توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل آخرین حج پیامبر اسلام ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint دارای ۱۲۰ اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ریختگی احتمالی در متون زیر ،دلیل ان کپی کردن این مطالب از داخل فایل می باشد و در فایل اصلی پاورپوینت کامل آخرین حج پیامبر اسلام ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint،به هیچ وجه بهم ریختگی وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل آخرین حج پیامبر اسلام ۱۲۰ اسلاید در PowerPoint :

حجه‌الوداع

حجه الوداع تنها حج‌گزاری عمومی مسلمانان به همراه پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در سال دهم هجری بود که طی آن، رسول خدا بسیاری از احکام و تعلیمات اسلام، از جمله احکام حج و ولایت امام علی (علیه‌السّلام) را برای جمع بی‌شماری که آن حضرت را همراهی می‌کردند، تشریح فرمود. حجه الاسلام، حجه البلاغ، حجه الکمال و حجه التمام نام‌های دیگر آن است. این سفر در ۲۵ ذی‌قعده سال دهم هجری آغاز و در کمتر از یک ماه به پایان رسید.
شمار حاجیان را از ۷۰ هزار تا ۱۲۰ هزار نفر گفته‌اند. در این سفر، همسران پیامبر و دختر او حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) حاضر بوده و امام علی (علیه‌السّلام) که به دستور پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در یمن بود، هنگام عمل سعی، به جمع حاجیان ملحق شد. پیامبر از مسیری که به طریق انبیاء معروف شده و با مسیر امروزی متفاوت است راه مدینه تا مکه را پیمودند. بعدها در توقف‌گاه‌های ایشان در این مسیر مسجدی به نام آن ساخته شد.
از جمله خطبه‌های مهم ایشان در این مراسم خطبه روز عرفه، خطبه ایشان در منا و خطبه مفصل ایشان در کنار خانه کعبه را می‌توان نام برد. ماجرای غدیرخم و معرفی خلافت امام علی (علیه‌السلام) بعد از ایشان از مهم‌ترین اتفاقات حجه الوداع بوده و به موجب آن آیه اکمال دین نازل گردیده است.

فهرست مندرجات

۱ – نام‌گذاری
۲ – اهمیت
۳ – اعلان همگانی
۴ – حکمت تاخیر حج پیامبر
۵ – تعداد حاجیان
۶ – احرام و تلبیه
۷ – مسیر حج پیامبر
۸ – مساجد
۹ – طواف و استلام
۱۰ – نماز طواف و نوشیدن از زمزم
۱۱ – سعی صفا و مروه
۱۲ – ملحق شدن امام علی
۱۳ – رفادت و اطعام حاجیان
۱۴ – وقوف در عرفات
۱۵ – وقوف در مشعر
۱۶ – رمی جمرات
۱۷ – قربانی
۱۸ – حلق و تقصیر
۱۹ – مدیریت اتراق حاجیان
۲۰ – خطبه عید قربان
۲۱ – اتمام اعمال
۲۲ – آغاز بازگشت به مدینه
۲۳ – واقعه غدیر خم
۲۴ – فهرست منابع
۲۵ – پانویس
۲۶ – منبع

۱ – نام‌گذاری

حجه الوداع، تنها حج‌گزاری عمومی مسلمانان به همراه حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، در سال دهم هجری بود که طی آن پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بسیاری از احکام و تعلیمات اسلام از جمله احکام حج و ولایت امام علی (علیه‌السّلام) را برای جمع پرشماری که او را همراهی می‌کردند، بیان کرد.
حجه الاسلام

[۱] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۳، ص۱۰۸۹، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.

[۲] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۳۱، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

[۳] یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی، ج‌۲، ص۱۰۹، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق.

، حجه البلاغ، حجه الکمال و حجه التمام نام‌های دیگر آن است.

[۴] ازرقی، محمد بن عبدالله، اخبار مکه و ما جاء فیها من الآثار، ج‌۱، ص۱۸۶، به کوشش رشدی الصالح ملحس، بیروت، دارالاندلس، ۱۴۱۶ق.

[۵] طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، ج۳، ص۱۸۳، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

[۶] فاسی‌، ابومدین، مستعذب الاخبار باطیب الاخبار، ص۳۰۹، دارالکتب العلمیه، بیروت‌، ۱۴۲۴ ق‌.

[۷] حمیری کلاعی، ابوالربیع، الاکتفاء بما تضمنه من مغازی رسول الله و الثلاثه الخلفاء، ج۲، ص۳۰، دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۲۰.

از آن جهت حجه الوداع نامیده شد که در آن، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) با یاران و حاضران وداع کرد

[۸] حمیری، عبدالملک بن هشام، السیره النبویه، ج‌۲، ص۶۰۶، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الابیاری و عبدالحفیظ شلبی، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا.

[۹] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۴۰، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

[۱۰] ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج‌۵، ص۱۰۹.

و با اشاره، آن را آخرین حج خود خواند.

[۱۱] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۷، ص۲۷۵، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۱۲] واعظ خرگوشی، ابوسعید، شرف النبی (شرف المصطفی)، ج۳، ص۱۰۰، به کوشش محمد روشن، تهران، بابک، ۱۳۶۱ش.

[۱۳] ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج‌۵، ص۲۱۵.

حجه الاسلام از آن روی خوانده شد که تنها حجی است که پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، در دوره حاکمیت اسلام، انجام داد

[۱۴] زرقانی، محمد بن عبدالباقی، شرح الزرقانی علی المواهب اللدنیه بالمنح المحمدیه، ج۴، ص۱۴۲، قاهره، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۷ق.

