زیارت او:

مرحوم شیخ صدوق (متوفای ۳۸۱ هـ . ق.) پس از نقل اختلاف در محل دفن آن حضرت،
میگوید:

عدهای از محدثین روایاتی را نقل و مضمون آنان را پذیرفتهاند که دلالت دارد بر
اینکه آن حضرت در داخل خانهاش که در اثر توسعه بنیامیه به مسجد ضمیمه گردیده، به
خاک سپرده شده است. سپس میگوید: و هذا هو الصحیح عندی .

آنگاه کیفیّت زیارت خویش را بیان میکند و میگوید: من به توفیق خداوند متعال
بههنگام مراجعت از حجّ بیتاللّه الحرام، وارد مدینه شدم و چون زیارت رسول خدا ـ ص
ـ را به جای آوردم، در حالیکه غسل زیارت نیز انجام داده بودم توجهم را به سوی خانه
فاطمه منعطف ساختم و حدّ این خانه از استوانه مقابل باب جبرئیل است تا محوطهای که
قبر رسول خدا در آن واقع گردیده و در نزدیکی این محوطه، به طوری ایستادم که مدفن
رسول خدا در سمت چپم و قبله در پشت سرم و خانه فاطمه در مقابلم قرار گرفت(۲) آنگاه
این زیارت را خواندم: السّلام علیک یا بنت نبی اللّه، السّلام علیک یا
حبیباللّه… .(۳)

سپس میگوید: چون در اخبار و احادیث، زیارت مشخصی برای حضرت فاطمه
سلاماللّه علیها ـ نیافتم، برای کسانیکه کتاب مرا میخوانند، همان زیارت را
میپسندم که برای خود پسندیدم .(۴)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ اقبال الاعمال، ص ۶۲۳.

۲ ـ غربی و محدوده اصلی داخل مسجد.

۳ ـ این زیارت همان زیارت معروف است که در کتب ادعیه و زیارات نقل شده است، به
انضمام صلوات مخصوص برای هر یک از معصومین ـ علیهمالسلام ـ .

۴ ـ من لایحضره الفقیه، به تصحیح علی اکبر غفاری، ج ۲، ص ۵۷۴ ـ ۵۷۲.

زیارت معروف: یا ممتحنه امتحنک اللّه الّذی خلقک… را مرحوم علامه مجلسی در مزار
بحار از طریق محمد عریضی، از امام باقر ـ ع ـ نقل نموده است. لابد این زیارت منقول،
به دست مرحوم صدوق نرسیده و یا در سند آن مناقشه فرموده است.

صفحه ۹۷

وی در معانیالأخبار میگوید: قول صحیح از نظر من در مورد قبر فاطمه ـ
سلاماللّه علیها ـ مضمون همان روایت است که پدرم از طریق محمد بن عطار از حضرت رضا
ـ علیهالسلام ـ نقل نموده است که فاطمه زهرا در داخل خانهاش دفن شد و این خانه به
هنگام توسعه مسجد، به وسیله بنیامید به مسجد منضم گردید. (۱)

۲ ـ نظریه شیخ مفید ـ ره ـ :

مرحوم شیخ مفید (متوفای ۴۱۳ هـ . ق.) میگوید:

ثمّ قف بالروضه و زر فاطمه ـ علیهاالسلام ـ فانّها هناک مقبوره (۲) پس از
زیارت رسول خدا ـ ص ـ در کنار روضه بایست و فاطمه را زیارت کن; زیرا او در این
جایگاه به خاک سپرده شده است.

۳ ـ نظریه شیخ طوسی ـ ره ـ :

شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ هـ . ق.) میگوید: اصوب انها مدفونه فی دارها او فی
الروضه .(۳)

۴ ـ نظریه طبرسی ـ ره ـ :

مرحوم طبرسی از اعلام قرن ششم، پس از اشاره به اختلاف نظر در مدفن آن حضرت،
میگوید:

والقول الأول بعید و القولان الآخران اشبه :

اما قوم اوّل که آن حضرت در بقیع مدفون است، بعید است و دو قول دیگر که در
داخل خانهاش و یا در روضه دفن شده است صحیح به نظر میرسد .(۴)

۵ ـ نظریه سید بن طاووس ـ ره ـ :

سید بن طاووس (متوفای ۶۷۳ هـ . ق.) میگوید:

والظّاهر انّ ضریحها المقدس فی بیتها المکلّل بالآیات و المعجزات .(۵)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ معانی الأخبار، ص ۲۶۸.

۲ ـ مقنعه، طبع دبیرخانه کنگره شیخ مفید، ص ۴۵۹.

۳ ـ مناقب ابن شهرآشوب، ج ۳، ص ۳۶۵.

۴ ـ اعلام الوری، ص ۱۵۹.

۵ ـ اقبال، ص ۲۲۴.

صفحه ۹۸

و همو پس از روایتیکه بصورت مکتوب از امام هادی ـ ع ـ نقل شده است(۱)
میگوید: این گفتار صریح و نص واضح از امام هادی ـ ع ـ ، به تنهایی کفایت میکند در
اینکه: فاطمه زهرا ـ سلاماللّه علیها ـ در کنار مدفن رسول خدا ـ ص ـ به خاک سپرده
شده است و نه در جای دیگر. (۲)

۶ ـ نظریه علامه مجلسی ـ ره ـ و توضیح او در مورد روضه:

علامه مجلسی (متوفای ۱۱۱۰ هـ . ق.) میگوید: همانگونه که در کتاب مزار بیان
کردهایم، اصحّ اقوال این است که آن حضرت در داخل خانهاش دفن گردیده است .(۳)

و در کتاب مزار میگوید: الأظهر انّها ـ صلواتاللّه علیها ـ مدفونه فی بیتها
و قد قدمنا الأخبار فی ذلک .(۴)

و آن مرحوم در مورد روضه که در بعضی از اخبار و در لسان علما وارد شده و این
احتمال را مطرح نمودهاند که: آن حضرت ممکن است در روضه دفن شده باشد و همانگونه که
در بعضی از احادیث نبوی ـ ص ـ آمده است، روضه را هم به فاصله منبر و بیت رسول خدا ـ
ص ـ منحصر دانستهاند، چنین توضیح میدهد که منظور از روضه که در روایت ابن ابی
عمیر آمده است، یک مفهوم و معنای وسیعی است که شامل خانه فاطمه زهرا ـ علیهاالسلام
ـ نیز میگردد(۵) و منظور از روضه همان بیت فاطمه ـ علیهاالسلام ـ است.

مدفن حضرت زهرا از نظر علمای اهل سنت

این بود نمونهای از روایات و گفتار معروفترین علمای شیعه درباره مدفن حضرت
زهرا ـ سلاماللّه علیها ـ .

نظر علمای اهل سنت:

علمای اهل سنت در مورد مدفن حضرت زهرا ـ سلام اللّه علیها ـ دارای سه قول
میباشند:

۱ ـ در بیت خودش

گذشته از این که دفن شدن حضرت زهرا در داخل بیت خود در ضمن روایاتی از طریق
اهل

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ این سومین روایت از روایاتی است که ما نقل نمودیم.

۲ ـ اقبال، ص ۶۲۳.

۳ ـ بحار، ج ۴۳، ص ۱۸۸.

۴ ـ بحار، ج ۱۰۰، ص ۱۹۳.

۵ ـ همان.

صفحه ۹۹

سنت آمده، در منابع آنان از امام باقر و امام صادق ـ علیهماالسلام ـ نیز نقل گردیده
است.(۱)

بعضی از دانشمندان آنان نیز به این معنا تصریح و دفن آن حضرت را در خانهاش
تأیید نمودهاند. از جمله ابن شبه از قدیمیترین مورخ و مدینهشناس عبدالعزیز(۲)
نقل میکند که وی میگفت: انّها دفنت فی بیتها و صنع بها ما صنع برسولاللّه ـ ص ـ
انّها دفنت فی موضع فراشه .(۳)

فاطمه زهرا همانند رسول خدا ـ ص ـ در داخل خانهاش و در جایگاهیکه به عالم بقاء
ارتحال یافته، به خاک سپرده شده است .