و به عنوان نمونه اعلای این عبادت، در ادبیات دینی، شناخته شد. نام حجه البلاغ نیز، به تناسب نازل شدن آیه ۶۷ سوره مائده، در این سفر است. در این آیه خداوند متعال فرمان ابلاغ و رساندن پیامی مهم را به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌دهد؛ پیامی که نرساندن آن، به معنای نفی فرستادگی و تباهی همه زحمات پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در دوره رسالت است: «وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ». تناسب نام اکمال و اتمام نیز می‌تواند آیه سه از سوره مائده باشد که در بازگشت از این سفر نازل شد و کمال دین و تمام نعمت الهی را اعلام کرد.

[۱۵] زرقانی، محمد بن عبدالباقی، شرح الزرقانی علی المواهب اللدنیه بالمنح المحمدیه، ج۴، ص۱۴۲، قاهره، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۷ق.

[۱۶] امینی‌، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب‌، ج۱، ص۱۱، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه‌، قم‌، ۱۴۱۶ق.

[۱۷] رشید رضا، محمد، سیدنا محمد، ج۲، ص۳۲.

اهل سنت، دلیل نام‌گذاری به حجه البلاغ را تبلیغ احکام دین به صورت قولی و عملی در این حج دانسته‌اند.

[۱۸] رک:حمیری، عبدالملک بن هشام، السیره النبویه، ج‌۲، ص۶۰۶، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الابیاری و عبدالحفیظ شلبی، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا.

[۱۹] زرقانی، محمد بن عبدالباقی، شرح الزرقانی علی المواهب اللدنیه بالمنح المحمدیه، ج۴، ص۱۴۲، قاهره، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۷ق.

۲ – اهمیت

حجه الوداع را دارای اهمیت سیاسی و فرهنگی بسیار خوانده‌اند. از آن رو که حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در جریان این حج، آداب و احکام حج در اسلام را ابلاغ کرده و به طرح بسیاری از قوانین مهم اسلام از جمله ولایت اهل بیت خود پرداخت. این رویداد، بازتاب زیادی در لایه‌های سنت نبوی پیدا کرد که در دانش‌هایی مانند حدیث، سیره، تاریخ و فقه امتداد یافت،

[۲۰] دانشنامه بزرگ اسلامی، دائره المعارف بزرگ اسلامی، حجه الوداع.

[۲۱] واثقی، حسین، حجهالوداع کما رواها اهل‌البیت (علیهم‌السلام)، ص۸، مرکز فقهی ائمه اطهار، قم، ۱۴۲۵ق‌.

آنقدر که «سال دهم» در تاریخ اسلام، به نام «حجه الوداع»، خوانده شد

[۲۲] رک:واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۳، ص۱۱۱۵، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.

[۲۳] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۴۴، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

[۲۴] ابن‌سید الناس، محمد، عیون الاثر فی فنون المغازی و الشمائل و السیر، ج۲، ص۳۱۸، به کوشش ابراهیم محمد رمضان، بیروت، دارالقلم، ۱۴۱۴ق.

و باب ویژه‌ای به همین نام، بر کتاب‌های سیره و تاریخ و حتی بر کتاب‌های حدیثی اختصاص یافت

[۲۵] رک:بخاری جعفی، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، ج۵، ص۱۷۵، دار ابن‌کثیر، بیروت، الطبعه الثالثه.

[۲۶] بیهقی، احمد بن حسین، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، ج۵، ص۴۳۲، تحقیق عبدالمعطی قلعجی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ط الاولی، ۱۴۰۵.

[۲۷] مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۲۱، ص۳۷۸، بیروت، داراحیاء التراث العربی و موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.

و بسیاری از آداب و مناسک حج با استناد به همین رویداد در فقه تدوین شد.

۳ – اعلان همگانی

برپایه روایتی از امام باقر (علیه‌السّلام)، تا سال دهم هجری همه احکام و آموزش‌های دین به جز حج و ولایت نازل شده بود. در این سال، حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ماموریت یافت تا برای تکمیل تعالیم دین خود و رساندن این دو واجب الهی اعلام کند هر کسی که توانایی پیمودن راه را دارد، برای فرا گرفتن حج و تعالیم دین در حج آن سال شرکت کند و جارچیان به همه اهل مدینه و آبادی‌های پیرامون آن و قبایل عرب بادیه‌نشین اطلاع‌رسانی کردند.

[۲۸] حمیری، عبدالملک بن هشام، السیره النبویه، ج‌۲، ص۶۰۱، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الابیاری و عبدالحفیظ شلبی، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا.

[۲۹] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۳، ص۱۰۸۸، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.

حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در سال‌های قبل در مدینه بدون اینکه به حج برود، در روز عید قربان، قربانی می‌کرد.

[۳۰] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۳، ص۱۰۸۸، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.

[۳۱] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۳۱، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

۴ – حکمت تاخیر حج پیامبر

در جاهلیت براساس سنت نسیء، برای امکان جنگ در ماه‌های حرام، از جمله ماه‌های حج، با عوض کردن نام ماه حرام با ماه‌های دیگر، در ماه حرام جنگ کرده و در ماه‌هایی که در حقیقت ماه حج نبود، حج به جا می‌آوردند. با نامگذاری‌های جدید و مرور زمان، ترتیب ماه‌ها به حال طبیعی خود برمی‌گشت و حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) درنگ کرد تا نام‌گذاری ماه‌های جاهلیت مطابق ترتیب واقعی ماه‌ها شود و در سال دهم در ذی‌قعده واقعی، برای حج خارج شد و در خطبه عرفه به این مطلب اشاره کرد.