و دیار بکری با اشاره به اقوال مختلف میگوید: و گفته شده که قبرآن حضرت در
داخل خانه خود و در محلّ محرابی است که در پشت حجره مقدسه قرار گرفته است. سپس این
نظریه را تأیید میکند و میگوید: و هذا أظهر الأقوال .(۴)

۲ ـ در بقیع

عدّهای دیگر از علمای اهل سنت نیز میگویند: آن حضرت در بقیع ولی در خارج از
حرم ائمه ـ علیهمالسلام ـ به خاک سپرده شده است .

و این گروه نظرات و احتمالات مختلفی را مطرح ساختهاند; زیرا بعضی میگویند
در زاویه بیرونی خانه عقیل، که به بقیع منتهی میگردد، دفن شده است.

و بعضی دیگر میگویند در مقابل کوچهای که به نام کوچه نبیه بوده به خاک
سپرده شده و بعضی دیگر در بیتالأحزان که مسجد فاطمه نامیده میشد، معرفی
نمودهاند.

و اقوال دیگری که مجموعاً به شش قول بالغ میگردد.(۵)

۳ ـ در داخل حرم ائمه بقیع

و این قول را میتوان قول مشهور در میان علمای اهل سنت دانست.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ حماد بن عیسی عن الباقر ـ ع ـ : دفن علی فاطمه ـ رض ـ لیلاً فی منزلها الّذی
دخل فی المسجد . عن عبداللّه بن ابراهیم انّ جعفر بن محمد کان یقول: قبرت فاطمه ـ
رض ـ فی بیتها الّذی ادخله عمر بن عبدالعزیز فی المسجد . این دو روایت را ابن شبه
در تاریخ المدینه ج ۱، ص ۱۰۶ و ۱۰۷ و سمهودی در وفاءالوفا ج ۳، ص ۹۰۲ نقل
نمودهاند.

۲ ـ وی اوّلین مدینهشناسی است که در این موضوع تألیفی هم داشته و در سال ۱۹۹ در
قید حیات بوده است.

۳ ـ تاریخ المدینه، ج ۱، ص ۱۰۸.

۴ ـ تاریخ الخمیس، ج ۲، ص ۱۷۶.

۵ ـ این اقوال را ابن شبه در تاریخ المدینه، ج ۱، ص ۱۰۵ و ۱۰۶ و سمهودی در
وفاءالوفا ج ۳، ص ۹۰۱ نقل نمودهاند.

صفحه ۱۰۰

سمهودی پس از بیان نظرات و مطالب مختلف در مدفن حضرت زهرا میگوید: از
آنچهگفتیم، چنین بهدست میآیدکه قبرآن حضرت دربقیع و درکنار قبر حسنبن علی ـ ع ـ
است .(۱)

مدینهشناس معروف ابن نجار (متوفای ۶۴۳ هـ . ق.) پس از نقل وصیت امام مجتبی ـ
ع ـ که: ادفنونی الی جنب امّی فاطمه بالمقبره میگوید: بنابراین قبر فاطمه
علیهاالسلام ـ در کنار قبر فرزندش حسن و در زیر قبه است .(۲)

عبّـاسی مـؤلف کتاب عمدهالأخبار میگوید: از قبور واقع در بقیع، قبر فاطمه
دختر رسول خدا ـ ص ـ است و آن در داخل قبه عباس و در کنار قبر فرزندش حسن ـ ع ـ
واقع گردیده; زیرا نقل شده است که حسن بن علی به هنگام وفاتش وصیت نمود که مرا در
کنار قبر مادرم فاطمه به خاک بسپارید .(۳)

و اکثر نویسندگان گذشته و معاصر(۴) همان مطلب را تکرار کرده و مدفن آن حضرت
را در داخل حرم ائمه بقیع معرفی نموده اند.

دلیل این نظریه

اگر طرفداران این قول، دلیلی بر نظریه خود ذکر نمینمودند، پذیرش گفتار آنان
بعنوان یک مورّخ امکانپذیر بود، ولی بطوریکه ملاحظه فرمودید آنان در مقابل وجه
اول که مضمون روایات و گفتار بعضی از قدیمترین مدینهشناسان است وصیت حضرت مجتبی ـ
ع ـ را دلیل و مستند خود ذکر نمودهاند که فرمود: ادفنونی عند قبر امی فاطمه : اگر
از دفن شدن من در کنار جدم مانع گشتند در کنار قبر مادرم فاطمه به خاکم بسپارید. که
در گفتار ابن نجار و عباسی بدین دلیل تصریح گردیده و سایر مورّخان نیز با توجه به
نقل این وصیت در کنار اظهار نظر خویش، عملاً از همین روش پیروی و به همین دلیل
استناد و چنین تلقی نمودهاند که منظور آن حضرت از امی فاطمه مادر عزیزش فاطمه زهرا
دخت رسول خدا ـ ص ـ میباشد.

نقض صریح این نظریه

به عقیده ما در عین این که اصل وصیت امام مجتبی ـ ع ـ از نظر تاریخی مورد
تأیید است اما

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ وفاء الوفا ج ۳، ص ۹۰۱.

۲ ـ اخبار المدینه، ص ۱۵۴.

۳ ـ عمده الاخبار، ص ۱۵۴.

۴ ـ مانند علی حافظ در کتاب خود فصول من تاریخ المدینه، ص ۱۶۸.

صفحه ۱۰۱

برداشت طرفداران وجه سوّم درست نیست، بلکه منظور امام مجتبی ـ ع ـ از جمله: امّی
فاطمه مادر بزرگش فاطمه بنت اسد میباشد نهمادرش حضرت زهرا ـ ع ـ .

در توضیح این موضوع میگوییم: گذشته از اینکه این برداشت مخالف با روش اهل
بیت ـ علیهمالسلام ـ در پنهان نگهداشتن قبر مطهر حضرت زهرا ـ علیهاالسّلام ـ است و
قطع نظر از اینکه مخالفت مضمون روایات منقول از اهل بیت ـ علیهمالسلام ـ به طریق
شیعه و اهل سنت و مخالف نظر علما و دانشمندان دیگر در دفن آن حضرت در بیت خود
میباشد و گذشته از این که اطلاق کلمه امّ به مادر بزرگ، یک اطلاق شایع است، گفتار
و نقل صریح این مورّخان در موارد دیگر، ناقض این برداشت و مؤید این است. فاطمهای
که در حرم بقیع دفن شده، فاطمه بنت اسد است و نه فاطمه زهرا ـ سلاماللّه علیها ـ .

از این موارد میتوان گفتار این مورخان در محل دفن جناب عباس عمومی پیامبر را
ذکر نمود. که ابن شبه و سمهودی از قدیمترین مدینهشناس; عبدالعزیزچنین نقل میکند:
دفن العباس بن عبدالمطلب عند قبر فاطمه بنت اسد بن هاشم فی اول مقابر بنیهاشم التی
فی دار عقیل .(۱)

عبـاسی در ضمن نقل متن بالا گفتار دیگری را از ابن حبان(۲) میآورد که وی در
مورد تشییع و تجهیز پیکر امام مجتبی ـ ع ـ تصریح کرده است: … دفن بالبقیع عند
جدّته فاطمه بنت اسد بن هاشم .(۳)

بطوریکه ملاحظه میشود، این دو جمله از قدیمترین مورّخان و محدّثان صراحت
دارد بر اینکه بانویی که در حرم بقیع دفن شده و عباس عموی پیامبر و امام مجتبی ـ ع
ـ در کنار آن به خاک سپرده شدهاند، جده و مادر بزرگ حضرت حسن بن علی فاطمه بنت اسد
است نه فاطمه زهرا دختر رسول خدا ـ ص ـ .