[۳۲] ازرقی، محمد بن عبدالله، اخبار مکه و ما جاء فیها من الآثار، ج‌۱، ص۱۷۹، به کوشش رشدی الصالح ملحس، بیروت، دارالاندلس، ۱۴۱۶ق.

[۳۳] صدوق، محمد بن علی، الخصال، ج‌۱، ص۴۸۷.

[۳۴] طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج‌۵، ص۵۴.

۵ – تعداد حاجیان

بر پایه برخی روایات، بیش از ۷۰ هزار نفر از اهل مدینه و عرب‌های بادیه‌نشین و اطراف آن برای رفتن به سفر حج گرد آمدند؛

[۳۵] فتال نیشابوری، محمد بن حسن، روضه الواعظین، ج۱، ص۸۹، به کوشش سیدمحمدمهدی حسن خرسان، قم، انتشارات شریف الرضی، ۱۳۸۶ق.

[۳۶] طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی اهل اللجاج، ص۵۶، به کوشش سیدمحمدباقر موسوی خرسان، مشهد، انتشارات المرتضی، ۱۴۰۳ق.

به گونه‌ای که صدای تلبیه میان مدینه و مکه پیوسته شنیده می‌شد

[۳۷] مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، ج۱، ص۱۷۱، تحقیق موسسه آل البیت لاحیاء التراث، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.

[۳۸] فتال نیشابوری، محمد بن حسن، روضه الواعظین، ج۱، ص۸۹، به کوشش سیدمحمدمهدی حسن خرسان، قم، انتشارات شریف الرضی، ۱۳۸۶ق.

و هنگام تلبیه حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) سراسر بیابان تا چشم کار می‌کرد حج‌گزار دیده می‌شد.

[۳۹] قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج۲، ص۸۸۶، دارالفکر – بیروت – لبنان.

[۴۰] ربعی بن ماجه، محمد بن زید، سنن ابن‌ماجه، ج۲، ص۱۰۲۲، به کوشش محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۵ق.

[۴۱] بیهقی، احمد بن حسین، السنن الکبری، ج۵، ص۱۰، تحقیق محمد عبد القادر عطا، دار الکتب العلمیه، بیروت.

با توجه به توسعه اسلام در تمام شبه جزیره عربستان، وجود نومسلمانانی که نسبت به پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و دینش کنجکاو و علاقه‌مند بودند و اهمیت حج در فرهنگ مردم شبه جزیره، جمعیت بسیاری جمع شدند.

[۴۲] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۴۵، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۴۳] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۳، ص۱۰۸۸، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.

در منابع دیگر، شمار حاجیان در این سفر، بین ۹۰ تا ۱۲۰ هزار نفر ذکر شده است.

[۴۴] سبط بن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکره الخواص، ص۳۷، قم، انتشارات شریف الرضی، ۱۴۱۸ق.

[۴۵] دیار بکری، حسین، تاریخ الخمیس فی احوال انفس النفیس‌، ج۲، ص۱۴۹، بیروت، دار صادر‌، بی‌تا.

که این تعداد، با توجه به جمعیتی که برای شبه جزیره در آن روزگار تخمین زده می‌شود و با توجه به تعداد سی هزار نفر مرد جنگی که علی‌رغم شرایط دشوار خشکسالی و بیم از روبه‌رو شدن با امپراتوری روم در غزوه تبوک به سال نهم هجرت شرکت کردند

[۴۶] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۳، ص۹۹۶، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.

[۴۷] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۲۵، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

[۴۸] ابن‌سید الناس، محمد، عیون الاثر فی فنون المغازی و الشمائل و السیر، ج۲، ص۲۵۴، به کوشش ابراهیم محمد رمضان، بیروت، دارالقلم، ۱۴۱۴ق.

[۴۹] حمیری، عبدالملک بن هشام، السیره النبویه، ج‌۲، ص۵۱۶، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الابیاری و عبدالحفیظ شلبی، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا.

دور از ذهن نیست؛ چراکه بر خلاف شرایط دشوار جنگ، در حجه الوداع زنان و کودکان و سالخوردگان نیز حضور داشتند.
بر پایه گزارش‌ها، حتی بیماران نیز دوست داشتند با کاروان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) همراه شوند و از آن حضرت چاره می‌خواستند.

[۵۰] قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج۲، ص۸۶۷، دارالفکر – بیروت – لبنان.

[۵۱] ابن‌حنبل شیبانی، احمد بن محمد، مسند ابن‌حنبل، ج۱۰، ص۲۹۲، المحقق السیدابوالمعاطی النوری، بیروت، عالم الکتب، بی‌تا.

زنان حامله‌ای چون اسماء بنت عمیس، که محمد بن ابوبکر را در ذوالحلیفه به دنیا آورد،

[۵۲] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۲۲، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

[۵۳] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۴۴۴، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۵۴] ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج۷، ص۳۱۸.

در این کاروان بود. حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در این سفر، همه همسران خود و دختر خود حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) را

[۵۵] بیهقی، احمد بن حسین، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، ج۵، ص۴۳۵، تحقیق عبدالمعطی قلعجی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ط الاولی، ۱۴۰۵.

[۵۶] مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، ص۲۴۰، تصحیح عبدالله اسماعیل الصاوی، قاهره، دارالصاوی.

سوار بر هودج به همراه برد.

[۵۷] یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی، ج‌۲، ص۱۵۷، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق.