قبر فاطمه بنت اسد در خانه فرزندش عقیل

در تأیید و توضیح مطالب گذشته این نکته نیز قابل توجه است; همانگونه که در
مورد حرم ائمه بقیع و دفن شدن پیکر پاک آنان، توضیح دادیم که این محل، خانهای بوده
متعلق به عقیل بن ابیطالب و پس از دفن شدن پیکر فاطمه و عباس و سه تن از ائمه
چهارگانه ـ علیهمالسلام ـ از حالت

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ تاریخ المدینه، ج ۱، ص ۱۲۷; وفاءالوفا، ج ۳، ص ۹۱۰.

۲ ـ ابن حبان از بزرگترین محدّثان و علمای اهل سنت در قرن چهارم (متوفای ۳۵۴)
میباشد و کتاب او از بهترین کتابهای حدیث به شمار میآید.

۳ ـ عمده الأخبار، ص ۱۵۳.

صفحه ۱۰۲

مسکونی به صورت زیارتگاه و عبادتگاه عمومی تغییر یافته است و در همین بخش از بحث،
با ذکر شواهد تاریخی متذکر شدیم که دفن شدن افراد در داخل منازل خود در صدر اسلام و
مخصوصاً در مورد افراد مشخص، یک برنامه عادی و عملی رایج به شمار میآمده است.

با توجه به این حقیقت و با در نظر گرفتن مطالب گذشته، چگونگی دفن شدن مادر
امیر مؤمنان در داخل این خانه از نظر تحلیل تاریخی روشن میشود و به دست میآید; وی
که در سال چهارم هجری از دنیا رفته، با احترام و اهتمام فوقالعادهای که فرزندان
آن بانوی مکرمه و شخص رسول اکرم ـ ص ـ بر او قائل بودند، پیکرش را با آن تشریفات
خاصیکه در منابع تاریخی نقل شده است، در داخل خانه متعلق به فرزندش عقیل دفن
نمودهاند و پس از مدت کمی; یعنی در سال سیام هجری، پیکر عباس عموی رسول خدا بر
همین منوال در همان محل و در کنار قبربنتاسد وسپسائمه چهارگانه ـ علیهمالسلام ـ
به ترتیب در همین خانه به خاک سپرده شدهاند.

سیاست و تحریف واقعیت

این بود مضمون روایات و نظر معروفترین علما و محدّثان شیعه در مورد مدفن
فاطمه زهرا ـ سلام الله علیها ـ . و همچنین روایات اهل سنت و نظر عدهای از علمای
آنان در این موضوع و نیز گفتـار بـعضی از مــورّخان و مدینهشناسان در مورد مدفن
فاطمه بنت اسد و تبیین وصیت امام مجتبی ـ ع ـ در این مورد و این بود آنچه به نظر ما
رسید از نظر تحلیل تاریخی.

و از مجموع این بحث و گفتار، ظن قریب به یقین به دست میآید که قبر مطهّر
حضرت زهرا ـ سلام اللّه علیها ـ در بیت خود و در کنار مسجد رسول خدا ـ ص ـ و قبر
فاطمه بنت اسد در داخل حرم ائمه بقیع قرار گرفته است. ولی نباید این نکته را نادیده
گرفت که تحریف این واقعیت و اصرار و تلاش نویسندگان و حکومتها در طول تاریخ، در جهت
معرفی قبر حضرت زهرا ـ ع ـ در داخل حرم ائمه بقیع و حتی ایجاد و ترسیم شبیه قبری و
نسبت دادن آن به دختر رسول خدا ـ ص ـ در غیر محل قبلی آن، که پس از تخریب این حرم
به وسیله حکومت سعودی، انجام پذیرفته، همه در جهت تقلیل فشار سیاسی و تخفیف تهاجم
فکری، عقیدتی و سرپوش گذاشتن به ایراد و انتقادی بوده است که در طول تاریخ از سوی
پیروان مکتب اهل بیت ـ علیهمالسلام ـ به پیروان خط فکری مخالف و به حکومتها از
لحاظ مخفی بودن قبر یگانه یادگار رسول خدا وارد میگردیده است.

و لذا حکومتها مجبور بودند به هر عنوانی که شده، قبری برای فاطمه دخت رسول
خدا ـ ص ـ معرفی نمایند و تطبیق نمودن وصیت امام مجتبی ـ ع ـ به فاطمه زهرا
سلاماللّه علیها ـ میتوانست

صفحه ۱۰۳

بطور طبیعی راه حلی برای این معمّا باشد و در کنار همین حرکت، چه بهتر قرائن و
شواهدی هم ارائه شود و از طرف دیگر طبعاً لازم بود برای فاطمه بنت اسد هم مدفن
دیگری غیر از مدفن واقعی خود معرفی شود که در هر دو جهت، شاهد تحقّق این حرکت
باشیم.

اما در مورد ارائه قرینه و شاهد در تأیید وجود قبر حضرت زهرا ـ علیهاالسلام ـ
در داخل حرم بقیع، میبینیم در یک مقطع از تاریخ، سنگ نبشته و قطعه مرمری در روی
قبور ائمه بقیع نصب و در آن اعلام میگردد که قبر فاطمه دخت رسول خدا ـ ص ـ در
اینجا واقع شده است.

مسعودی در مروج الذهب در مورد این قطعه مرمر چنین میگوید:

و علی قبورهم فی هذا الموضع من البقیع، رخامهٌ علیها مکتوب: بسماللّه
الرّحمان الرحیم، الحمدلِلّه مبید الأمم و محی الرمم، هذا قبر فاطمه بنت رسول اللّه
ـ صلّی اللّه علیه و سلّم ـ سیده نساءالعالمین و قبر الحسن بن علی بن ابیطالب و
علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب و محمد بن علی و جعفر بن محمد ـ رضیاللّه عنهم ـ
.(۱)

و در مقطع دیگر و پس از چند قرن مشابه همین کتیبه در بالای درب حرم ائمه بقیع
نصب میشود.

سید اسماعیل مرندی درباره این کتیبه در کتاب خود که در سال ۱۲۵۵ تألیف نموده
میگوید:

بالای در، در سنگ مرمر نوشته هذا قبر فاطمه بنت رسولاللّه ـ ص ـ و قبر حسن
بن علی و قبر محمد بن علی و… .(۲)

و اما در مورد اصل قبر

محبالدین طبری (متوفای ۶۹۶ هـ . ق.) پس از آن که این مطلب را از ابن عبدالبر
(متوفای ۴۶۳ هـ . ق.) نقل میکند که: در کنار قبر امام مجتبی ـ ع ـ که معروف و مشخص
است، اثر قبری منتسب به فاطمه وجود ندارد ، میگوید: یکی از صلحا و برادران مؤمن بر
من نقل نمود که ابوالعباس مرسی به هنگام زیارت بقیع، در مقابل سمت قبله، داخل قبه
عباس (حرم بقیع) میایستاد و به فاطمه سلام میگفت و بر وی از راه مکاشفه ظاهر شده
بود که قبر فاطمه در داخل این حرم و در این سمت بوده است .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ ـ مروج الذهب ج ۳، ص ۲۹۷; سمهودی در وفاءالوفا ج ۳، ص ۹۰۵ میگوید: این گفتار
مسعودی متعلّق به سال ۳۳۲ هـ . ق. میباشد.

۲ ـ توصیف مدینه، به نقل از فصلنامه میقات حج شماره ۵، ص ۱۱۷.

صفحه ۱۰۴

طبری اضافه میکند: و من با اعتماد بر صحت نقل این فرد صالح و مؤمن، قبر
فاطمه را به همین ترتیب زیارت مینمودم… .(۱)

از این