[۵۸] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۳۱، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در روز شنبه ۲۵ ذی‌قعده، که نزدیک به اسفند‌ماه سال دهم شمسی می‌شد، از مدینه به قصد حج خارج شد.

[۵۹] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۳، ص۱۰۸۹، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.

[۶۰] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۴۵، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

۶ – احرام و تلبیه

حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به هنگام ظهر به منطقه ذوالحلیفه، در هشت کیلومتری غرب شهر مدینه‌

[۶۱] شراب، محمد محمدحسن، المعالم الاثیره فی السنه و السیره، ص۱۰۳، بیروت، ۱۴۱۱ق.

[۶۲] نجفی، محمدباقر، مدینه‌شناسی، ج‌۱، ص۱۷۳، تهران، چاپ اول، ۱۳۶۴ ش.

رسید و غسل احرام انجام داد و نماز ظهر را در مسجد شجره خواند.

[۶۳] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۳۱، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

[۶۴] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۴۵، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۶۵] مقریزی، احمد بن علی، امتاع الاسماع، ج‌۲، ص۱۰۲، به کوشش محمد عبدالحمید النمیسی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.

وی به مردم فرمان داد موهای زائد بدن خود را زدوده، برای احرام غسل کرده و لباس‌های دوخته را از تن بدر کنند.

[۶۶] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۴۹، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

پس از آن، او به نشاندار کردن شتران قربانی خود، که ۶۳ شتر بود پرداخت. مامور نگهداری از شتران پیامبر در حجه الوداع، ناجیه بن جندب خزاعی اسلمی بود

[۶۷] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۲۵، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

[۶۸] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۲۳۵، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

[۶۹] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۵۰، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۷۰] طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۵، ص۴۵۸، به کوشش سید حسن موسوی خرسان و علی آخوندی، تهران، انتشارات دارالکتب اسلامیه، ۱۳۶۵ش.

که به کمک چند تن از مردان قبیله‌ خود، این وظیفه را انجام می‌داد. او در سفرهای دیگر نیز این وظیفه را به عهده داشت.

[۷۱] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۲، ص۷۳۲، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.

[۷۲] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۲، ص۵۷۲، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.

[۷۳] سبط بن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج‌۳، ص۳۰۵، محقق محمد عبد القادر عطا و مصطفی عبد القادر عطا، دارالکتب العلمیه، بیروت.

[۷۴] ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج‌۴، ص۱۸۹.

حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در حالی که با دو تکه پارچه صُحاری احرام بسته بود،

[۷۵] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج‌۲، ص۱۳۱، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

[۷۶] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۳۳۹، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

در بیابان بیداء نزدیک به دو کیلومتری منطقه شجره، با گفتن جملات تلبیه مُحرم شد.

[۷۷] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۴۵، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۷۸] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۳، ص۱۰۹۰، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.

[۷۹] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۳۱، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

در برخی از روایات، شب ماندن وی در منطقه ذوالحلیفه آمده است؛

[۸۰] بخاری جعفی، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، ج۲، ص۱۳۸، دار ابن‌کثیر، بیروت، الطبعه الثالثه.

[۸۱] بیهقی، احمد بن حسین، السنن الکبری، ج۵، ص۵۰، تحقیق محمد عبد القادر عطا، دار الکتب العلمیه، بیروت.

ولی تاریخ‌نگارانی مانند واقدی (م. ۲۰۶ یا ۲۰۷ق)، خبر بیتوته نکردن در ذوالحلیفه را تایید کرده‌اند.

[۸۲] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۳، ص۱۰۹۰، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.

حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در این حالت، سوار بر ناقه قصوای خود بود

[۸۳] قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج۲، ص۸۸۶، دارالفکر – بیروت – لبنان.

[۸۴] تمیمی، ابوحاتم، السیره النبویه و اخبار الخلفاء، ج‌۱، ص۳۹۳.

[۸۵] ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج‌۵، ص۱۷۷.

و سایه‌بانی نداشت

[۸۶] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۵۰، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

سوار بر جهاز مندرس و ارزان شتر، قصد خود را خدا و نه خودنمایی و نه شنیدن دیگران دانست.

[۸۷] ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء، ج۳، ص۵۴، دارالکتاب العربی بیروت، الطبعه الرابعه، ۱۴۰۵.

[۸۸] ربعی بن ماجه، محمد بن زید، سنن ابن‌ماجه، ج۲، ص۹۶۵، به کوشش محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۵ق.

بر پایه منابع شیعه

[۸۹] عده‌ای از علما، الاصول السته عشر، ص۱۴۸، قم، انتشارات دارالحدیث، ۱۴۲۳ق.

[۹۰] مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۲۱، ص۴۰۳، بیروت، داراحیاء التراث العربی و موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.

و اهل سنت

[۹۱] بخاری جعفی، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، ج۷، ص۱۶۲، دار ابن‌کثیر، بیروت، الطبعه الثالثه.

[۹۲] نسائی، احمد بن علی، سنن نسائی، ج۵، ص۱۵۹، تحقیق صدقی جمیل العطار، بیروت، دارالفکر، ۱۳۴۸ق.

[۹۳] ترمذی سلمی، محمد بن عیسی، سنن ترمذی، ج۳، ص۱۷۸، محقق احمد محمد شاکر و آخرون، دار احیاء التراث العربی بیروت.

پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و همراهان وی با صدای بلند اینگونه تلبیه می‌گفتند: «لَبَّیک اللَّهُمَّ لَبَّیک لَبَّیک لَا شَرِیک لَک لَبَّیک اِنَّ الْحَمْدَ وَ النِّعْمَهَ لَک وَ الْمُلْک لَا شَرِیک لَک (لَبَّیک)» آنان به فرمان خدا، آنقدر این‌گونه تلبیه را تکرار کردند که پیش از رسیدن به منزلگاه روحاء، در ۸۲ کیلومتری مدینه

[۹۴] منعم حمیری، محمد بن عبدالله، الروض المعطار فی خبر الاقطار، ص۲۷۷، تحقیق احسان عباس، بیروت، مکتبه لبنان، ۱۹۸۴م.

صدای آنها گرفت.

[۹۵] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۳۳۶، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۹۶] ق.س: صنعانی، عبدالرزاق بن همام، المصنّف، ج۴، ص۴۶۴.

۷ – مسیر حج پیامبر

حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، در حالی که جز برای نماز و استراحت بین راه توقف نمی‌کرد، فاصله میان مدینه و مکه را از راهی پیمود که با مسیر امروزی و حتی مسیری که در زمان سمهودی (سده دهم) استفاده می‌شده، متفاوت بود. این راه را، راه حج انبیاء خوانده‌اند.

[۹۷] مرجانی، عبدالله بن عبدالملک، بهجه النفوس و الاسرار فی تاریخ، ج‌۱، ص۶۲۷، دار هجره النبی المختار، دارالغرب الاسلامی – بیروت، ۲۰۰۲ م.

[۹۸] نهروانی، محمد بن احمد، تاریخ المدینه، ص۱۵۲،

[۹۹] سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء باخبار دارالمصطفی، ج۳، ص۱۵۹، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.

روایاتی که از حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) درباره حج پیامبران الهی در این مسیر آمده، می‌تواند دلیل این نامگذاری باشد. مسیر حج پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) میان مدینه و مکه، از نزدیکی مسجد غزاله عبور کرده و از «حی» و گردنه «هرشاء» و سپس جحفه می‌گذشت، در حالی که مسیر قرن دهم در سمت راست این جاده بود، که از رابغ و از خیف و صفراء می‌گذشت و بدون گذر از جحفه در نزدیکی قدید به این راه می‌رسید.

[۱۰۰] سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء باخبار دارالمصطفی، ج۳، ص۱۵۹، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.

[۱۰۱] شراب، محمد محمدحسن، المعالم الاثیره فی السنه و السیره، ص۱۷۰، بیروت، ۱۴۱۱ق.

۸ – مساجد

بعدها، در هرکدام از توقفگاه‌هایِ حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) میان مدینه و مکه، مسجدی به نام آن منزل، ساخته شد

[۱۰۲] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۳۱، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

[۱۰۳] سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء باخبار دارالمصطفی، ج۳، ص۱۵۹، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.

و نماز خواندن در این مساجد از آداب حج شد. نام‌های این مساجد چنین است:

[۱۰۴] ابن‌ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ج‌۱، ص۳۱۱.

• مسجد شجره در ذوالحلیفه: حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در این مسجد نماز عصر خوانده

[۱۰۵] بیهقی، احمد بن حسین، السنن الکبری، ج۵، ص۱۴، تحقیق محمد عبد القادر عطا، دار الکتب العلمیه، بیروت.

و غسل احرام کرد.
• مسجد شرف در روحاء: در این مکان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پسرجوانی را که گرفتار حمله‌های صرع‌گونه و تشنج بود شفا داد.

[۱۰۶] حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، ج۲، ص۳۷۴.

[۱۰۷] صالحی شامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد، ج‌۱۰، ص۲۹.

[۱۰۸] مقریزی، احمد بن علی، امتاع الاسماع، ج‌۵، ص۶، به کوشش محمد عبدالحمید النمیسی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.

• مسجد عِرْقُ‌الظُّبْیه: به گفته پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) هنگام گذر از این منزلگاه، ۷۰ پیامبر پیش از او در آنجا نماز گزاردند و حضرت موسی (علیه‌السّلام) به همراه ۷۰ هزار نفر از بنی‌اسرائیل، از آن مکان گذشته و حضرت عیسی (علیه‌السّلام) پیش از قیامت برای انجام حج یا عمره از آن خواهد گذشت.

[۱۰۹] ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء، ج۲، ص۱۰، دارالکتاب العربی بیروت، الطبعه الرابعه، ۱۴۰۵.

• مسجد المنصرف (الغزاله)
• مسجد الرُوَیثه: در این منزلگاه، زنی به همراه کودکی نزد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) آمد و درباره حج کودکان سؤال کرد؛ وی آن را صحیح و مایه ثواب برای مادرش دانست.

[۱۱۰] طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۵، ص۶، به کوشش سید حسن موسوی خرسان و علی آخوندی، تهران، انتشارات دارالکتب اسلامیه، ۱۳۶۵ش.

[۱۱۱] طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، ج۲، ص۱۴۶-۱۴۷، به کوشش سیدحسن‌موسوی خرسان، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.

• مسجد گردنه‌ رکوبه
• مسجد الاثایه
• مسجد العَرْج
• مسجد المُنبَجِس
• مسجد لُحَی‌جمل: بر پایه روایتی، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در اینجا سر خود را حجامت کرد.

[۱۱۲] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج‌۱، ص۳۷۰، تحقیق سهیل صادق زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.

[۱۱۳] شراب، محمد محمدحسن، المعالم الاثیره فی السنه و السیره، ص۲۳۷، بیروت، ۱۴۱۱ق.

• مسجد مُدلِجَهتَعهِن
• مسجد الرماده
• مسجد الاَبواء
• مسجد گردنه هَرشاء
• مسجد الجُحفه
• مسجد طرف قَدید
• مسجد حره در نزدیکی گردنه خلیص
• مسجد خلیص
• مسجد بطن مرالظهران
• مسجد سَرَف
• مسجد التَنعیم
• مسجد ذی طُوی
• مسجد الصَفراء
• مسجد ذات آل
• مسجد ذفران
• مسجد البرود
• مسجد مبروک.

[۱۱۴] سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء باخبار دارالمصطفی، ج۳، ص۱۵۹-۱۸۳، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.

[۱۱۵] فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، المغانم المطابه فی معالم طاب، ص۲۶۲.

[۱۱۶] شراب، محمد محمدحسن، المعالم الاثیره فی السنه و السیره، ص۲۶۸، بیروت، ۱۴۱۱ق.

[۱۱۷] مرجانی، عبدالله بن عبدالملک، بهجه النفوس و الاسرار فی تاریخ، ج‌۱، ص۶۳۱، دار هجره النبی المختار، دارالغرب الاسلامی – بیروت، ۲۰۰۲ م.

۹ – طواف و استلام

حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، پس از هشت روز، در سوم ذی‌حجه به نزدیکی مکه رسید و پیش از گردنه‌های ورودی مکه توقف کرده و شب را در آنجا گذراند. صبحگاهان پس از انجام غسل و به هنگام بالا آمدن آفتاب، در چهارم ذی‌حجه، از بالای مکه و از گردنه مدنیان سوار بر ناقه قصباء وارد مکه شد و به سوی مسجدالحرام پیش رفت تا به باب بنی‌شیبه رسید.
حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، با دیدن کعبه تکبیر گفته و پس از ستایش خداوند و صلوات بر حضرت ابراهیم (علیه‌السّلام) و استلام حجرالاسود، سواره در هفت دور، کعبه را طواف کرد و مردم نیز به همراه او طواف کردند. بر پایه روایتی، دلیل سواره طواف کردن او، نمایاندن خود به جمعیتِ بسیاری بود که برای آموختن حج به او نگاه می‌کردند.

[۱۱۸] فاکهی، محمد بن اسحق، اخبار مکه فی قدیم الدهر و حدیثه، ج‌۱، ص۲۴۶، به کوشش عبدالملک بن عبدالله بن دهیش، مکه، مکتبه الاسدی، ۱۴۲۴ق.

[۱۱۹] قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج۲، ص۹۲۶، دارالفکر – بیروت – لبنان.

او در همان حالت سواره، با چوبدستی خود استلام حجرالاسود می‌کرد و چوبدستی را که به حجرالاسود خورده بود می‌بوسید.

[۱۲۰] نسائی، احمد بن علی، سنن نسائی، ج۲، ص۴۷، تحقیق صدقی جمیل العطار، بیروت، دارالفکر، ۱۳۴۸ق.

[۱۲۱] صدوق، محمد بن علی، من‌لا‌یحضره‌الفقیه، ج۲، ص۴۰۲، تحقیق علی‌اکبر غفاری، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

[۱۲۲] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۴۲۹، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

بر پایه برخی از روایات، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) سه دور را به صورت دویدن، در حالی که یکی از شانه‌هایش را از احرام بیرون گذاشته بود پیمود؛

[۱۲۳] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۳۱، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

[۱۲۴] ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج‌۵، ص۱۵۷.

در مقابل، برخی، این روایات را مربوط به عمره القضا در سال هشتم هجری دانسته و شواهدی برای تقویت این احتمال آورده‌اند.

[۱۲۵] رک:واثقی، حسین، حجهالوداع کما رواها اهل‌البیت (علیهم‌السلام)، ص۱۰۶، مرکز فقهی ائمه اطهار، قم، ۱۴۲۵ق‌.

۱۰ – نماز طواف و نوشیدن از زمزم

پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پس از کامل کردن طواف، به کنار مقام ابراهیم (علیه‌السّلام) (مقام ابراهیم (علیه‌السّلام)، بر پایه روایاتی، در آن زمان در مکان اصلی‌اش قرار داشته و بر پایه نقلی، به محاذات مکان کنونی و چسبیده به کعبه بود.)

[۱۲۶] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۲۳، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۱۲۷] صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع و الاحکام، به کوشش سیدمحمدصادق بحرالعلوم، ج۲، ص۴۱۲، نجف، مکتبه الحیدریه، ۱۳۸۵ق.

[۱۲۸] صدوق، محمد بن علی، من‌لا‌یحضره‌الفقیه، ج۲، ص۲۴۴، تحقیق علی‌اکبر غفاری، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

رفت و نماز طواف را ادا کرد.

[۱۲۹] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۴۵، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۱۳۰] ابی‌داود، سلیمان بن اشعث، سنن ابی‌داود، ج۲، ص۱۸۲، تحقیق و تعلیق سعید محمد اللحام، دارالفکر للطباعه والنشر والتوزیع، ۱۴۱۰.

[۱۳۱] قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج۲، ص۸۸۶، دارالفکر – بیروت – لبنان.

وی پس از نماز طواف، نزد چاه زمزم رفت و از آب آن نوشید و به نوشیدن آن سفارش کرد.

[۱۳۲] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۴۳۰، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۱۳۳] صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع و الاحکام، به کوشش سیدمحمدصادق بحرالعلوم، ج۲، ص۴۱۲، نجف، مکتبه الحیدریه، ۱۳۸۵ق.

او در دعایی، از خداوند به برکت آب زمزم، علم سودمند، روزی گسترده و درمان هر بیماری طلبید.

[۱۳۴] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۵۰، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۱۳۵] رک:حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، ج۱، ص۶۴۶.

آنگاه به نزد حجرالاسود رفت و دوباره آن را استلام کرد و استلام حجر را وداع با کعبه دانست.

[۱۳۶] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۵۰، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۱۳۷] صنعانی، عبدالرزاق بن همام، المصنف، ج۴، ص۴۱۳.

۱۱ – سعی صفا و مروه

پس از استلام حجر، با اشاره به آیه «اِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَهَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ؛

[۱۳۸] بقره/سوره۲، آیه۱۵۸.

بی تردید صفا و مروه از نشانه‌های خداست.» به سمت کوه صفا رفت و به‌اندازه خواندن یک سوره بقره بر آن کوه دعا کرد.

[۱۳۹] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۵۰، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

سپس سواره بر شتر، سعی بین صفا و مروه را انجام داد.

[۱۴۰] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۳۱، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

[۱۴۱] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۳، ص۱۰۹۹، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.

[۱۴۲] اصل عاصم بن حمید حناط، ص۳۲.

پس از انجام این سعی، جبرئیل نازل شد و فرمان خروج از احرام را برای همه کسانی که بدون همراه داشتن قربانی برای حج مُحرم شده بودند، آورد. این دستور موجب شد تا پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چون به همراه خود قربانی داشت نیت حج قِران کند. حاجیانی که قربانی با خود نداشتند، با «تمتّع» دانستنِ عملی که تا آن موقع انجام داده بودند، به «حج تمتّع» مُحرم شدند. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چون قربانی داشت از احرام خارج نشد.

[۱۴۳] صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع و الاحکام، به کوشش سیدمحمدصادق بحرالعلوم، ج۲، ص۴۱۴، نجف، مکتبه الحیدریه، ۱۳۸۵ق.

[۱۴۴] واثقی، حسین، حجهالوداع کما رواها اهل‌البیت (علیهم‌السلام)، ص۶۵، مرکز فقهی ائمه اطهار، قم، ۱۴۲۵ق‌.

حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پس از تعجب و مقاومت برخی از صحابه فرمود: «اگر از قبل می‌دانستم چه پیش خواهد آمد مانند شما عمل می‌کردم (و قربانی نمی‌آوردم) تا مانند شما اکنون از احرام خارج شوم؛ ولی من قربانی به همراه دارم و کسی که قربانی دارد نباید از احرام خارج شود مگر وقتی که قربانی به قربانگاه برسد.»

[۱۴۵] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۴۶، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۱۴۶] قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج۲، ص۸۷۹، دارالفکر – بیروت – لبنان.

انکار برخی از اصحاب درباره این مسئله، حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را خشمگین کرد.

[۱۴۷] قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج۲، ص۸۷۹، دارالفکر – بیروت – لبنان.

[۱۴۸] ربعی بن ماجه، محمد بن زید، سنن ابن‌ماجه، ج۲، ص۹۹۳، به کوشش محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۵ق.

۱۲ – ملحق شدن امام علی

امام علی (علیه‌السّلام) در ماه رمضان همین سال، برای دعوت مردم یمن به اسلام و جمع‌آوری خراج نجران، به آن منطقه رفته بود.

[۱۴۹] طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، ج‌۳، ص۱۳۲، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

[۱۵۰] ابن‌اثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، ج‌۲، ص۳۰۱، دارصادر، بیروت.

[۱۵۱] ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج‌۷، ص۲۲۴.

او پس از نامه حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) که او را از یمن به حج فرا می‌خواند،

[۱۵۲] مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، ج۱، ص۱۷۱، تحقیق موسسه آل البیت لاحیاء التراث، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.

خود را به مکه رساند. او در فاصله‌ای که جبرئیل بر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نازل شد و دستور خروج از احرام برای کسانی که قربانی به همراه نداشتند را داد، به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ملحق شد. امام علی (علیه‌السّلام) که به همراه خود قربانی آورده بود و بر پایه روایاتی دیگر، چون پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) امام علی (علیه‌السّلام) را در قربانی خود شریک کرده بود.

[۱۵۳] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۴۶، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۱۵۴] صدوق، محمد بن علی، من‌لا‌یحضره‌الفقیه، ج۲، ص۲۳۷، تحقیق علی‌اکبر غفاری، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

[۱۵۵] طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، ج۱۱، ص۸۳، به کوشش حمدی عبدالمجید السلفی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.

و نیت حج خود را همان حج پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قرار داده بود، مانند پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در احرام باقی ماند.

[۱۵۶] قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج۲، ص۸۸۶، دارالفکر – بیروت – لبنان.

[۱۵۷] بیهقی، احمد بن حسین، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، ج۵، ص۴۰۰، تحقیق عبدالمعطی قلعجی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ط الاولی، ۱۴۰۵.

[۱۵۸] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۲۴۶، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

[۱۵۹] مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، ج۱، ص۱۷۳، تحقیق موسسه آل البیت لاحیاء التراث، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.

بسیاری از افراد تحت امر امام علی (علیه‌السّلام) که به مکه رسیده بودند، از سخت‌گیری او درباره استفاده از بیت المال بدگویی کردند، حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمان داد تا در میان مردم اعلام کنند یا خود ضمن یک سخنرانی فرمود. که دست از سرزنش علی بردارند؛ زیرا او در اطاعت فرمان خدا سختگیر است و در دینش مسامحه نمی‌کند.

[۱۶۰] طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، ج۳، ص۱۴۹، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

[۱۶۱] مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، ج۱، ص۱۷۳، تحقیق موسسه آل البیت لاحیاء التراث، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.

۱۳ – رفادت و اطعام حاجیان

حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در این سفر چنان‌که رسم قریش بود، رفادت و اطعام حاجیان را به عهده گرفت

[۱۶۲] ابن‌فهد مکی، عمر بن محمد، اتحاف الوری باخبار‌ ام القری، ج‌۱، ص۵۷۶، احیاء التراث الاسلامی، مکه مکرمه، چاپ سوم، ۱۴۰۳ ه. ق.

و کعبه را با پارچه‌های یمنی پوشاند.

[۱۶۳] مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، ص۲۴۰، تصحیح عبدالله اسماعیل الصاوی، قاهره، دارالصاوی.

[۱۶۴] مقریزی، احمد بن علی، امتاع الاسماع، ج‌۲، ص۱۱۰، به کوشش محمد عبدالحمید النمیسی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.

او فرمان دادند به مکیان و مجاوران حرم اعلام شود که از بیستم ذی‌قعده تا روز بازگشت حاجیان در موسم حج، طواف و استلام حجرالاسود و مقام ابراهیم (علیه‌السّلام) و صف اول نماز جماعت را به حاجیان واگذارند.

[۱۶۵] سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، جامع الاحادیث، ج۱، ص۱۲۲.

[۱۶۶] هندی، علی بن حسام الدین، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، ج۵، ص۵۲، به کوشش بکری حیانی و صفوه السقاء، بیروت، موسسه الرساله، ۱۴۰۹ق.

[۱۶۷] واثقی، حسین، حجهالوداع کما رواها اهل‌البیت (علیهم‌السلام)، ص۱۵۴، مرکز فقهی ائمه اطهار، قم، ۱۴۲۵ق‌.

حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) روزهای یکشنبه تا چهارشنبه را در حالت احرام در مکه در خیمه‌ای گذراند که در ناحیه ابطح زده بودند و از سکونت در خانه‌های اهل مکه خودداری کرد.

[۱۶۸] ابن‌سعد بغدادی، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۳۱، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.

[۱۶۹] مقریزی، احمد بن علی، امتاع الاسماع، ج‌۲، ص۱۱۰، به کوشش محمد عبدالحمید النمیسی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.

[۱۷۰] .

[۱۷۱] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۳، ص۱۱۰۰، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.

او بعد از ظهر چهارشنبه که روز هفتم ذی‌حجه بود برای مردم خطبه خواند

[۱۷۲] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۳، ص۱۱۰۰، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.

[۱۷۳] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج‌۱، ص۳۷۰، تحقیق سهیل صادق زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.

و مناسک حج را به آنان آموخت.

[۱۷۴] حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، ج۱، ص۶۳۲.

[۱۷۵] ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج‌۵، ص۱۶۹.

[۱۷۶] ابن‌فهد مکی، عمر بن محمد، اتحاف الوری باخبار‌ ام القری، ج‌۱، ص۵۷۶، احیاء التراث الاسلامی، مکه مکرمه، چاپ سوم، ۱۴۰۳ ه. ق.

۱۴ – وقوف در عرفات

حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در روز هشتم ذی‌حجه یوم الترویه به هنگام ظهر به مردم فرمان داد تا غسل کرده و برای لبیک گویند. آنها به همراه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از مکه به سوی منا خارج شده و نمازهای ظهر و عصر آن روز تا نماز صبح روز بعد (روز عرفه) را در منا به جا آوردند.

[۱۷۷] قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج۲، ص۸۸۶، دارالفکر – بیروت – لبنان.

[۱۷۸] طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۵، ص۱۷۷، به کوشش سید حسن موسوی خرسان و علی آخوندی، تهران، انتشارات دارالکتب اسلامیه، ۱۳۶۵ش.

[۱۷۹] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۵۱۸، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.

پس از بالا آمدن خورشید در روز نهم ذی‌حجه، حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و مسلمانان از منا به سمت عرفات به راه افتادند و برخلاف سنت جاهلیت قریش که در مزدلفه توقف می‌کردند، از مزدلفه گذشته و به عرفات رسیدند و در کنار مسجد نمره در عرفات، برای پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خیمه زدند.
پیامبر پیش از ظهر روز عرفه، وسط وادی عرفات، برای مردم سخنرانی کردند و برای رساندن صدای خود به جمعیت، از ربیعه بن امیه کمک گرفتند که سخنان آن حضرت را برای حاضرانی که دورتر بودند، تکرار کند.

[۱۸۰] حمیری، عبدالملک بن هشام، السیره النبویه، ج‌۲، ص۶۰۵، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الابیاری و عبدالحفیظ شلبی، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا.

[۱۸۱] طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، ج۳، ص۱۵۱، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

[۱۸۲] سهیلی‌ اندلسی، عبدالرحمن بن خطیب، الروض الانف، ج‌۷، ص۵۰۷، دار احیاء التراث العربی، بیروت – لبنان.

در این خطبه که نزد برخی به خطبه حجه الوداع معروف است،

[۱۸۳] احادیث اسماعیل بن جعفر، ج۱، ص۴۲۳.

موضوعاتی چون خلافت دوازده نفر پیشوا از قریش،

[۱۸۴] ابن‌حنبل شیبانی، احمد بن محمد، مسند ابن‌حنبل، ج۳۴، ص۴۲۹، المحقق السیدابوالمعاطی النوری، بیروت، عالم الکتب، بی‌تا.

ضرورت توجه امت به کتاب خدا و اهل بیت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، سفارش به تقوا و تلاش برای رضای خدا، اشاره ب